XΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ - Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ (26)

 Συνέχεια από: Παρασκευή 25 Ιουλίου 2025

ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ

Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ
Σπουδή στον Ιωάννη της Κλίμακος

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΩΔΩΝΗ, 1971

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ

ΠΕΡΙ ΑΠΑΘΕΙΑΣ

Ὁ ὁρισμὸς τῆς ἀπαθείας συμπληρώνεται στὴν Κλίμακα μὲ πρσδιορισμοὺς ποὺ ἀνταποκρίνονται ἀμεσώτερα στὴν παραπάνω ἑρμηνευτική προσπάθεια:
«᾿Απαθὴς κυρίως ὑπάρχει καὶ γνωρίζεται,
ὁ τὴν μὲν σάρκα ἀφθαρτοποιήσας,
τὸν δὲ νοῦν τῆς κτίσεως ἀνυψώσας
καὶ τὰς αἰσθήσεις πάσας τούτῳ ὑποτάξας,
τῷ δὲ προσώπῳ Κυρίου τὴν ψυχὴν παραστήσας,
ὑπὲρ τὴν ἑαυτοῦ ἰσχὺν πρὸς αὐτὸν ἀεὶ ἐπεκτεινόμενος.
Τινὲς δὲ πάλιν ὁρίζονται ἁπάθειαν εἶναι,
ἀνάστασιν ψυχῆς, πρὸ τοῦ σώματος.
῎Αλλοι δὲν ἐπίγνωσιν Θεοῦ, τελείαν,
᾿Αγγέλων δευτέραν»9.

Ἡ «ἀφθαρτοποίηση» τῆς σαρκὸς σημαίνει τὴν ἀποκατάσταση τῆς ὑλικῆς κτίσεως στὸ «φυσικό» τέλος της, δηλαδὴ τὴν ἔνταξη τῆς σχέσεως ἀνθρώπου καὶ κτίσεως στὰ πλαίσια τῆς κοινωνίας ἀνθρώπου καὶ Θεοῦ, τὴν πρόσληψη τῆς κτίσεως ὡς εὐλογίας τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἐπαναπροσφορά της στὸ Θεὸ ὡς εὐχαριστίας τοῦ ἀνθρώπου.[ΜΑΛΛΟΝ ΔΙΑΒΑΖΕ ΑΛΛΟ ΛΟΓΟ] Στὴ σχέση αὐτὴ καὶ κοινωνία ἡ σάρκα ἀφθαρτοποιεῖται, ἡ ὑλική κτίση ἀποκαθίσταται στὸν «φυσικό» προορισμό της, γίνεται «ἀπαθής», ἐλευθερώνεται ἀπὸ τὴ φθορὰ καὶ τὸν θάνατο ποὺ εἶναι ἡ ἁμαρτία, αὐτὴ ἡ ἀποτυχία πραγματώσεως τοῦ «φυσικοῦ» τέλους τῆς κτίσεως – («ἁμαρτίαν, τουτέστιν ἀτευξίαν καὶ ἀπόπτωσίν· τινα τοῦ προσήκοντος... τὸ ἄσκοπον, ἀντὶ τοῦ, παρὰ τὸν σκοπὸν βάλλον, ἐκ μεταφορᾶς τῶν τοξευόν-ων», κατὰ τὸν ὁρισμὸ τοῦ ἁγίου Μαξίμου) 10. Οἱ αἰσθήσεις, οἱ ἐξατομικευμένες καὶ «παθητικές» δυνατότητες τῆς εἰδοποιοῦ φύσεως ὑποτάσσονται στὸν «νοῦ», δηλαδὴ στὴν ἀρχὴ τῆς συνειδήσεως καὶ τῆς ἐλευθερίας ποὺ εἶναι τὸ πρόσωπο – ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ψυχὴ «παρίσταται τῷ προσώπῳ τοῦ Κυρίου», πραγματοποιεῖ μὲ τὴ δύναμη τῆς Χάρης τοῦ Θεοῦ («ὑπὲρ τὴν ἑαυτῆς ἰσχὺν») τὴ δυναμικὴ - ἐκστατικὴ φορὰ κοινωνίας μὲ τὸ Πρόσωπο τοῦ Κυρίου («πρὸς αὐτὸν ἀεὶ ἐπεκτεινομένη»).[ΞΕΠΕΡΑΣΕ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΡΕΜΠΕΛΑ ΣΤΙΣ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ]

Αὐτὴ ἡ ὑπέρβαση τῆς «παθητικῆς» εἰδοποιοῦ (ἐξατομικευμένης) φύσεως ταυτίζεται μὲ τὴν πληρότητα τῆς προσωπικῆς φανερώσεως ποὺ εἶναι γεγονὸς ἐσχατολογικό, «ἀνάστασις ψυχῆς» καὶ «ἐπίγνωσις Θεοῦ τελεία», ἀποκάλυψη τοῦ Προσώπου τοῦ Θεοῦ στὸν χῶρο τῆς κοινωνίας τῶν ἀπαθῶν φύσεων – «ἀγγέλων δευτέρα». Τόσο ἡ ἀνάδειξη τῆς πληρωματικῆς καθολικότητος τοῦ προσώπου, ἡ ἀνάσταση ἀπὸ τὸν θάνατο τοῦ κατατεμαχισμοῦ τῆς ἐξατομικευμένης φύσεως, ἡ φανέρωση τῆς προσωπικῆς ὁλοκληρώσεως τῆς φύσεως, ὅσο καὶ ἡ «τελεία ἐπίγνωσις» τοῦ Θεοῦ, ἡ ἄμεση προσωπική κοινωνία τῶν ἀπαθῶν φύσεων, εἶναι γεγονότα ποὺ ἀναφέρονται στὴν «ἐλπίδα» τῆς Ἐκκλησίας, στὸ ἔσχατο «τέλος» τῆς θείας Οἰκονομίας. ᾿Αλλὰ τὸ «τέλος» καὶ ἡ «ἐλπίδα» δὲν συνιστοῦν μόνο μιὰ χρονικὴ ἀναφορά, προσδιορίζουν ταυτόχρονα καὶ τὸν σκοπὸ καὶ τὸ περιεχόμενο τοῦ ἔργου τῆς σωτηρίας ποὺ πραγματοποιείται μέσα στὴν Ἐκκλησία καὶ τελειούται μέσα στὴν Ἐκκλησία – ἔχει ἀπὸ τώρα κιόλας τοὺς πρώτους καρπούς, τὶς «ἀπαρχὲς» τῶν ἐλπιζομένων. Ἔτσι ἡ ἀπάθεια τῶν μοναχῶν τῆς ᾿Ανατολῆς δὲν εἶναι μόνο ἕνα ἀσκητικὸ ἰδεῶδες, ἕνα ξεχωριστὸ ἀτομικὸ ἐπίτευγμα, ἀλλὰ τὸ ἐπιδιωκόμενο «τέλος» τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας, τὸ πλήρωμα τοῦ ἀνθρώπινου προορισμοῦ11.[ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ. ΚΑΘΟΤΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΦΑΝΕΡΩΝΕΙ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΟΥΤΕ ΛΕΓΕΤΑΙ ΟΥΤΕ ΝΟΕΙΤΑΙ. ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΠΡΟΔΡΟΜΟ]

***

Σημειώσεις

9. ΚΘ΄ β΄ 165.
10. Σχόλια εἰς τὸ περὶ θείων Ὀνομάτων, Migne P.G. 4, 305B.
11. «Ἡ ἐπιστροφὴ τοῦ ἀνθρώπου στὴν ἀρχέγονη, φυσική του κατάσταση εἶναι τὸ κεντρικὸ θέμα τοῦ μοναχισμοῦ... Ὁ ἀσκητὴς εἶναι ὁ πραγματικὸς ἄνθρωπος». Η. BALL, Βyzantinisches Christentum, σελ. 256.
«Σὲ ὅλη τὴν ἱστορία τῆς ὀρθόδοξης ᾿Ανατολῆς οἱ ἀναχωρητές, οἱ ἐρημίτες, οἱ ἀσκητές, οἱ στυλίτες, ἀλλὰ καὶ οἱ μεγάλες μοναχικές κοινότητες – ὅπως τὸ Στούδιον τῆς Κωνσταντινουπόλεως – ποὺ θὰ φέρουν τὴν ἔρημο στὴν καρδιὰ τῶν μεγάλων πόλεων, θὰ ἀποτελοῦν τὴν ἁπλῆ μαρτυρία καὶ τὴν διαρκῇ ὑπόμνηση τοῦ ἀληθινοῦ προορισμοῦ τοῦ ἀνθρώπου : νὰ γίνη τέλειος, ὡς ὁ Πατὴρ ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς... Γι᾿ αὐτὸ καὶ οἱ ἐκκλησίες τῆς ᾿Ανατολῆς θὰ ἀναγνωρίσουν πολύ νωρίς τοὺς μοναχούς ὡς τοὺς γνήσιους κήρυκες καὶ ἑρμηνευτές τους. Θὰ υἱοθετήσουν τὴ λειτουργία τους, τὴν πνευματικότητά τους, τὸν τύπο τῆς ἁγιότητός τους. Τὸν 6ο μάλιστα αἰώνα θὰ ἀποφασίσουν νὰ μὴν ἐκλέγουν πιὰ τοὺς ἐπισκόπους τους παρὰ μόνο ἀπὸ τὶς τάξεις τῶν μοναχῶν». Jean MEYENDORFF, St Grégoire Palamas et la mystique orthodoxe, στὴ σειρά «Maitres spirituels», Ed.du Seuil, σελ. 14 – 17.
Πολύ διαφορετικὰ κατανοήθηκε ὁ μοναχισμός στη Δύση. Ἡ Δύση εἶδε ἀπὸ πολὺ νωρὶς στὴν ὁδὸ τῆς παρθενίας μιὰ πρακτική σκοπιμότητα, μιὰ στρατεία στὸ ἔργο τῆς Ἐκκλησίας. Ο ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ ὥρισε τὴν παρθενία, formaliter et completive, ὡς ἀπόφαση γιὰ μιὰ συνεχῆ παραίτηση ἀπὸ τὴ γενετήσια ζωή, προκειμένου νὰ ἐξυπηρετηθοῦν οἱ πρακτικὲς ἀνάγκες τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας, (Summa Theologica II, II, 152, 1). Μὲ τὸ πνεῦμα αὐτὸ διαμορφώθηκε σχεδὸν στὸ σύνολό του ὁ μοναχικός βίος τῆς ρωμαϊκῆς ἐκκλησίας καὶ καθιερώθηκε – τέλη του 11ου, ἀρχὲς τοῦ 12ου αἰώνα – ἡ ὑποχρεωτικὴ ἀγαμία τῶν κληρικῶν. Τὸ πρωτεῖο αὐτὸ τῆς πρακτικῆς σκοπιμότητος καὶ ὁ χαρακτήρας τῆς «στρατείας» ἔμειναν ἄγνωστα στὴν ὀρθόδοξη ᾿Ανατολή. Ὁ μοναχισμὸς τῆς ᾿Ανατολῆς ἀποβλέπει πάντοτε στὸ ἀνθρώπινο πρόσωπο, στὴν τελείωση τοῦ προσώπου καὶ στὴν πληρότητα τοῦ ἀνθρώπινου προορισμοῦ καὶ ὄχι στὸ στρατευμένο ἄτομο, στὴν ἱεραποστολική ἢ ὁποιαδήποτε ἄλλη κοινωνική δραστηριότητα. Μιὰ κάπως ἐκτενέστερη ἀνάπτυξη τοῦ θέματος ἔχει γίνει στὸ δοκίμιο : Ἔρως καὶ ἀγαμία – τὸ δρᾶμα ἑνὸς ἀνέραστου Χριστιανισμοῦ (Χρ. ΓΙΑΝΝΑΡΑ, Τίμιοι μὲ τὴν Ὀρθοδοξία, ᾿Αθῆναι 1968, σελ. 74 - 83).

ΕΝΘΑΔΕ ΤΟ ΕΠΕΚΕΙΝΑ. Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΥ.