Οι συγκρούσεις του εσωτερικού μας κόσμου 7

 Συνέχεια από 31. Ιανουαρίου 2026

Οι συγκρούσεις του εσωτερικού μας κόσμου 7

Karen Horney: Our inner conflicts

Κεφάλαιο 6

Η ιδεατή (εξιδανικευμένη) Εικόνα 2

Ο κυρίαρχος άξονας της σύγκρουσης του X ήταν η συμμόρφωση — μια έντονη ανάγκη για στοργή και επιδοκιμασία, να τον φροντίζουν, να είναι συμπονετικός, γενναιόδωρος, διακριτικός, στοργικός. Δεύτερη σε σημασία ήταν η απόσυρση, με τη συνήθη αποστροφή προς την ένταξη σε ομάδες, την έμφαση στην ανεξαρτησία, τον φόβο των δεσμών, την ευαισθησία απέναντι στον καταναγκασμό. Η απόσυρση συγκρουόταν διαρκώς με την ανάγκη για ανθρώπινη οικειότητα και δημιουργούσε επαναλαμβανόμενες διαταραχές στις σχέσεις του με τις γυναίκες. Οι επιθετικές παρορμήσεις ήταν επίσης αρκετά εμφανείς, εκδηλώνονταν με την ανάγκη του να είναι πρώτος σε κάθε κατάσταση, να κυριαρχεί έμμεσα στους άλλους, να τους εκμεταλλεύεται περιστασιακά και να μην ανέχεται καμία παρεμβολή[[105]]. Φυσικά, αυτές οι τάσεις μείωναν σημαντικά την ικανότητά του για αγάπη και φιλία και συγκρούονταν επίσης με την απόσυρσή του. Χωρίς να έχει επίγνωση αυτών των παρορμήσεων, είχε κατασκευάσει μια εξιδανικευμένη εικόνα που ήταν σύνθετη από τρεις μορφές. Ήταν ο μεγάλος εραστής και φίλος — απίστευτο να μπορούσε οποιαδήποτε γυναίκα να νοιαστεί περισσότερο για άλλον άνδρα· κανείς δεν ήταν τόσο καλός και αγαθός όσο εκείνος. Ήταν ο μεγαλύτερος ηγέτης της εποχής του, μια πολιτική ιδιοφυΐα που προκαλούσε μεγάλο δέος. Και τέλος, ήταν ο μεγάλος φιλόσοφος, ο άνθρωπος της σοφίας, ένας από τους λίγους προικισμένους με βαθιά διορατικότητα στο νόημα της ζωής και την έσχατη ματαιότητά της.

Η εικόνα αυτή δεν ήταν εντελώς φανταστική. Διέθετε άφθονες δυνατότητες προς όλες αυτές τις κατευθύνσεις. Όμως οι δυνατότητες είχαν ανυψωθεί στο επίπεδο του ολοκληρωμένου γεγονότος, του μεγάλου και μοναδικού επιτεύγματος. Επιπλέον, η καταναγκαστική φύση των παρορμήσεων είχε αποκρυβεί και αντικατασταθεί από την πίστη σε έμφυτες ιδιότητες και χαρίσματα. Αντί για μια νευρωτική ανάγκη για στοργή και επιδοκιμασία, υπήρχε μια υποτιθέμενη ικανότητα για αγάπη· αντί για μια παρόρμηση υπεροχής, υποτιθέμενα ανώτερα χαρίσματα· αντί για μια ανάγκη αποστασιοποίησης, ανεξαρτησίας και σοφίας. Τέλος, και το σημαντικότερο, οι συγκρούσεις είχαν εξορκιστεί με τον ακόλουθο τρόπο. Οι παρορμήσεις που στην πραγματική ζωή παρεμπόδιζαν η μία την άλλη και τον εμπόδιζαν να πραγματοποιήσει οποιαδήποτε από τις δυνατότητές του, προήχθησαν στο βασίλειο της αφηρημένης τελειότητας, εμφανιζόμενες ως διάφορες συμβατές όψεις μιας πλούσιας προσωπικότητας· και οι τρεις όψεις της βασικής σύγκρουσης που αυτές αντιπροσώπευαν απομονώθηκαν στις τρεις μορφές που συγκροτούσαν την εξιδανικευμένη του εικόνα.

Ένα ακόμη παράδειγμα αναδεικνύει με μεγαλύτερη σαφήνεια τη σημασία της απομόνωσης των συγκρουόμενων στοιχείων.5 Στην περίπτωση του Y η κυρίαρχη τάση ήταν η απόσυρση, σε μια μάλλον ακραία μορφή, με όλες τις συνεπαγωγές που περιγράφηκαν στο προηγούμενο κεφάλαιο. Η τάση του προς τη συμμόρφωση ήταν επίσης αρκετά έντονη, αν και ο ίδιος ο Y την απέκλειε από την επίγνωσή του, επειδή ήταν υπερβολικά ασύμβατη με την επιθυμία του για ανεξαρτησία. Οι προσπάθειες να είναι εξαιρετικά καλός κατά καιρούς διέσπαγαν βίαια το κέλυφος της καταστολής. Η λαχτάρα για ανθρώπινη οικειότητα ήταν συνειδητή και συγκρουόταν συνεχώς με την απόσυρσή του. Μπορούσε να είναι αδυσώπητα επιθετικός μόνο στη φαντασία του: επιδιδόταν σε φαντασιώσεις μαζικής καταστροφής, επιθυμώντας με απόλυτη ειλικρίνεια να σκοτώσει όλους όσοι παρενέβαιναν στη ζωή του· διακήρυσσε ότι πίστευε σε μια φιλοσοφία της ζούγκλας — το δόγμα ότι η ισχύς καθορίζει το δίκαιο, με την αδυσώπητη επιδίωξη του προσωπικού συμφέροντος, ήταν ο μόνος ευφυής και ανυπόκριτος τρόπος ζωής. Στην πραγματική του ζωή, ωστόσο, ήταν μάλλον δειλός· εκρήξεις βίας συνέβαιναν μόνο υπό ορισμένες συνθήκες[[106]].

Η εξιδανικευμένη του εικόνα ήταν ο ακόλουθος παράδοξος συνδυασμός. Τον περισσότερο καιρό ήταν ένας ερημίτης που ζούσε στην κορυφή ενός βουνού, έχοντας φτάσει σε άπειρη σοφία και γαλήνη. Σε σπάνια διαστήματα μπορούσε να μεταμορφώνεται σε λυκάνθρωπο, εντελώς στερημένο από ανθρώπινα αισθήματα, αποφασισμένο να σκοτώνει. Και σαν να μην επαρκούσαν[[107]] αυτές οι δύο ασύμβατες μορφές, ήταν επιπλέον και ο ιδανικός φίλος και εραστής.

Βλέπουμε εδώ την ίδια άρνηση των νευρωτικών τάσεων, την ίδια αυτομεγέθυνση, την ίδια σύγχυση των δυνατοτήτων με τις πραγματικότητες. Σε αυτή την περίπτωση, όμως, δεν έχει γίνει καμία προσπάθεια συμφιλίωσης των συγκρούσεων· οι αντιφάσεις παραμένουν. Αλλά —σε αντίθεση με την πραγματική ζωή— εμφανίζονται καθαρές και αδιάλυτες. Επειδή είναι απομονωμένες, δεν παρεμβαίνουν η μία στην άλλη. Και αυτό φαίνεται να είναι το ουσιώδες. Οι συγκρούσεις ως τέτοιες έχουν εξαφανιστεί.

Ένα τελευταίο παράδειγμα μιας περισσότερο ενοποιημένης εξιδανικευμένης εικόνας: Στην πραγματική συμπεριφορά του Z οι επιθετικές τάσεις υπερίσχυαν έντονα, συνοδευόμενες από σαδιστικές τάσεις. Ήταν δεσποτικός και επιρρεπής στην εκμετάλλευση. Ωθούμενος από μια καταβροχθιστική φιλοδοξία, προχωρούσε αδίστακτα μπροστά. Μπορούσε να σχεδιάζει, να οργανώνει, να μάχεται και προσχωρούσε συνειδητά σε μια ακραία φιλοσοφία της ζούγκλας. Ήταν επίσης εξαιρετικά αποστασιοποιημένος· αλλά, επειδή οι επιθετικές του παρορμήσεις τον εμπλέκαν πάντοτε με ομάδες ανθρώπων, δεν μπορούσε να διατηρήσει την αποστασιοποίησή του. Φρόντιζε αυστηρά, ωστόσο, να μην εμπλέκεται σε καμία προσωπική σχέση ούτε να επιτρέπει στον εαυτό του να απολαμβάνει οτιδήποτε στο οποίο οι άνθρωποι ήταν ουσιώδεις συντελεστές. Σε αυτό τα κατάφερνε αρκετά καλά, επειδή τα θετικά αισθήματα προς τους άλλους ήταν σε μεγάλο βαθμό καταπιεσμένα· οι επιθυμίες για ανθρώπινη οικειότητα διοχετεύονταν κυρίως σε σεξουαλικές οδούς. Υπήρχε, ωστόσο, και μια σαφής τάση προς τη συμμόρφωση, μαζί με μια ανάγκη για επιδοκιμασία που παρεμπόδιζε τη δίψα του για εξουσία. Και υπήρχαν υποκείμενα πουριτανικά πρότυπα, τα οποία χρησιμοποιούσε κυρίως ως μαστίγιο εναντίον των άλλων —αλλά τα οποία βεβαίως δεν μπορούσε[[108]] παρά να εφαρμόζει και στον ίδιο τον εαυτό του— και τα οποία συγκρούονταν κατά μέτωπο με τη φιλοσοφία της ζούγκλας του.

Στην εξιδανικευμένη του εικόνα ήταν ο ιππότης με τη λαμπρή πανοπλία, ο σταυροφόρος με ευρεία και αλάνθαστη όραση, που καταδίωκε πάντοτε το δίκαιο. Όπως αρμόζει σε έναν σοφό ηγέτη, δεν ήταν προσωπικά δεμένος με κανέναν, αλλά επέβαλλε μια αυστηρή, αν και δίκαιη, πειθαρχία. Ήταν τίμιος χωρίς να είναι υποκριτής. Οι γυναίκες τον αγαπούσαν και μπορούσε να είναι σπουδαίος εραστής, αλλά δεν ήταν δεμένος με καμία γυναίκα. Εδώ επιτυγχάνεται ο ίδιος στόχος όπως και στις άλλες περιπτώσεις: τα στοιχεία της βασικής σύγκρουσης συγχωνεύονται.

Η εξιδανικευμένη εικόνα είναι έτσι μια απόπειρα επίλυσης της βασικής σύγκρουσης, μια απόπειρα τουλάχιστον εξίσου σημαντική με τις άλλες που έχω περιγράψει. Έχει την τεράστια υποκειμενική αξία να λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος, να συγκρατεί ένα διχασμένο άτομο. Και παρόλο που υπάρχει μόνο στο μυαλό του ανθρώπου, ασκεί καθοριστική επιρροή στις σχέσεις του με τους άλλους.

Η εξιδανικευμένη εικόνα θα μπορούσε να ονομαστεί ένα φανταστικό ή απατηλό εγώ, αλλά αυτό θα ήταν μόνο μισή αλήθεια και συνεπώς παραπλανητικό. Η ευσεβής σκέψη που λειτουργεί στη δημιουργία της είναι πράγματι εντυπωσιακή, ιδίως επειδή εμφανίζεται σε άτομα που κατά τα άλλα στέκονται σε έδαφος σταθερής πραγματικότητας. Αυτό όμως δεν την καθιστά ολοκληρωτικά φανταστική. Είναι μια δημιουργία της φαντασίας, υφασμένη και καθορισμένη από πολύ ρεαλιστικούς παράγοντες. Συνήθως περιέχει ίχνη των γνήσιων ιδανικών του προσώπου. Ενώ τα μεγαλειώδη επιτεύγματα είναι απατηλά, οι δυνατότητες που τα υποστηρίζουν είναι συχνά πραγματικές. Το πιο ουσιώδες είναι ότι γεννιέται από απολύτως πραγματικές εσωτερικές αναγκαιότητες, επιτελεί απολύτως πραγματικές λειτουργίες και ασκεί μια απολύτως πραγματική επιρροή στον δημιουργό της. Οι[[109]] διεργασίες που δρουν στη δημιουργία της καθορίζονται από τόσο συγκεκριμένους νόμους, ώστε η γνώση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της μας επιτρέπει να συναγάγουμε με ακρίβεια συμπεράσματα για την αληθινή δομή χαρακτήρα του συγκεκριμένου ατόμου.

Όμως, ανεξάρτητα από το πόση φαντασία είναι υφασμένη μέσα στην εξιδανικευμένη εικόνα, για τον ίδιο τον νευρωτικό αυτή έχει την αξία της πραγματικότητας. Όσο πιο σταθερά εδραιώνεται, τόσο περισσότερο εκείνος είναι η εξιδανικευμένη του εικόνα, ενώ ο πραγματικός του εαυτός σβήνει αναλογικά. Αυτή η αντιστροφή της πραγματικής εικόνας είναι αναπόφευκτη, εξαιτίας της ίδιας της φύσης των λειτουργιών που επιτελεί η εικόνα. Καθεμία από αυτές αποσκοπεί στο να εξαλείψει την πραγματική προσωπικότητα και να στρέψει επάνω της τον προβολέα. Ανατρέχοντας στην ιστορία πολλών ασθενών, οδηγούμαστε στο να πιστέψουμε ότι η εδραίωσή της υπήρξε συχνά κυριολεκτικά σωτήρια για τη ζωή τους· και γι’ αυτό η αντίσταση που προβάλλει ένας ασθενής όταν η εικόνα του δέχεται επίθεση είναι απολύτως δικαιολογημένη, ή τουλάχιστον λογική. Όσο η εικόνα του παραμένει γι’ αυτόν πραγματική και άθικτη, μπορεί να αισθάνεται σημαντικός, ανώτερος και εσωτερικά αρμονικός, παρά τον απατηλό χαρακτήρα αυτών των αισθημάτων. Μπορεί να θεωρεί ότι δικαιούται να εγείρει κάθε είδους απαιτήσεις και αξιώσεις, στη βάση της υποτιθέμενης ανωτερότητάς του. Αν όμως επιτρέψει να υπονομευθεί, απειλείται αμέσως με την προοπτική να αντικρίσει όλες του τις αδυναμίες, χωρίς κανέναν τίτλο σε ιδιαίτερες αξιώσεις, ως μια συγκριτικά ασήμαντη μορφή ή ακόμη —στα ίδια του τα μάτια— ως μια αξιοκαταφρόνητη ύπαρξη. Ακόμη πιο τρομακτικό είναι ότι έρχεται αντιμέτωπος με τις συγκρούσεις του και με τον φρικτό φόβο του να διαμελιστεί εσωτερικά. Το ότι αυτό μπορεί να του δώσει την ευκαιρία να γίνει ένας πολύ καλύτερος άνθρωπος, που να αξίζει περισσότερο από όλη τη δόξα της εξιδανικευμένης του εικόνας, είναι ένα ευαγγέλιο που ακούει, αλλά που για πολύ καιρό[[110]] δεν σημαίνει τίποτε γι’ αυτόν. Είναι ένα άλμα στο σκοτάδι, το οποίο φοβάται.

Με τόσο μεγάλη υποκειμενική αξία να τη συστήνει, η θέση της εικόνας θα ήταν απροσπέλαστη, αν δεν υπήρχαν τα τεράστια μειονεκτήματα που είναι άρρηκτα δεμένα μαζί της. Ολόκληρο το οικοδόμημα είναι καταρχάς εξαιρετικά σαθρό, λόγω των πλασματικών στοιχείων που εμπεριέχει. Σαν θησαυροφυλάκιο γεμάτο δυναμίτη, καθιστά το άτομο εξαιρετικά ευάλωτο. Οποιαδήποτε αμφισβήτηση ή κριτική από το περιβάλλον, οποιαδήποτε επίγνωση της δικής του αποτυχίας να ανταποκριθεί στην εικόνα, οποιαδήποτε πραγματική ενόραση στις δυνάμεις που δρουν μέσα του, μπορεί να το κάνει να εκραγεί ή να καταρρεύσει. Πρέπει να περιορίσει τη ζωή του, μήπως εκτεθεί σε τέτοιους κινδύνους. Πρέπει να αποφεύγει καταστάσεις στις οποίες δεν θα τον θαυμάζουν ή δεν θα τον αναγνωρίζουν. Πρέπει να αποφεύγει έργα που δεν είναι βέβαιος ότι θα τα κατακτήσει. Μπορεί ακόμη και να αναπτύξει μια έντονη αποστροφή προς κάθε είδους προσπάθεια. Για εκείνον, τον προικισμένο, και μόνο το όραμα ενός πίνακα που θα μπορούσε να ζωγραφίσει είναι ήδη το αριστούργημα. Οποιοσδήποτε μετριότητα μπορεί να φτάσει κάπου με σκληρή δουλειά· για εκείνον, το να προσπαθήσει όπως κάθε κοινός θνητός θα ήταν ομολογία ότι δεν είναι η μεγαλοφυΐα —και αυτό θα ήταν ταπεινωτικό. Εφόσον όμως τίποτε δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς εργασία, με τη στάση του αυτή ματαιώνει τους ίδιους τους σκοπούς που τον ωθούν να επιδιώκει. Και το χάσμα ανάμεσα στην εξιδανικευμένη του εικόνα και στον πραγματικό του εαυτό διευρύνεται.

Εξαρτάται από αδιάκοπη επιβεβαίωση εκ μέρους των άλλων, με τη μορφή επιδοκιμασίας, θαυμασμού, κολακείας —κανένα από τα οποία, ωστόσο, δεν μπορεί να του προσφέρει κάτι περισσότερο από πρόσκαιρη διαβεβαίωση. Μπορεί ασυνείδητα να μισεί όποιον είναι αυταρχικός ή όποιον, υπερέχοντάς του σε οτιδήποτε —πιο διεκδικητικός, πιο ισορροπημένος, καλύτερα πληροφορημένος— απειλεί να υπονομεύσει τις δικές του αντιλήψεις για τον εαυτό του. Όσο πιο απεγνωσμένα προσκολλάται στην πεποίθηση ότι είναι η εξιδανικευμένη του εικόνα, τόσο πιο βίαιο γίνεται το μίσος. Ή, αν η δική του αλαζονεία είναι καταπιεσμένη, μπορεί να θαυμάζει τυφλά πρόσωπα που είναι ανοιχτά πεπεισμένα για τη σπουδαιότητά τους και το δείχνουν με αλαζονική συμπεριφορά. Αγαπά σε αυτούς τη δική του εικόνα και αναπόφευκτα καταλήγει σε βαθιά απογοήτευση, όταν συνειδητοποιεί —όπως αργά ή γρήγορα θα συμβεί— ότι οι θεοί που θαυμάζει τόσο είναι ενδιαφερόμενοι μόνο για τον εαυτό τους και, όσον αφορά εκείνον, νοιάζονται μόνο για το λιβάνι που καίει στους βωμούς τους[[111]].

Πιθανότατα το χειρότερο μειονέκτημα είναι η επακόλουθη αποξένωση από τον εαυτό. Δεν μπορούμε να καταστείλουμε ή να εξαλείψουμε ουσιώδη μέρη του εαυτού μας χωρίς να αποξενωθούμε από τον ίδιο μας τον εαυτό. Πρόκειται για μία από εκείνες τις μεταβολές που παράγονται σταδιακά από νευρωτικές διεργασίες και που, παρά τον θεμελιώδη χαρακτήρα τους, συντελούνται χωρίς να γίνονται αντιληπτές. Το άτομο απλώς καθίσταται ανίκανο να αντιληφθεί τι πραγματικά αισθάνεται, τι του αρέσει, τι απορρίπτει, τι πιστεύει — με λίγα λόγια, το τι πραγματικά είναι. Χωρίς να το γνωρίζει, μπορεί να ζει τη ζωή της εικόνας του. Ο Tommy στο έργο Tommy and Grizel του J. M. Barrie φωτίζει αυτή τη διαδικασία καλύτερα από κάθε κλινική περιγραφή. Φυσικά, δεν είναι δυνατόν να συμπεριφέρεται κανείς έτσι χωρίς να παγιδεύεται άρρηκτα σε έναν ιστό ασυνείδητης προσποίησης και εξορθολογισμού, κάτι που καθιστά τη ζωή επισφαλή. Το άτομο χάνει το ενδιαφέρον του για τη ζωή, επειδή δεν είναι αυτό που τη ζει· δεν μπορεί να παίρνει αποφάσεις, επειδή δεν γνωρίζει τι πραγματικά θέλει· αν οι δυσκολίες συσσωρευτούν, μπορεί να κατακλυστεί από μια αίσθηση μη πραγματικότητας — μια εντονότερη έκφραση της μόνιμης κατάστασής του να είναι μη πραγματικός για τον ίδιο του τον εαυτό. Για να κατανοήσουμε μια τέτοια κατάσταση, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε[[112]] ότι ένα πέπλο μη πραγματικότητας που καλύπτει τον εσωτερικό κόσμο είναι αναπόφευκτο να επεκταθεί και στον εξωτερικό. Ένας ασθενής συνόψισε πρόσφατα όλη αυτή την κατάσταση λέγοντας: «Αν δεν υπήρχε η πραγματικότητα, θα ήμουν απολύτως καλά».

Τέλος, παρότι η εξιδανικευμένη εικόνα δημιουργείται για να άρει τη βασική σύγκρουση και σε περιορισμένο βαθμό το επιτυγχάνει, ταυτόχρονα γεννά ένα νέο ρήγμα στην προσωπικότητα, σχεδόν πιο επικίνδυνο από το αρχικό. Χονδρικά μιλώντας, ένα άτομο οικοδομεί μια εξιδανικευμένη εικόνα του εαυτού του επειδή δεν μπορεί να αντέξει τον εαυτό του όπως πραγματικά είναι. Η εικόνα φαίνεται να αντισταθμίζει αυτή την καταστροφή· αλλά, έχοντας τοποθετήσει τον εαυτό του σε ένα βάθρο, μπορεί να αντέξει τον πραγματικό του εαυτό ακόμη λιγότερο και αρχίζει να οργίζεται εναντίον του, να περιφρονεί τον εαυτό του και να δυσανασχετεί κάτω από τον ζυγό των ίδιων του των ανέφικτων απαιτήσεων προς τον εαυτό του. Ταλαντεύεται τότε ανάμεσα στη λατρεία του εαυτού και την περιφρόνηση του εαυτού, ανάμεσα στην εξιδανικευμένη του εικόνα και την περιφρονημένη του εικόνα, χωρίς κανένα σταθερό ενδιάμεσο έδαφος στο οποίο να μπορεί να στηριχθεί.

Έτσι δημιουργείται μια νέα σύγκρουση ανάμεσα σε καταναγκαστικές, αντιφατικές επιδιώξεις αφενός και σε ένα είδος εσωτερικής δικτατορίας που επιβάλλεται από την εσωτερική διαταραχή αφετέρου. Και αντιδρά σε αυτή την εσωτερική δικτατορία όπως θα μπορούσε να αντιδράσει κανείς σε μια αντίστοιχη πολιτική δικτατορία: μπορεί να ταυτιστεί μαζί της, δηλαδή να αισθάνεται ότι είναι τόσο θαυμαστός και ιδανικός όσο του λέει ο δικτάτορας ότι είναι· ή μπορεί να στέκεται στις μύτες των ποδιών του προσπαθώντας να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της· ή μπορεί να επαναστατεί ενάντια στον καταναγκασμό και να αρνείται να αναγνωρίσει τις επιβαλλόμενες υποχρεώσεις. Αν αντιδρά με τον πρώτο τρόπο, έχουμε την εντύπωση ενός «ναρκισσιστικού» ατόμου, απρόσιτου στην κριτική· το υφιστάμενο ρήγμα, τότε, δεν γίνεται συνειδητά αισθητό ως τέτοιο. Στη δεύτερη περίπτωση έχουμε το τελειομανές άτομο, τον τύπο του υπερεγώ του Freud. Στην[[113]] τρίτη, το άτομο φαίνεται να μην λογοδοτεί σε κανέναν και σε τίποτα· τείνει να γίνεται απρόβλεπτο, ανεύθυνο και αρνητιστικό. Μιλώ σκόπιμα για εντυπώσεις και φαινόμενα, διότι όποια κι αν είναι η αντίδρασή του, εξακολουθεί να είναι θεμελιωδώς ανήσυχος. Ακόμη και ένας επαναστατικός τύπος, που συνήθως πιστεύει ότι είναι «ελεύθερος», μοχθεί κάτω από τα επιβεβλημένα πρότυπα που προσπαθεί να ανατρέψει· αν και το γεγονός ότι εξακολουθεί να βρίσκεται στα νύχια της εξιδανικευμένης του εικόνας μπορεί να φαίνεται μόνο στο ότι χρησιμοποιεί αυτά τα πρότυπα ως μαστίγιο εναντίον των άλλων.6 Μερικές φορές ένα άτομο περνά περιόδους εναλλαγής από το ένα άκρο στο άλλο. Μπορεί, για παράδειγμα, να προσπαθήσει για κάποιο διάστημα να είναι υπεράνθρωπα «καλό» και, μη βρίσκοντας καμία ανακούφιση σε αυτό, να μεταπηδήσει στο αντίθετο άκρο της βίαιης εξέγερσης ενάντια σε τέτοια πρότυπα. Ή μπορεί να μετακινηθεί από μια φαινομενικά απεριόριστη αυτολατρεία στην τελειομανία. Πιο συχνά συναντούμε έναν συνδυασμό αυτών των διαφορετικών στάσεων. Όλα αυτά δείχνουν το γεγονός —κατανοητό υπό το φως της θεωρίας μας— ότι καμία από αυτές τις απόπειρες δεν είναι ικανοποιητική· ότι όλες είναι καταδικασμένες να αποτύχουν· ότι πρέπει να τις θεωρούμε ως απεγνωσμένες προσπάθειες διαφυγής από μια ανυπόφορη κατάσταση· ότι, όπως σε κάθε άλλη ανυπόφορη κατάσταση, δοκιμάζονται τα πιο ανόμοια μέσα —αν το ένα αποτύχει, καταφεύγουμε σε κάποιο άλλο.

Όλες αυτές οι συνέπειες συνδυάζονται για να οικοδομήσουν ένα ισχυρό εμπόδιο στην αληθινή ανάπτυξη. Το άτομο δεν μπορεί να μάθει από τα λάθη του, επειδή δεν τα βλέπει. Παρά τους αντίθετους ισχυρισμούς του, στην πραγματικότητα είναι καταδικασμένο να χάσει το ενδιαφέρον του για τη δική του εξέλιξη. Αυτό που έχει στο νου του όταν μιλά για ανάπτυξη είναι μια ασυνείδητη ιδέα δημιουργίας μιας πιο τέλειας εξιδανικευμένης εικόνας, μιας εικόνας χωρίς μειονεκτήματα[[114]].

Το έργο της θεραπείας, επομένως, είναι να καταστήσει τον ασθενή ενήμερο για την εξιδανικευμένη του εικόνα σε όλες της τις λεπτομέρειες, να τον βοηθήσει να κατανοήσει σταδιακά όλες τις λειτουργίες και τις υποκειμενικές αξίες της και να του δείξει την οδύνη που αναπόφευκτα συνεπάγεται. Τότε θα αρχίσει να αναρωτιέται αν το τίμημα δεν είναι υπερβολικά υψηλό. Μπορεί όμως να εγκαταλείψει την εικόνα μόνο όταν οι ανάγκες που τη δημιούργησαν έχουν μειωθεί σε σημαντικό βαθμό.

Σημειώσεις:

5 Σε εκείνη την κλασική απεικόνιση της διπλής προσωπικότητας, το Dr. Jekyll and Mr. Hyde του Robert Louis Stevenson, η κεντρική ιδέα οικοδομείται γύρω από τη δυνατότητα διαχωρισμού των συγκρουόμενων στοιχείων μέσα στον άνθρωπο. Αφού αναγνωρίσει πόσο ριζικό είναι το σχίσμα ανάμεσα στο καλό και το κακό μέσα του, ο Dr. Jekyll λέει:
«Από πολύ νωρίς… είχα μάθει να ενδίδω με ευχαρίστηση, σαν σε μια αγαπημένη ονειροπόληση, στη σκέψη του διαχωρισμού αυτών των στοιχείων. Αν το καθένα, έλεγα στον εαυτό μου, μπορούσε να στεγαστεί σε ξεχωριστές ταυτότητες, η ζωή θα απαλλασσόταν από όλα όσα ήταν ανυπόφορα».

6 Βλ. Κεφάλαιο 12, Sadistic Trends.

Συνεχίζεται με: Κεφάλαιο 7

Ἁμαρτία καί ψυχοπαθολογικές καταστάσεις(11)

Συνέχεια από:Σάββατο 31 Ιανουαρίου 2026

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ Γ

ΑΠΟΜΑΓΝΗΤΟΦΩΝΗΜΕΝΕΣ ΟΜΙΛΙΕΣ π. ΣΥΜΕΩΝ ΚΡΑΓΙΟΠΟΥΛΟΥ

Ἁμαρτία καί ψυχοπαθολογικές καταστάσεις B7
Β΄ έκδοση

ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

B Το σύμπλεγμα κατωτερότητος

Τί πρέπει να κάνουμε;

Αὐτοεκτίμηση καί αὐτοαποδοχή

Μετά τὴν αὐτογνωσίαν, τὸ ἑπόμενον βήμα εἶναι νὰ ἐνθαρρύνῃ κανείς τὴν ἀκριβῆ αὐτοεκτίμησιν καὶ την πλήρη αὐτοαποδοχὴν τοῦ πάσχοντος.

Έως ἐδῶ ἦταν ἀκόμη έργασία αὐτογνωσίας.

Δηλαδή, σε μια συγκεκριμένη περίπτωση πρώτα ἐπισημαίνουμε ὅτι ἔχουμε νὰ ἀντιμετωπίσουμε ἕνα αἴσθημα κατωτερότητος. Ἐν συνεχεία, προσπα θοῦμε νὰ βροῦμε ποῦ ὀφείλεται αὐτὸ τὸ αἴσθημα κατωτερότητος -ποιές εἶναι οἱ πληγές, ποιά εἶναι τὰ τραύματα, ποιά εἶναι τὰ βιώματα αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου- μὲ τὸ νὰ ἀνασκαλέψουμε ὅλη τή ζωή του, ἀλλὰ πιο πολύ, ἰδιαίτερα, τα παιδικά του χρόνια.

Μετά τὴν αὐτογνωσία χρειάζεται ἡ αὐτοεκτί-μηση καί ἡ αὐτοαποδοχή. Αὐτός πού ἔχει αἴσθημα κατωτερότητος, καί τό ἔνιωσε αὐτό πολλές φορές καὶ πάλι καί ξανά, σχηματίζει γιά τόν ἑαυτό του -πῶς νὰ ποῦμε;- μια τέτοια γνώμη: σαν να εἶναι ἕνας πεθαμένος ἄνθρωπος καί δέν μπορεῖ πλέον νὰ δεῖ τὸν ἑαυτό του κάτι να πετυχαίνει. Ἐνῶ πι-θανόν νὰ ἔχει μια ἱκανότητα κάτι να κάνει μπορεῖ νὰ ἔχει ἕνα τάλαντο ή κάποιο προτέρημα. Δέν δίνει καμιά ἀξία οὔτε σ' αὐτό. Σαν να λέει: «Εγώ δέν είμαι γιὰ τίποτε, ἐγώ δὲν μπορῶ νὰ κάνω τίποτε, ἐγώ δὲν ἀξίζω τίποτε, ἐγώ...»

Εἶναι ἀνάγκη ἑπομένως να βοηθηθεῖ αὐτός ὁ ἄνθρωπος νὰ ἐκτιμήσει αὐτά πού ἔχει. Προσέξτε. Ἐδῶ δὲν πρόκειται περί ὑπερηφανείας. Ἴσα-ἴσα τὸ ἄλλο που κάνει, ἡ ὅλη στάση πού παίρνει, εἶναι ὑπερηφάνεια. Χρειάζεται λοιπόν νὰ ἐκτιμήσει κανείς αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἔχει. Νὰ τοῦ ποῦμε: «Ἄνθρωπέ μου, μπορεῖς νὰ πεῖς δυό λόγια. Γιατί λές δὲν μπορῶς Μπορείς, π.χ. να κάνεις αὐτή τή δουλειά. Μπορείς να κάνεις κάτι άλλο. Έχεις το χάρισμα τοῦ θάρρους ἢ τῆς ὑπομονῆς ἢ ὅ,τι ἄλλο». Να βοηθήσουμε τον ἄνθρωπο αὐτό να βρεῖ ὅ,τι τοῦ ἔχει δώσει ὁ Θεός.

Προσέξτε νὰ δεῖτε. Σᾶς εἶπα ὅτι στὴν προκει μένη περίπτωση δέν πρόκειται γιὰ ὑπερηφάνεια. Αὐτός ἐδῶ μὲ τὸ αἴσθημα κατωτερότητος τελικά δὲν κάνει τίποτε ἄλλο, παρά αὐτὸ τὸ ἕνα τάλαντο ποὺ ἔχει νομίζει, ἄς ποῦμε, ὅτι μόνο ένα τάλαντο τοῦ ἔχει δώσει ὁ Θεός- το θάβει καὶ μάλιστα φθά νει στο σημείο να νομίζει ὅτι δὲν ἔχει κανένα. Αὐτός πού πῆρε τὸ ἕνα τάλαντο, σύμφωνα μὲ τὴν παραβολή πού λέει ὁ Κύριος, το παίρνει καὶ τὸ θάβει, καί ὅταν εἶναι να δώσει λόγο, ἀπαντά: «Ήξερα ὅτι εἶσαι σκληρός. Θερίζεις ἐκεῖ ποὺ δὲν ἔσπειρες καί μαζεύεις ἐκεῖ πού δὲν φύτεψες. Γι αὐτό, πῆγα καί ἔβαλα το τάλαντό σου στη γῆ, ὥστε, ὅταν θὰ ἔρθεις, νὰ πᾶς νὰ τὸ πάρεις μόνος σου. Εγώ δέν ἔχω τίποτε νὰ σοῦ δώσω». Σαν να λέει με πικρία, με κακία, με ζήλεια, με παράπονο: «Ἐμένα δὲν μοῦ χρειαζόταν οὔτε αὐτό».

Χρειάζεται λοιπόν στὸν ἄνθρωπο αὐτὸν ἡ αὐτοεκτίμηση. Τί θὰ πεῖ αὐτοεκτίμηση; Να πάρει κανείς αὐτό τό καταχωνιασμένο τάλαντο, που το ἔχει θάψει κάπου ἐκεῖ, νὰ τὸ βγάλει καὶ νὰ πεῖς «Τό ἔχω αὐτό τό τάλαντο. Δὲν ἔχω οὔτε πέντε οὔτε δύο ὅπως ἄλλοι. Ἔχω ὅμως ἕνα. Αὐτὸ τὸ ἕνα μοῦ ἔδωσε ὁ Θεός. Το βγάζω ἀπὸ ἐκεῖ μέσα καὶ θὰ κοιτάξω τί μπορῶ νὰ κάνω μὲ αὐτὸ τὸ ἕνα». Αὐτό θὰ πεῖ αὐτοεκτίμηση.

Καί στη συνέχεια χρειάζεται ἡ αὐτοαποδοχή. Αὐτοαποδοχή θὰ πεῖ νά δεχθεῖ κανείς τὸν ἑαυτό του ἔτσι ὅπως εἶναι.

Νὰ τὸ ἐξηγήσουμε αὐτό καλύτερα. Θά ἔρθει ἡ ὥρα ποὺ ὁ κληρικός, ἢ ὁ ὅποιος εἰδικός, θὰ ἀποκαλύψει στον ψυχολογικά ἄρρωστο ἄνθρωπο τά τῆς ψυχῆς του: «Παιδί μου, μᾶλλον ἔχεις αἰσθήματα κατωτερότητος. Ἔτσι ὅπως τὰ λές τα πράγματα, καὶ ὅπως ἐρευνήσαμε στα παιδικά σου χρόνια, ἔπαθες αὐτό, ἔπαθες ἐκεῖνο, καί γι' αὐτό τελικά ἔχεις πέσει σ' αὐτή τήν κατάσταση». Αὐτός, ὅταν τὰ ἀκούσει αὐτά, νὰ μὴν πεῖ: «Πώ πώ, τί ἔπαθα! Για μένα πάει, τελείωσε. Εἶναι χαμένα τα πάντα, καὶ πάει χαμένη ἡ ζωή μου», ἀλλά νά δεχθεῖ τὸν ἑαυτό του. Αὐτό σημαίνει αὐτοαποδοχή. Δηλαδή, νὰ πεῖ ὁ ἄνθρωπος. «Πέρασα ἔτσι τή ζωή μου, εἶχα αὐτὰ τὰ βιώματα, μοῦ συνέβη ἐκεῖνο, ἔκανα αὐτά τὰ λάθη, ἔφθασα ἐδῶ πού ἔφθασα. Τελείωσε. Αὐτός εἶμαι. Ἔτσι ἔζησα, αὐτά ἔκανα. Τώρα ὅμως, μὲ τὸ τάλαντο ποὺ τὸ εἶχα καταχωνιασμένο καί τό βγάζω ἀπό ἐκεῖ, με το τάλαντο αὐτό τό ἕνα θά κοιτάξω τί θα κάνω. Αὐτός πού εἶμαι. Ὄχι νὰ ζητῶ νὰ εἶμαι κάτι ἄλλο. Είμαι ὁ τραυματισμένος, ὁ πληγωμένος, μὲ τὰ αἰσθήματα αὐτά κατωτερότη τος». Να δεχθεί κανείς ἔτσι τὸν ἑαυτό του. Ὁπότε, καθώς γνωρίζει ὁ ἄνθρωπος τὸν ἑαυτό του, καθώς αὐτοεκτιμάται καὶ καθώς ἀποδέχεται τὸν ἑαυτό του έται ὅπως εἶναι, γιατρεύεται, Ἡ ὑπερηφάνεια πάντοτε κατεδικάσθη ὑπὸ τῶν ἠθικῶν θεολόγων ὡς σοβαρά ἁμαρτία είναι μία ἐκ τῶν κοινοτέρων πνευματικών διαταραχῶν. Ἐξ ὅσων ὅμως ἐξετέθησαν, κατέστη φανερόν ὅτι αὐτό πού συνήθως καλεῖται ὑπερηφάνεια δὲν εἶναι κατά τό πλείστον τίποτε ἄλλο παρά τεχνητή μέθοδος συγκα-λύψεως ἑνός αἰσθήματος κατωτερότητος καὶ ἀνε· παρκείας.

Ἴσως δέν θά ξέραμε τί εἶναι στην ουσία της ἡ ὑπε-ρηφάνεια, ἂν δὲν εἴχαμε ἀσχοληθεῖ μὲ τὸ σύμπλεγμα κατωτερότητος. Νά, αὐτό εἶναι ὑπερηφάνεια.

Βλέπουμε ἕναν ἄνθρωπο ὑπερήφανο, πολύ ὑπερήφανο, πολύ ἐγωιστή. Αὐτός κατά βάθος ἔχει φοβερό αἴσθημα κατωτερότητος. Ἐὰν δὲν εἶχε αἴσθημα κατωτερότητος, δὲν θὰ εἶχε αὐτὸν τὸν ἐγωισμό, αὐτὴ τὴν ὑπερηφάνεια. Ὁ ἄνθρωπος ὁ ταπεινός δὲν μπορεῖ νὰ ἔχει αἴσθημα κατωτερότη τος· καὶ ἐπομένως δὲν μπορεῖ νὰ ἔχει καὶ ὑπερη-φάνεια. Ἐνῶ ἐκεῖνος ποὺ ἔχει αἴσθημα κατωτερό-τητος πιάνει τὸ ἄλλο ἄκρο καί γίνεται ὑπερήφα-νος, ματαιόδοξος, γίνεται θρασύς, ἐγωιστής.

Διὰ τῆς ὑπὸ τοῦ πάσχοντος ἀποκτωμένης πληρεστέρας περί ἑαυτοῦ γνώσεως ἡ συγκάλυψις ἐκεί νη καὶ τὰ συγγενή της ἐξαφανίζονται, και το τραῦμα τῆς ἀνεπαρκείας ἔρχεται εἰς τὴν συνείδησιν.

Καθώς ἀρχίζει ὁ ἄρρωστος ὅλα αὐτὰ νὰ τὰ μαθαίνει, να τα γνωρίζει καὶ νὰ τὰ καταλαβαίνει, το τραύμα ἔρχεται στο συνειδητό τὸ ἔχει πιά μπροστά του. Όπως δηλαδή ἕνας γιατρός βλέπει κάποιον χτυπημένο, ποὺ ἐπάνω στο τραύμα του ἔχει σκόνη, λάσπες, κοπριές, ἀνάλογα μὲ τὸ ποῦ χτύπησε, καὶ ἀρχίζει νὰ τὰ ἀπομακρύνει ὅλα αὐτά πλένοντας το τραύμα καί καθαρίζοντάς το μέ όξυζενέ καί μὲ ὅ,τι ἄλλο χρειάζεται. Καί τελικά έχει πιά γυμνό το τραύμα μπροστά του. Ἔρχεται λοιπόν -σ' αὐτὸν ποὺ ἔχει σύμπλεγμα κατωτερότητος- το τραῦμα στο συνειδητό.

Τότε ἀκριβῶς τὸ ἄτομο πρέπει νὰ ἐνθαρρυνθῇ, ὥστε ἀκριβέστερον νά ἐκτιμήσῃ τάς ἱκανότητάς του καὶ τὰ ἐπιτεύγματά του. Πρέπει νὰ τοῦ ὑπομνησθῇ ὅτι εἶναι κακόν καί διὰ τὸν ἴδιον καί διά την κοι-νωνίαν, καὶ ὅτι εἶναι πράγματι ἁμαρτία ἔναντι τοῦ Θεοῦ νὰ ἀρέσκεται εἰς τὴν αὐτοϋποτίμησιν.

Ἄλλο εἶναι ἡ κατά Θεόν αὐτομεμψία καί ἄλλο εἶναι ἡ αὐτομεμψία πού προέρχεται ἀπό ἀρρωστημένη κατάσταση· δηλαδή ἡ αὐτομεμψία ἐκείνου πού ἔχει αἰσθήματα κατωτερότητος.

Πρέπει νὰ τὸν προτρέψωμεν νά ἐκθέσῃ γρα-πτῶς τὰ ὑπὲρ καί τά κατά εἰς τήν ζωήν του, τάς ἐπιτυχίας καὶ τὰς ἀποτυχίας του. Πρέπει νὰ τοῦ ἐξηγηθῇ ἐπαρκῶς ὅτι ὑπάρχει πολύ μεγάλη διαφορά μεταξύ συναισθήματος κατωτερότητος καί τοῦ γεγονότος τῆς κατωτερότητος.

Δηλαδή, μπορεῖ νά μήν εἶσαι κατώτερος ἀπό τοὺς ἄλλους, ἀλλά ἐσύ να νομίζεις ὅτι εἶσαι, ἐπειδή έχεις τὸ αἴσθημα αὐτό ὡς ἀρρώστια πλέον μέσα σου. Ἄλλο εἶναι αὐτό, νὰ ἔχεις δηλαδή το συναίσθημα τῆς κατωτερότητος, καί ἄλλο εἶναι νὰ εἶσαι ὄντως κατώτερος.

Κατά κανόνα οἱ ἄνθρωποι πού ὑποφέρουν ἐκ τοῦ συμπλέγματος κατωτερότητος δέν εἶναι εἰς τὴν πραγματικότητα διόλου κατώτεροι τῶν ἄλλων Αὐτοί ποὺ ὑποφέρουν, λέει ὁ συγγραφέας, ἀπό αἴσθημα κατωτερότητος, ἀπό τὸ σύμπλεγμα κατωτερότητος, κατά κανόνα δέν εἶναι ὑποδεέστεροι ἀπό τούς ἄλλους. Ἔχουν δηλαδή καί αὐτοί τίς ἱκανότητές τους, τά προσόντα τους, ἔχουν καί αὐτοί τα τάλαντά τους. Ὅπως ἔδωσε ὁ Θεός σε ὅλους τοὺς ἀνθρώπους τάλαντα, ἔδωσε καί σ' αὐτούς· ἀλλά τραυματίστηκαν ἀπό διάφορες αἰτίες, ὅπως εἴπαμε, καί ἔτσι δημιουργήθηκε αὐτή ἡ ἀνώμαλη κατάσταση στήν ψυχή τους.

30-3-1969

Κάθε ἄνθρωπος ἔχει τὰ μαρτύριά του, τα βάσανά του, τίς δυσκολίες του, τίς πίκρες του Με μόνη τη διαφορά ὅτι, ἐκεῖνοι ποὺ ἔχουν προδιάθεση για να πάθουν, τελικά, ἂν δὲν τὰ ἀντιμετωπίσουν ὅλα αὐτά σωστά, παθαίνουν (ψυχολογικά) οἱ ἄλλοι τὰ καταφέρνουν καί ξεφεύγουν.