Συνέχεια από Τρίτη 3. Φεβρουαρίου 2026
| Κοινωνία Θεώσεως Γιαγκάζογλου Σταύρος |
(ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΦΑΝΕΡΩΜΕΝΗΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΤΟ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑ)
γ) Ἡ διττή πρόοδος τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος 2
…. Ἡ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἔκπεμψη τοῦ Πνεύματος θεμελιώνεται στη διάκριση οὐσίας, ὑποστάσεων καὶ ἐνεργειῶν. «Σαφές οὖν ὡς μερικὴν τοῦ πνεύματος ἐνέργειαν διὰ τοῦ ἐμφυσήματος ἔδωκεν, οὐκ αὐτοῦ τὴν φύσιν ἢ τὴν ὑπόστασιν» 441
γ) Ἡ διττή πρόοδος τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος 2
…. Ἡ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἔκπεμψη τοῦ Πνεύματος θεμελιώνεται στη διάκριση οὐσίας, ὑποστάσεων καὶ ἐνεργειῶν. «Σαφές οὖν ὡς μερικὴν τοῦ πνεύματος ἐνέργειαν διὰ τοῦ ἐμφυσήματος ἔδωκεν, οὐκ αὐτοῦ τὴν φύσιν ἢ τὴν ὑπόστασιν» 441
Περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος Λόγος Δεύτερος
[6. Ας τοποθετήσουμε λοιπόν πρώτον εκείνο το οποίο προηγουμένως το θεωρούσανε εντελώς ακαταμάχητο, ως λεχθέν υπό του Λόγου της αληθείας: «ἐνεφύσησεν αὐτοῖς καί εἶπε, λάβετε Πνεῦμα ἅγιον». Βλέπεις, λέγουν, πως σαφώς το άγιον Πνεύμα προέρχεται και εκ του Υιού;
Άραγε λοιπόν, επειδή μόλις ενεφύσησε είπε «λάβετε Πνεῦμα ἅγιον», το εμφύσημα ήταν το άγιον Πνεύμα, ώστε το εκπόρευμα να είναι το ίδιο με το δια της σαρκός εμφύσημα ή με το ότι δίδεται δι' εμφυσήματος τεκμηριώνουν ότι το άγιον Πνεύμα είναι εμφύσημα της θεότητος του Χρίστου και από αυτό συμπεραίνουν ότι εκπορεύεται από τον Υιό;
Αλλά όποιο από αυτά τα δύο και να λέγουν, ας αποστομωθούν κατά πρώτον και με λίγα λόγια από αυτό εδώ το σημείο. Διότι ο Κύριος εμφυσήσας δεν είπε, "λάβετε το Πνεύμα", αλλά χωρίς το άρθρον, «λάβετε Πνεῦμα ἅγιον», δηλαδή μόριο του Πνεύματος.
Είναι λοιπόν σαφές ότι δια του εμφυσήματος έδωσε μερική ενέργεια του Πνεύματος, όχι την φύσιν ή την υπόσταση αυτού. Διότι η φύσις και υπόστασις του θείου Πνεύματος είναι εντελώς αμέριστος.
Γιατί δε δια εμφυσήσεως έδωσε ό,τι έδωσε; Για να δείξει ότι μία είναι η ενέργεια αυτού και του θείου Πνεύματος και με αυτό να παραστήσει την συνάφεια και συμφυΐα και ομοτιμία αλλήλων, δηλαδή εαυτού και εκείνου, όπως είπε και ο θεολόγος Χρυσόστομος γράφοντας τα εξής: «μερικοί λέγουν ότι δεν έδωσε το Πνεύμα, αλλά δι' εμφυσήματος τους κατέστησε ικανούς προς υποδοχή. Δεν θα αστοχούσε δε κάποιος, αν έλεγε ότι και τότε έλαβαν κάποιαν πνευματική εξουσία και χάριν, ώστε να συγχωρούν αμαρτήματα. Γι' αυτό πρόσθεσε, οποίων συγχωρήσετε τα αμαρτήματα, συγχωρούνται, δείχνοντας ποιο είδος ενέργειας δίδει, διότι η χάρις του Πνεύματος είναι άφατος και η δωρεά πολυειδής. Τούτο δε γίνεται για να μάθεις ότι μία είναι η δωρεά και η εξουσία Πατρός και Υιού και Αγίου Πνεύματος».
7. Για να απαντήσουμε δε προς αυτούς και διεξοδικότερα, αν το εμφύσημα του Κυρίου ήταν το άγιον Πνεύμα, τότε και η αναπνοή την οποίαν χρησιμοποιεί και δια της οποίας έγινε και το εμφύσημα, θα ήταν το άγιο Πνεύμα. Επομένως δεν ήταν άνθρωπος, όπως εμείς, αλλά ή ήταν φαντασία, κατά την φαντασία των Ακεφάλων, ή και πριν συναναστραφεί με τούς ανθρώπους είχε από την αρχή κατά παρόμοιο τρόπο συγκροτημένη την σαρκική φύση κατά την άνοια του Απολιναρίου. Και όμως ο ίδιος ο Κύριος είπε πάντως και τούτο, «τά ρήματα, ἅ ἐγώ λαλῶ, Πνεῦμά εἰσι καί ζωή εἰσι». Εάν δε είναι Πνεύμα, είναι και Πνεύμα άγιον˙ διότι πώς αλλιώς; Επομένως κατά την ερμηνεία των Ιταλών περί του εμφυσήματος και το Πνεύμα είναι Λόγος και μάλιστα Θεού Λόγος. Τί θα ήταν τολμηρότερο τούτου; Μάλλον δε θα ήταν λόγοι, και μάλιστα Θεού λόγοι˙ διότι τα ρήματα είναι πλήθος.][ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ ΤΩΝ ΛΑΤΙΝΩΝ ΜΕ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΙΚΑΙΩΝΟΥΝ ΤΟ ΦΙΛΙΟΚΒΕ ΣΑΝ ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΛΟΓΟ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ, ΓΙΑ ΝΑ ΙΣΧΥΡΙΣΘΕΙ ΕΝΑ ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΦΙΛΙΟΚΒΕ ΟΠΩΣ ΚΑΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ. ΓΙΑΤΙ; ΕΙΝΑΙ ΑΝΟΗΤΟΣ; ΠΛΑΝΕΜΕΝΟΣ; ΕΙΝΑΙ ΕΓΚΑΘΕΤΟΣ ΔΙΑΦΘΟΡΕΑΣ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ]
[6. Ας τοποθετήσουμε λοιπόν πρώτον εκείνο το οποίο προηγουμένως το θεωρούσανε εντελώς ακαταμάχητο, ως λεχθέν υπό του Λόγου της αληθείας: «ἐνεφύσησεν αὐτοῖς καί εἶπε, λάβετε Πνεῦμα ἅγιον». Βλέπεις, λέγουν, πως σαφώς το άγιον Πνεύμα προέρχεται και εκ του Υιού;
Άραγε λοιπόν, επειδή μόλις ενεφύσησε είπε «λάβετε Πνεῦμα ἅγιον», το εμφύσημα ήταν το άγιον Πνεύμα, ώστε το εκπόρευμα να είναι το ίδιο με το δια της σαρκός εμφύσημα ή με το ότι δίδεται δι' εμφυσήματος τεκμηριώνουν ότι το άγιον Πνεύμα είναι εμφύσημα της θεότητος του Χρίστου και από αυτό συμπεραίνουν ότι εκπορεύεται από τον Υιό;
Αλλά όποιο από αυτά τα δύο και να λέγουν, ας αποστομωθούν κατά πρώτον και με λίγα λόγια από αυτό εδώ το σημείο. Διότι ο Κύριος εμφυσήσας δεν είπε, "λάβετε το Πνεύμα", αλλά χωρίς το άρθρον, «λάβετε Πνεῦμα ἅγιον», δηλαδή μόριο του Πνεύματος.
Είναι λοιπόν σαφές ότι δια του εμφυσήματος έδωσε μερική ενέργεια του Πνεύματος, όχι την φύσιν ή την υπόσταση αυτού. Διότι η φύσις και υπόστασις του θείου Πνεύματος είναι εντελώς αμέριστος.
Γιατί δε δια εμφυσήσεως έδωσε ό,τι έδωσε; Για να δείξει ότι μία είναι η ενέργεια αυτού και του θείου Πνεύματος και με αυτό να παραστήσει την συνάφεια και συμφυΐα και ομοτιμία αλλήλων, δηλαδή εαυτού και εκείνου, όπως είπε και ο θεολόγος Χρυσόστομος γράφοντας τα εξής: «μερικοί λέγουν ότι δεν έδωσε το Πνεύμα, αλλά δι' εμφυσήματος τους κατέστησε ικανούς προς υποδοχή. Δεν θα αστοχούσε δε κάποιος, αν έλεγε ότι και τότε έλαβαν κάποιαν πνευματική εξουσία και χάριν, ώστε να συγχωρούν αμαρτήματα. Γι' αυτό πρόσθεσε, οποίων συγχωρήσετε τα αμαρτήματα, συγχωρούνται, δείχνοντας ποιο είδος ενέργειας δίδει, διότι η χάρις του Πνεύματος είναι άφατος και η δωρεά πολυειδής. Τούτο δε γίνεται για να μάθεις ότι μία είναι η δωρεά και η εξουσία Πατρός και Υιού και Αγίου Πνεύματος».
7. Για να απαντήσουμε δε προς αυτούς και διεξοδικότερα, αν το εμφύσημα του Κυρίου ήταν το άγιον Πνεύμα, τότε και η αναπνοή την οποίαν χρησιμοποιεί και δια της οποίας έγινε και το εμφύσημα, θα ήταν το άγιο Πνεύμα. Επομένως δεν ήταν άνθρωπος, όπως εμείς, αλλά ή ήταν φαντασία, κατά την φαντασία των Ακεφάλων, ή και πριν συναναστραφεί με τούς ανθρώπους είχε από την αρχή κατά παρόμοιο τρόπο συγκροτημένη την σαρκική φύση κατά την άνοια του Απολιναρίου. Και όμως ο ίδιος ο Κύριος είπε πάντως και τούτο, «τά ρήματα, ἅ ἐγώ λαλῶ, Πνεῦμά εἰσι καί ζωή εἰσι». Εάν δε είναι Πνεύμα, είναι και Πνεύμα άγιον˙ διότι πώς αλλιώς; Επομένως κατά την ερμηνεία των Ιταλών περί του εμφυσήματος και το Πνεύμα είναι Λόγος και μάλιστα Θεού Λόγος. Τί θα ήταν τολμηρότερο τούτου; Μάλλον δε θα ήταν λόγοι, και μάλιστα Θεού λόγοι˙ διότι τα ρήματα είναι πλήθος.][ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ ΤΩΝ ΛΑΤΙΝΩΝ ΜΕ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΙΚΑΙΩΝΟΥΝ ΤΟ ΦΙΛΙΟΚΒΕ ΣΑΝ ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΛΟΓΟ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ, ΓΙΑ ΝΑ ΙΣΧΥΡΙΣΘΕΙ ΕΝΑ ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΦΙΛΙΟΚΒΕ ΟΠΩΣ ΚΑΙ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ. ΓΙΑΤΙ; ΕΙΝΑΙ ΑΝΟΗΤΟΣ; ΠΛΑΝΕΜΕΝΟΣ; ΕΙΝΑΙ ΕΓΚΑΘΕΤΟΣ ΔΙΑΦΘΟΡΕΑΣ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ]
Οἱ ἐνέργειες όμως εἶναι πάντοτε ἐνυπόστατες καὶ ὄχι ἀπρόσωπες δυνάμεις τῆς τριαδικής θεότητας. Γι' αὐτὸ θὰ τονίσει ὁ Παλαμᾶς ὅτι τὸ "Αγια Πνεῦμα «ἐκκέχυται τοίνυν οὐσιωδῶς δι' ἡμᾶς καὶ μεθ' ἡμᾶς αὐτὸ γὰρ ἐφανερώθη δι' ἑαυτοῦ τὴν θείαν δύναμιν παρέχον ἀλλὰ καὶ πάρεστιν ἀεὶ οὐσιωδῶς ἡμῖν, πάντως δὲ καὶ καθ' ὑπὸ στασιν, κἂν ἡμεῖς τῆς οὐσίας ἢ τῆς ὑποστάσεως ἥκιστα μετέχο μεν, ἀλλὰ τῆς χάριτος» 442.
14. Ας μαρτυρήσει δε με εμάς ο θείος Μάξιμος, ο οποίος γράφει στα Σχόλια ότι η ποιητική πρόνοια των όντων είναι οι πρόοδοι αυτές του Θεού˙ «είναι δε κοινές της τρισυποστάτου διακεκριμένης ενάδος οι δημιουργικές πρόνοιες και αγαθότητες», δηλαδή οι ουσιώσεις, οι ζωώσεις, οι σοφοποιήσεις. Με το να βεβαιώσει ότι αυτές είναι πολλές και διακεκριμένες έδειξε ότι αυτές δεν είναι η ουσία του Θεού διότι αυτή είναι μία και εντελώς αδιαίρετος. Επειδή δε επιβεβαίωσε και ότι είναι κοινές τής τρισυποστάτου διακεκριμένης ενάδος, παρέστησε σε εμάς ότι δεν είναι ούτε ο Υιός και το Άγιον Πνεύμα˙ διότι κανένα από αυτά δεν είναι κοινή ενέργεια των τριών. Με το ότι δε δεν ονόμασε αυτές μόνον πρόνοιες και αγαθότητες, αλλά και δημιουργικές, έδειξε ότι είναι άκτιστες. Αλλιώς, το δημιουργικό θα είναι δημιουργημένο, επομένως θα είναι δημιουργημένο από άλλο δημιουργικό και εκείνο πάλι από άλλο, και τούτο προχωρούν στο έσχατο σημείο ουτοπίας δεν θα σταματήσει να βαδίζει προς το άπειρον.
[Εδώ βρίσκεται φωτισμένη η νέα αίρεση τού spiritus creator]
15. Αρά οι πρόνοιες και ενέργειες και μεταδόσεις του Θεού, οι ουσιώσεις, οι ζωώσεις, οι σοφοποιήσεις και τα παραπλήσια με αυτά είναι άκτιστες πρόνοιες και αγαθότητες του Θεού, και αυτές είναι αυτός ο Θεός, αν και όχι κατ' ουσίαν˙ διότι κατ' εκείνην είναι αμέριστος και αμέθεκτος, εφ’ όσον είναι τελείως απολελυμένος από όλα, ώστε κάνεις ποτέ από τους κατά την ευσέβεια επιγνώμονες της ακρίβειας να μην επιχειρήσει να εννοήσει ή να εκφράσει τον Θεόν, να επιχειρούν δε πάντοτε όλοι οι ιεροφάντες να νοούν και λέγουν περί της προνοίας και αγαθότητος αυτού, κατά την οποίαν είναι αίτιος όλων των όντων, διότι αυτή είναι απεργαστική των έξωθεν όντων˙ επειδή δε υπάρχει αυτή, έλαβε ύπαρξιν η παραγωγή και υπόστασις των όλων. Διότι η θεία πρόνοια δεν είναι τίποτε άλλο παρά στροφή του Θεού προς τα υποδεέστερα και αγαθή θέλησις. Και αυτή υπήρξε προ των πάντων, ως κοινή πρόνοια των μελλόντων, και εξ αίτιας αυτής όλα παρήχθησαν στον καιρόν τους ως από δημιουργική θέληση και ενέργεια, και εν αυτή συνεκροτήθη το παν ως εις συνεκτική φρουρά και περιληπτική εστία του παντός. Δια ταύτα λοιπόν η μία πρόνοια και αγαθότης, δια την οποία ο Θεός επιμελείται των υποδεεστέρων, δεν είναι μία μόνον, αλλά και πολλές πρόνοιες και αγαθότητες λέγονται από τους θεολόγους.
[Εδώ βρίσκεται φωτισμένη η νέα αίρεση τού spiritus creator]
15. Αρά οι πρόνοιες και ενέργειες και μεταδόσεις του Θεού, οι ουσιώσεις, οι ζωώσεις, οι σοφοποιήσεις και τα παραπλήσια με αυτά είναι άκτιστες πρόνοιες και αγαθότητες του Θεού, και αυτές είναι αυτός ο Θεός, αν και όχι κατ' ουσίαν˙ διότι κατ' εκείνην είναι αμέριστος και αμέθεκτος, εφ’ όσον είναι τελείως απολελυμένος από όλα, ώστε κάνεις ποτέ από τους κατά την ευσέβεια επιγνώμονες της ακρίβειας να μην επιχειρήσει να εννοήσει ή να εκφράσει τον Θεόν, να επιχειρούν δε πάντοτε όλοι οι ιεροφάντες να νοούν και λέγουν περί της προνοίας και αγαθότητος αυτού, κατά την οποίαν είναι αίτιος όλων των όντων, διότι αυτή είναι απεργαστική των έξωθεν όντων˙ επειδή δε υπάρχει αυτή, έλαβε ύπαρξιν η παραγωγή και υπόστασις των όλων. Διότι η θεία πρόνοια δεν είναι τίποτε άλλο παρά στροφή του Θεού προς τα υποδεέστερα και αγαθή θέλησις. Και αυτή υπήρξε προ των πάντων, ως κοινή πρόνοια των μελλόντων, και εξ αίτιας αυτής όλα παρήχθησαν στον καιρόν τους ως από δημιουργική θέληση και ενέργεια, και εν αυτή συνεκροτήθη το παν ως εις συνεκτική φρουρά και περιληπτική εστία του παντός. Δια ταύτα λοιπόν η μία πρόνοια και αγαθότης, δια την οποία ο Θεός επιμελείται των υποδεεστέρων, δεν είναι μία μόνον, αλλά και πολλές πρόνοιες και αγαθότητες λέγονται από τους θεολόγους.
[ ΜΗΠΩΣ ΠΑΡΕΡΜΗΝΕΥΕΙ; ΟΧΙ ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΝΕΙ. ΔΙΑΒΑΖΕΙ ΤΟΝ ΠΑΛΑΜΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΕΓΕΝΤΟΡΦ]
Ο Χριστός παρέχοντας τις φυσικές δυνάμεις καὶ ἐνέργειες, τὰ χαρίσματα τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, φανέρωσε τὸ ὁμοούσιο καὶ ὁμοδύναμο εἶναι του πρὸς τὸν Πατέ-ρα καὶ τὸ Πνεῦμα. Τὶς ἴδιες δυνάμεις καὶ ἐνέργειες βεβαίως παρέχουν συνάμα καὶ ὁ Πατήρ καὶ τὸ Πνεῦμα. «Κοιναὶ μὲν οὖν τῇ μόνῃ ἁγίᾳ καὶ προσκυνητῇ τριάδι αἵ τε θεῖαι δυνάμεις καὶ αἱ ἐνέργειαι, δι' ὧν ὁ Θεὸς ἐνοικεῖ καὶ ἐμπεριπατεῖ τοῖς ἀξίοις κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν, δι' αὐτῶν ἐνεργῶν τε καὶ γνωριζόμενος. Ώνπερ θείων ἐνεργειῶν καὶ πηγή θεολογεῖται μὴ μόνον ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱός, ἀλλὰ καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον» 443. Σαφῶς, λοιπόν, τὰ «μηδαμῶς χωριζόμενα» τοῦ Πνεύματος χαρίσματα ποὺ παρέχει ὁ Χριστὸς ταυτίζονται μὲ τὶς κοινές στὴν ῾Αγία Τριάδα ἐνυπόστατες καὶ ἄκτιστες ἐνέργειες.
Διότι, «τὸ μὲν διδόναι τῶν τριῶν ἐστιν ὑποστάσεων και-νόν» 444 καὶ τὸ ῞Αγιο Πνεῦμα ἀναδεικνύεται καὶ αὐτὸ «παρεκτικὸν καὶ μεταδοτικόν» τῶν χαρισμάτων καὶ ἐνεργειῶν τῆς θεό-τητας ποὺ χορηγοῦνται «οὐ παρὰ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ δι' αὐτοῦ καὶ παρ' αὐτοῦ τοῦ ἁγίου πνεύματος» 445. Κάθε δωρεά καὶ χορηγία τοῦ Θεοῦ πρὸς τὴν κτίση τελεσι- ουργεῖται ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν ᾿Αγίῳ Πνεύματι. Αν ό Υἱὸς πέμπει τὸ Πνεῦμα στὴν οἰκονομία, τοῦτο συνιστᾶ ἀπόδειξη τῆς ὁμοφυΐας, ἰσότητας καὶ ὁμοτιμίας του μὲ τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεύμα.
«Ορᾷς ὡς ἡ ἀποστολή τοῦ θείου πνεύματος τὴν τοῦ ἀπο στέλλοντος πρὸς τὸν ἀποστελλόμενον ὁμοβουλίαν καὶ όμο ουσιότητα παρίστησιν, ὁ μέγιστὸν ἐστιν ἀξίωμα, προσόν μέν τοι τοῖς τρισὶ καλῶς τε καὶ θεοπρεπῶς, ὡς καὶ τὴν αὐτεξου σιότητα δεικνύον τῶν ἀποστελλομένων οὕτως. Ὁ δὲ λέγων μὴ θεϊκὸν εἶναι τὸ ἀξίωμα τοῦτο, ἀλλὰ προβλητικόν, πρώτον μὲν οὐ τὸν υἱὸν μόνον αἴτιον δείκνυσι τοῦ θείου πνεύματος, ἀλλὰ καὶ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα. Πρὸς δὲ τούτῳ καὶ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐλεύσεως τὴν ἑκατέρου τούτων αὐτοβουλίαν ἄλλοτε ἄλλην ἀθετεῖ κακῶς, μὴ θελήσεως ἀλλὰ φύσεως δογματίζων εἶναι τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀποστολήν, τοιγαροῦν καὶ ἄναρχον. "Α γὰρ μὴ τῷ θέλειν ἀλλὰ τῷ πεφυκέναι ἐκ Θεοῦ, προάναρχά ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐκ ἀρκτά» 446,
᾿Αφού, λοιπόν, τὸ πέμπειν είναι φυσικό, δηλαδή κοινὸ καὶ γιὰ τὰ τρία πρόσωπα καὶ ὄχι ὑποστατική ἰδιότητα ἑνὸς μόνου προσώπου, δὲν ἀποστέλλεται μόνο τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ ὁ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος. Στὴν ὀρθόδοξη θεολογία το τριαδικό σχήμα Πατήρ - Υἱός - "Αγιο Πνεῦμα, ποὺ ἀποκαλύπτει τὴ φανέρωση τῶν προσώπων στὴν οἰκονομία, συμπληρώνεται ἰσόρροπα ἀπὸ τὸ σχῆμα Πατήρ - Πνεῦμα - Υἱός. Ὁ ἅγιος Γρηγό ριος Παλαμᾶς καὶ ἡ παράδοση τὴν ὁποία ἐκπροσωπεί, δικαιώ νονται ἀπὸ τὶς σύγχρονες βιβλικές ἔρευνες κυρίως στα κείμενα τοῦ εὐαγγελιστή Λουκά γιὰ τὴν πνευματολογική συγκρότηση τοῦ ἴδιου τοῦ χριστολογικοῦ γεγονότος. Στη γραμμή τῆς ὁμοβουλίας καὶ ὁμοουσιότητας «τοῦ ἀποστέλλοντος πρὸς τὸν ἀποστελλόμενον» ὁ ἁγιορείτης διδάσκαλος ἐπισημαίνει:
«Ἀλλὰ καὶ ὁ υἱὸς ἐν τῷ πνεύματί ἐστι. Πάνυ γε, διὸ καὶ ἐκ-φαντικόν ἐστιν αὐτοῦ τὸ πνεῦμα· καὶ ἀποστέλλεται καὶ παρ' αὐτοῦ οὐχ ὡς ἄνθρωπος μόνον, ἀλλὰ καὶ ὡς θεὸς κατὰ τὸν θεολόγον Γρηγόριον, καὶ ἐμμορφοῦται ταῖς καρδίαις τῶν πιστῶν καὶ ἐνοικεῖ καὶ ὁρᾶται δι' αὐτοῦ» 448.
Βεβαίως, ἡ κατ' εὐδοκίαν ἐμπλοκὴ τοῦ Πνεύματος στὴν οἰ-κονομία διαφέρει ἀπὸ ἐκείνη τοῦ Υἱοῦ: «Ὁ μὲν υἱὸς καὶ Θεός ἐστι καὶ ἄνθρωπος γέγονεν· ἀπεστάλη γοῦν καὶ ὡς ἄνθρωπος· τὸ δὲ πνεῦμα οὐκ ἐνηνθρώπησεν» 449. ῎Αν, ὅμως, ὁ Υἱὸς ἀποστέλλει ὡς ὑποστάτης τὸ Πνεῦμα, ὁμοίως καὶ τὸ Πνεῦμα ὡς ὑποστάτης τὸν Υἱό, δὲν πρόκειται πλέον γιὰ τὴν κατ' εὐδοκίαν ἐλεύθερη καὶ αὐτοκέλευστη συγκατάβαση, ἀλλὰ γιὰ μία κατ' ἀνάγκην οἰκονομία, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἔργο τῆς θείας θελήσεως μέσα στὴν ἱστορία ἀλλὰ ἄναρχο ἔργο τῆς θείας φύσεως. Μὲ κανένα τρόπο ἡ ἀποστολή, εἴτε τοῦ Υἱοῦ ὡς Θεοῦ ἀπὸ τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα, εἴτε τοῦ Πνεύματος ἀπὸ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱό, ἐφ᾿ ὅσον ἔγινε κατὰ θέληση καὶ ὄχι κατὰ φύση, μέσα στὴν ἱστορία καὶ ὄχι ἀϊδίως, δὲν εἶναι δυνατό νὰ ταυτισθεῖ μὲ τὴν ἀΐδια γέν-νηση καὶ ἐκπόρευση. Διαφορετικὰ καὶ ἡ ὕπαρξη τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος δὲν θὰ εἶναι ἀναίτια πρὸς τὰ κτίσματα ἀλλὰ χρο-νική «διὰ φιλανθρωπίαν».
Ο Χριστός, λοιπόν, πέμπει τὸ Πνεῦμα κατ' εὐδοκίαν καὶ συγκατάβαση, «οὐχ ἁπλῶς καὶ ἀπολύτως, ἀλλὰ χρονικῶς καὶ πρός τινας καὶ δι' αἰτίαν» 450. Το "Αγιο Πνεῦμα εἶναι τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὴ μετάδοση καὶ φανέρωσή του. Τοῦτο ὅμως συνιστᾶ τὴ μία κίνηση καὶ πρόοδο τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος ποὺ σχετίζεται μὲ τὴν «οἰκονομία».
**
«Ἔστι δὲ καὶ ἡ ἀναιτίως τε καὶ ἀπολελυμένως πάντῃ καὶ ὑπὲρ εὐδοκίαν καὶ φιλανθρωπίαν, ὡς μὴ κατὰ θέλησιν ἀλλὰ κατά φύσιν μόνην ἐκ τοῦ πατρὸς οὖσα προαιώνιος καὶ ὑπερ-φυεστάτη τοῦ πνεύματος ἐκπόρευσις καὶ κίνησις καὶ πρό-οδος. [...] Καὶ τοίνυν τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν προαιώ-νιον ἐκείνην καὶ ἀπερινόητον ἐκπόρευσίν τε καὶ πρόοδον ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορευόμενον καὶ ἐν υἱῷ ἀναπαυόμενον, πῶς ἄν διὰ τοῦ υἱοῦ ἐν ᾧ ἀναπαύεται ταύτην ἔχει τὴν πρόοδον;»451
Ἡ ὑπαρκτική προέλευση τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος «ἐκ μόνου τοῦ Πατρός», σύμφωνα μὲ τὴν ὀρθόδοξη θεολογία, ἐπικρίθηκε συχνὰ ὅτι δὲν λέγει τίποτε γιὰ τὴν ἀΐδια σχέση τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, κάτι ποὺ ἐπεχείρησε νὰ προσπελάσει καὶ νὰ ἐπιλύσει λογικά ἡ λατινική διδασκαλία τοῦ Filioque 452. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς, ἑρμηνεύοντας τὴ βιβλική πνευματολογική παράδοση, κυρίως τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη, θεωρεῖ ὅτι κατὰ τὴν ἄφραστη καὶ ἀπερινόητη κίνηση, κατὰ τὴν ὁποία τὸ Πνεῦμα προέρχεται ἐκ τοῦ Πατρός, ἔχει αὐτὸν «ἐν ᾧ ἀναπαύεται» (Ἰω. 1,32-3) θεοπρεπώς. Ἡ ἀνάπαυση αὐτὴ τοῦ Πνεύματος στὸν Υἱὸ δὲν συνδέεται ἁπλῶς μὲ τὴν οἰκονομία τῆς ἐνανθρώπησης τοῦ Λόγου, ἀλλὰ συνιστᾶ ἔκφραση τῆς ἴδιας τῆς ἀἴδιας ζωῆς τοῦ Θεοῦ 453. Τὴν ἰωάννειο αὐτὴ Πνευματολογία, ποὺ ἐπισημαίνει τὸν αἰώνιο σύνδεσμο τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ἀνέπτυξαν κατὰ τὸν Παλαμᾶ οἱ Καππαδόκες, ὁ Κύριλλος ᾿Αλεξανδρείας καὶ ἰδιαίτερα ὁ Δαμασκηνός, ἐμπνέοντας συνάμα καὶ τὴν ὀρθό-δοξη ὑμνολογία στὰ πλαίσια μιᾶς δυναμικῆς σωτηριολογικῆς προοπτικῆς 454.
Τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενο Πνεῦμα ἀναπαύεται ὄχι «διαβατικῶς καὶ παροδικῶς» ὡς νὰ διέρχεται «δι᾿ ὀργάνου», ἀλλὰ φυσικῶς καὶ ἀϊδίως, καθ' ὅσον «μία γὰρ φύσις τοῖς τρισί καὶ φυσικῶς ἔνεισιν ἀλλήλοις» 455. Καὶ ἀναπαύεται στὸν Υἱὸ ὡς ὁμότιμο πρόσωπο, ὡς «δύναμις ἁγιαστικὴ ἐνυπόστατος» 456. Ἡ ἀΐδια ἀνάπαυση τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος σημαίνει, ἄλλωστε, τὴν ἀἴδια συνοχή καὶ συμφυΐα του ἐκ τοῦ Πατρός. «Οὐκοῦν ὅταν ἀκούσῃς διὰ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, ὡς συμπαρο-μαρτοῦν τῷ λόγῳ νόησον» 457. Το «συμπαρομαρτεῖν» αὐτὸ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸ ἀναφέρεται σαφῶς στὴν ἀΐδια σχέση τους. «Συμπαρομαρτεῖν δὲ ἐστι τὸ συνακολουθεῖν [...] ὥστε οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ, ἀλλὰ σὺν τῷ υἱῷ τὸ πνεῦμα ἐκ πατρός, συνακο-λουθούσης ἀδιαστάτως τε καὶ ἀχρόνως τῇ γεννήσει τῆς ἐκπο-ρεύσεως» 458. Ἡ ἰδιαίτερη αὐτὴ σχέση ἐνοίκησης καὶ ἐπανά-παυσης τοῦ Πνεύματος στὸν Υἱὸ δὲν ἀποτελεῖ ἔκφραση μόνο τῆς οὐσιαστικῆς καὶ ἐνεργειακῆς ταυτότητάς τους, ἀλλὰ φανέρωση συνάμα μιᾶς ἰδιαίτερης προσωπικῆς σχέσεως: Το «συνακο λουθεῖν» καὶ «συμπαρομαρτεῖν» τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱò δὲν ἀναφέρεται ἁπλῶς στὴν οὐσία ἢ τὴν ἐνέργεια, ποὺ εἶναι ἄλλωστε Τριαδική, ἀλλὰ ἐπισημαίνει ὅτι ἡ ἴδια ἡ ὑπόσταση τοῦ Παρακλήτου σχετίζεται μὲ τὴν ὑπόσταση τοῦ Υἱοῦ, στὸν ὁποῖο ἀϊδίως ἐπαναπαύεται προσωπικά, δίχως νὰ ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἔφ᾿ ὅσον, ὅμως, ἡ οὐσιαστικὴ καὶ ἐνεργειακή ταυ-τότητα τῆς ῾Αγίας Τριάδος δὲν ὑφίσταται ἐρήμην τῶν ὑποστά-σεων, ὄντας καὶ διαπροσωπική ὡς τρισυπόστατη ἀγαπητική πε ριχώρηση, δὲν εἶναι δυνατὸ ἡ οὐσιαστικὴ καὶ ἐνεργειακή ἑνό-τητα νὰ εἶναι ἄλλη καὶ διαφορετικὴ ἀπὸ τὴν προσωπική καὶ ἀμοιβαίως. Τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἀπὸ τὸν Πατέρα, γιὰ νὰ ἀναπαύεται στὸν Υἱό 459. "Έτσι τὸ «ἀναπαύεσθαι», το «συνακο λουθεῖν» καὶ τὸ «συμπαρομαρτεῖν» τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸ δὲν ὁρίζει μία δυαδική σχέση ἀλλά, ἐφ' ὅσον ὑφίσταται ἐξ αἰτίας τοῦ Πατρός, συνιστᾶ ἔκφραση τῆς τριαδικῆς ζωῆς.
Ὁ Χριστὸς ὡς Θεὸς ἔχοντας ἀχωρίστως τὸ ἀναπαυόμενο καὶ συμπαρομαρτοῦν Πνεῦμα τὸ ἀποστέλλει «καθ' ἑτέραν πρόοδον», φανερώνοντάς το καὶ φανερούμενος δι' αὐτοῦ ὁ ἴδιος, καθ' ὅσον εἶναι ἑνιαία καὶ ἀπαράλλακτη ἡ ἐνέργειά τους πρὸς τὴν οἰκο-νομία. «Ο γὰρ Χριστός ἐστι ὁ τοῦ Πνεύματος ταμίας, ὡς Θεὸς καὶ Θεοῦ υἱός. Ὁ δὲ ταμίας οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ πάντως τὰ διδόμενα προβάλλεται, καίτοι φυσικῶς ἔχει ἐν αὐτῷ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ ἐκ Θεοῦ Θεὸς καὶ φυσικῶς ἐξ αὐτοῦ προϊὸν εἰς τοὺς ἀξίους, ἀλλ' οὐχὶ τὴν ὕπαρξιν ἔχον ἐξ αὐτοῦ» 460
Τὸ μυστήριο τῆς ἐκφαντορικῆς κατ' ἐνέργειαν προόδου τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ στὴν οἰκονομία εἶναι κοινὸ ἔργο, ὅπως τονίσθηκε, τῶν τριῶν προσώπων. Ὑφίσταται, ὅμως, καὶ ἡ ἀναίτια ὡς πρὸς τὰ κτίσματα ἀΐδια κατ' οὐσίαν καὶ κατ' ἐνέργειαν πρόοδος ἡ ἔκλαμψη τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ, ποὺ θεμελιώνεται στὴν ἄρρητη φυσική καὶ ἐνεργητική ἀλληλοπεριχώρηση τῶν προσώπων. Ἔτσι τὸ ὑπερκόσμιο μυστή ριο τῆς ὑπαρκτικῆς ἐκπόρευσης τοῦ Πνεύματος διακρίνεται ἀπὸ τὸ μυστήριο τῆς ἀΐδιας ἔκλαμψής του ἐντὸς τῆς ἀΐδιας Τριάδος. Ἡ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευση δὲν ἐμποδίζει, ἀλλὰ προϋ ποθέτει τὴ φυσικὴ ἑνότητα τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸ ἀδια-στάτως καὶ ἀϊδίως. Στὸν Υἱὸ ὑπάρχει φυσικῶς ὡς ἀναπαυόμενο τὸ Πνεῦμα. Τοῦτο σημαίνει κατὰ τὸν ἅγιο Γρηγόριο Παλαμᾶ ὅτι «κατὰ μὲν τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ὑπόστασιν αὐτοῦ ἐστιν, ἀλλ' οὐκ ἐξ αὐτοῦ· κατὰ δὲ τὴν ἐνέργειαν καὶ αὐτοῦ ἐστιν καὶ ἐξ αὐ-τοῦ» 461
Ἡ σημασία τῆς διακρίσεως οὐσίας, ὑποστάσεων καὶ ἐνερ-γειῶν εἶναι καθοριστική καὶ γιὰ τὴν ἀΐδια αὐτὴ πρόοδο. Ὅπως στὴν οἰκονομία ὁ Χριστὸς ὡς Θεὸς ἀποστέλλει καὶ φανερώνει τὶς ἐνέργειες καὶ τὰ χαρίσματα τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος, στὴν ἀἱ-δια Τριάδα τὸ Πνεῦμα ἐκλάμπει φυσικῶς καὶ κατ' ἐνέργειαν ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Βεβαίως ἡ ἐνεργητικὴ αὐτὴ ἔκλαμψη τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐφ' ὅσον δὲν ἀφορᾶ τὴν προσωπική του ἐκπόρευση, θὰ μποροῦσε νὰ ὀνομασθεῖ ἐνεργητικὴ ἔκφανση τῆς θείας οὐσίας ἐκ Πατρός, δι' Υἱοῦ, ἐν' Αγίῳ Πνεύματι. Τοῦτο δη-λώνει τὴν τριαδική ἀλληλοπεριχώρηση τῆς θείας ἐνέργειας, καθὼς ἐπίσης ὅτι καὶ τὸ ἴδιο τὸ "Αγιο Πνεῦμα συνιστᾶ ὁμότιμη ἐνεργειακή πηγή συμμετέχοντας, κατὰ τὴν τριαδική τάξη τῆς θείας ζωῆς ποὺ ἐκφράζουν οἱ προθέσεις ἐκ, διά, ἐν, στὴν ἐνερ-γητική ἔκφανση τῆς κοινῆς φύσεως.
Ἑρμηνεύοντας τὸν ἅγιο Κύριλλο ᾿Αλεξανδρείας 162, ὁ Πα λαμᾶς ἐπισημαίνει ὅτι «όσάκις ὁ θεόφρων οὗτος Κύριλλος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα λέγει, τὸ ὁμοούσιον παρίστησιν, ἀλλ᾿ οὐκ αἴτιον εἶναι τὸ υἱὸν τοῦ πνεύματος» 463. Το "Αγιο Πνεῦμα ἀναπηγάζει ἐκ τῆς θείας φύσεως, ποὺ εἶναι καὶ τοῦ Υἱοῦ, «ἀλλὰ καθ' ὑπόστασιν μόνην τὴν πατρικήν. Διὸ οὐδεὶς οὐδέποτε τῶν ἀπ' αἰῶνος εὐσεβῶν θεολόγων ἐκ τῆς ὑποστάσεως εἶναι τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα εἶπεν, ἀλλ' ἐκ τῆς τοῦ πατρὸς ὑποστάσεως· ἐκ δὲ τῆς φύσεως τοῦ υἱοῦ καὶ φυσικῶς εἶναι ἐξ αὐτοῦ εἴπερ τις φαίῃ, ἀλλ' ὡς τῆς μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς φύσεως οὔσης τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ» 464. " Αν ὁ Πατήρ κοινωνεῖ τὴν οὐσία του στὸ ῞Αγιο Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι ὁ Υἱὸς γίνεται αἴτιος τῆς ὑπάρξεως τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' ὅτι μεταβιβάζει τὴν κοινή οὐσία στὸ Πνεῦμα, καθ' ὅσον δὲν πρόκειται γιὰ ἀκοινώνητο ἀλλὰ γιὰ μεταβιβάσιμο ἰδίωμα στὰ πλαίσια τῆς τριαδικῆς ἀλληλοπεριχώ ρησης 465. Ἐφ' ὅσον ἡ κοινή φύση Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι καὶ τοῦ Πνεύματος ὡς τρισυπόστατη, δὲν εἶναι δυνατὸ ἀπ' αὐτὴν ν' ἀναπηγάζει οὔτε ἡ φύση οὔτε ἡ ὑπόσταση ἀλλὰ μόνον ἡ ἐνυπό-στατη ἐνέργεια τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, ποὺ εἶναι ἄλλωστε τρια-δικὴ καὶ ὄχι «ἐκ μιᾶς τινος τῶν ὑποστάσεων». Ἡ θεία φύση δὲν παράγει τις ὑποστάσεις ἀλλὰ συνιστᾶ πηγὴ τῶν θείων ἐνερ-γειῶν 466. "Αλλωστε ἡ διττὴ αὐτὴ πρόοδος τοῦ Πνεύματος στὴν ἀιδιότητα ἀναφέρεται μόνο στην κατ' ἐνέργειαν ἔκλαμψη διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ὄχι στὴν κατ' οὐσίαν πρόοδό του ποὺ εἶναι ἀχώριστη ἀπὸ τὴν ὑποστατική του ἐκπόρευση ἐκ μόνου αἰτίου τοῦ Πα-τρός 467. Πρόκειται, λοιπόν, γιὰ τὴν ἐνεργητική πρόοδο τοῦ Πνεύ-ματος ἐκ τῆς κοινῆς μὲ τὸν Υἱὸ φύσεως, ὥστε τὸ "Αγιο Πνεῦμα εἶναι «ἴδιον» καὶ ὄχι «ἀλλότριον» τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸν λόγο τοῦ ὁμοουσίου καὶ ὁμοδυνάμου εἶναι τους.
Στὴν ἴδια γραμμὴ μὲ τὸν πατριάρχη Γρηγόριο Κύπριο 468, ὁ ἀρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης διακρίνει στὸ ἐπίπεδο τῆς ἀΐδιας Τριάδος τὴν ὑπαρκτικὴ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευση τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος ἀπὸ τὴν δι' Υἱοῦ ἀΐδια πρόοδό του.
«Οὕτω δὲ ὂν ἐκ τοῦ πατρός, οὔτ᾽ αὐτοῦ διΐσταταί ποτε, καὶ τῷ υἱῷ οὐχ ἧττον ἥνωται οὐσιωδῶς τε καὶ ἀδιαστάτως, αὐτῷ τε ἐπαναπαυόμενον καὶ ἴδιον αὐτοῦ ὑπάρχον καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς διατελοῦν ἀεί· αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ τοῦ πνεύματος ταμίας» 469.
Στὴν ἀΐδια φυσικὴ καὶ ἐνεργητικὴ ἀλληλοπεριχώρηση τῶν ὑποστάσεων ὁ ἐνεργειακός πλοῦτος τοῦ Πνεύματος προέρχεται ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, «κατὰ τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ ἐστιν καὶ ἐξ αὐ-τοῦ». Μὲ βάση τὴν ἀΐδια ἐνεργητικὴ ἔκλαμψη τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἀκολουθεῖ καὶ λαμβάνει χώρα ἡ χρονικὴ καὶ κατ' οἰκονομίαν: «Τὸ μὲν γὰρ πέμπειν ἔχειν τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον πρὸς τοὺς ἀξίους κοινόν ἐστιν ἐξ ἀϊδίου τῷ πατρὶ καὶ τῷ υἱῷ· πέμπει δὲ χρονικῶς ἑκάτερος, ἀμφότεροι δὲ μᾶλλον ὁπότε δέοι» 470. Το «ἐξ ἀμφοῖν» τοῦ Κυρίλλου, «ὡς ἐκ πατρὸς οὐσιωδῶς δι' υἱοῦ προχεόμενον τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον», σημαίνει ὁπωσδήποτε τὴν ἐκ. φαντορικὴ αὐτὴ κατὰ τὴν ἐνέργεια πρόοδο τοῦ Πνεύματος πρὸς τὴν κτίση καὶ ὄχι τὴν ὑποστατική. Αὐτῆς τῆς ἐνεργητικῆς προ-όδου τὴν ἐμπειρία μαρτυρεῖ ἡ ἐκκλησιαστική κοινότητα κατά τὴν οἰκονομικὴ μετάδοση τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Πνεύματος δι' Υἱοῦ 471,
«Ὅτι δὲ πνεῦμα ἐνταῦθα ὁ θεῖος Κύριλλος ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ διδόμενον ἡμῖν οὐ τὴν φύσιν φησίν οὐδὲ τὴν ὑπό-στασιν τοῦ πνεύματος, ἀλλὰ τὴν ἄκτιστον αὐτοῦ καὶ φυσικὴν χάριν καὶ ἐνέργειαν, σαφές δεῖγμα πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τὸ μνησθῆναι τῆς ἐν τῷ εὐαγγελίῳ τοῦ προδρόμου καὶ βαπτι-στοῦ περὶ τοῦ Χριστοῦ φωνῆς, τῆς οὐκ ἐκ μέτρου δίδοσθαι λεγούσης παρὰ τοῦ πατρὸς τὸ πνεῦμα τῷ υἱῷ. Ἰωάννης γὰρ ὁ χρυσορρήμων, τὸ χωρίον τοῦτο τοῦ κατὰ τὸν θεολόγον Ἰωάν-νην εὐαγγελίου ἐξηγούμενος, “πνεῦμα, φησίν, ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει· πάντες γὰρ ἡμεῖς μέτρῳ τὴν ἐνέργειαν τοῦ πνεύματος ἐλάβομεν, ἐκεῖνος δὲ ὁλόκληρον· εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον ἡ οὐσία"»472.
Λόγῳ τῆς ἐνεργητικῆς ἔκφανσης τὸ Πνεῦμα εἶναι τοῦ Υἱοῦ καὶ στὴν ἀϊδιότητα καὶ στὴν οἰκονομία, ἐφ' ὅσον κοινὴ εἶναι ἡ θεία φύση τῶν τριῶν ὑποστάσεων. "Αν δὲν ὀνομάζεται ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος, τοῦτο γίνεται, γιὰ νὰ μὴ θεωρηθεῖ τὸ Πνεῦμα πατήρ τοῦ Υἱοῦ, «ἵνα μὴ δόξῃ ἐκ τοῦ πνεύματος, υἱοῦ δὲ πνεῦμα λέγομεν, ἀλλ' οὐ παρὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ· πνεῦμα γὰρ αὐτοῦ λέγεται, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς ἐν αὐτῷ ὄν» 473.
Διότι, «τὸ μὲν διδόναι τῶν τριῶν ἐστιν ὑποστάσεων και-νόν» 444 καὶ τὸ ῞Αγιο Πνεῦμα ἀναδεικνύεται καὶ αὐτὸ «παρεκτικὸν καὶ μεταδοτικόν» τῶν χαρισμάτων καὶ ἐνεργειῶν τῆς θεό-τητας ποὺ χορηγοῦνται «οὐ παρὰ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ δι' αὐτοῦ καὶ παρ' αὐτοῦ τοῦ ἁγίου πνεύματος» 445. Κάθε δωρεά καὶ χορηγία τοῦ Θεοῦ πρὸς τὴν κτίση τελεσι- ουργεῖται ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν ᾿Αγίῳ Πνεύματι. Αν ό Υἱὸς πέμπει τὸ Πνεῦμα στὴν οἰκονομία, τοῦτο συνιστᾶ ἀπόδειξη τῆς ὁμοφυΐας, ἰσότητας καὶ ὁμοτιμίας του μὲ τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεύμα.
«Ορᾷς ὡς ἡ ἀποστολή τοῦ θείου πνεύματος τὴν τοῦ ἀπο στέλλοντος πρὸς τὸν ἀποστελλόμενον ὁμοβουλίαν καὶ όμο ουσιότητα παρίστησιν, ὁ μέγιστὸν ἐστιν ἀξίωμα, προσόν μέν τοι τοῖς τρισὶ καλῶς τε καὶ θεοπρεπῶς, ὡς καὶ τὴν αὐτεξου σιότητα δεικνύον τῶν ἀποστελλομένων οὕτως. Ὁ δὲ λέγων μὴ θεϊκὸν εἶναι τὸ ἀξίωμα τοῦτο, ἀλλὰ προβλητικόν, πρώτον μὲν οὐ τὸν υἱὸν μόνον αἴτιον δείκνυσι τοῦ θείου πνεύματος, ἀλλὰ καὶ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα. Πρὸς δὲ τούτῳ καὶ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐλεύσεως τὴν ἑκατέρου τούτων αὐτοβουλίαν ἄλλοτε ἄλλην ἀθετεῖ κακῶς, μὴ θελήσεως ἀλλὰ φύσεως δογματίζων εἶναι τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀποστολήν, τοιγαροῦν καὶ ἄναρχον. "Α γὰρ μὴ τῷ θέλειν ἀλλὰ τῷ πεφυκέναι ἐκ Θεοῦ, προάναρχά ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐκ ἀρκτά» 446,
᾿Αφού, λοιπόν, τὸ πέμπειν είναι φυσικό, δηλαδή κοινὸ καὶ γιὰ τὰ τρία πρόσωπα καὶ ὄχι ὑποστατική ἰδιότητα ἑνὸς μόνου προσώπου, δὲν ἀποστέλλεται μόνο τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ ὁ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος. Στὴν ὀρθόδοξη θεολογία το τριαδικό σχήμα Πατήρ - Υἱός - "Αγιο Πνεῦμα, ποὺ ἀποκαλύπτει τὴ φανέρωση τῶν προσώπων στὴν οἰκονομία, συμπληρώνεται ἰσόρροπα ἀπὸ τὸ σχῆμα Πατήρ - Πνεῦμα - Υἱός. Ὁ ἅγιος Γρηγό ριος Παλαμᾶς καὶ ἡ παράδοση τὴν ὁποία ἐκπροσωπεί, δικαιώ νονται ἀπὸ τὶς σύγχρονες βιβλικές ἔρευνες κυρίως στα κείμενα τοῦ εὐαγγελιστή Λουκά γιὰ τὴν πνευματολογική συγκρότηση τοῦ ἴδιου τοῦ χριστολογικοῦ γεγονότος. Στη γραμμή τῆς ὁμοβουλίας καὶ ὁμοουσιότητας «τοῦ ἀποστέλλοντος πρὸς τὸν ἀποστελλόμενον» ὁ ἁγιορείτης διδάσκαλος ἐπισημαίνει:
«Ἀλλὰ καὶ ὁ υἱὸς ἐν τῷ πνεύματί ἐστι. Πάνυ γε, διὸ καὶ ἐκ-φαντικόν ἐστιν αὐτοῦ τὸ πνεῦμα· καὶ ἀποστέλλεται καὶ παρ' αὐτοῦ οὐχ ὡς ἄνθρωπος μόνον, ἀλλὰ καὶ ὡς θεὸς κατὰ τὸν θεολόγον Γρηγόριον, καὶ ἐμμορφοῦται ταῖς καρδίαις τῶν πιστῶν καὶ ἐνοικεῖ καὶ ὁρᾶται δι' αὐτοῦ» 448.
Βεβαίως, ἡ κατ' εὐδοκίαν ἐμπλοκὴ τοῦ Πνεύματος στὴν οἰ-κονομία διαφέρει ἀπὸ ἐκείνη τοῦ Υἱοῦ: «Ὁ μὲν υἱὸς καὶ Θεός ἐστι καὶ ἄνθρωπος γέγονεν· ἀπεστάλη γοῦν καὶ ὡς ἄνθρωπος· τὸ δὲ πνεῦμα οὐκ ἐνηνθρώπησεν» 449. ῎Αν, ὅμως, ὁ Υἱὸς ἀποστέλλει ὡς ὑποστάτης τὸ Πνεῦμα, ὁμοίως καὶ τὸ Πνεῦμα ὡς ὑποστάτης τὸν Υἱό, δὲν πρόκειται πλέον γιὰ τὴν κατ' εὐδοκίαν ἐλεύθερη καὶ αὐτοκέλευστη συγκατάβαση, ἀλλὰ γιὰ μία κατ' ἀνάγκην οἰκονομία, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἔργο τῆς θείας θελήσεως μέσα στὴν ἱστορία ἀλλὰ ἄναρχο ἔργο τῆς θείας φύσεως. Μὲ κανένα τρόπο ἡ ἀποστολή, εἴτε τοῦ Υἱοῦ ὡς Θεοῦ ἀπὸ τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα, εἴτε τοῦ Πνεύματος ἀπὸ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱό, ἐφ᾿ ὅσον ἔγινε κατὰ θέληση καὶ ὄχι κατὰ φύση, μέσα στὴν ἱστορία καὶ ὄχι ἀϊδίως, δὲν εἶναι δυνατό νὰ ταυτισθεῖ μὲ τὴν ἀΐδια γέν-νηση καὶ ἐκπόρευση. Διαφορετικὰ καὶ ἡ ὕπαρξη τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος δὲν θὰ εἶναι ἀναίτια πρὸς τὰ κτίσματα ἀλλὰ χρο-νική «διὰ φιλανθρωπίαν».
Ο Χριστός, λοιπόν, πέμπει τὸ Πνεῦμα κατ' εὐδοκίαν καὶ συγκατάβαση, «οὐχ ἁπλῶς καὶ ἀπολύτως, ἀλλὰ χρονικῶς καὶ πρός τινας καὶ δι' αἰτίαν» 450. Το "Αγιο Πνεῦμα εἶναι τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὴ μετάδοση καὶ φανέρωσή του. Τοῦτο ὅμως συνιστᾶ τὴ μία κίνηση καὶ πρόοδο τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος ποὺ σχετίζεται μὲ τὴν «οἰκονομία».
**
«Ἔστι δὲ καὶ ἡ ἀναιτίως τε καὶ ἀπολελυμένως πάντῃ καὶ ὑπὲρ εὐδοκίαν καὶ φιλανθρωπίαν, ὡς μὴ κατὰ θέλησιν ἀλλὰ κατά φύσιν μόνην ἐκ τοῦ πατρὸς οὖσα προαιώνιος καὶ ὑπερ-φυεστάτη τοῦ πνεύματος ἐκπόρευσις καὶ κίνησις καὶ πρό-οδος. [...] Καὶ τοίνυν τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν προαιώ-νιον ἐκείνην καὶ ἀπερινόητον ἐκπόρευσίν τε καὶ πρόοδον ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορευόμενον καὶ ἐν υἱῷ ἀναπαυόμενον, πῶς ἄν διὰ τοῦ υἱοῦ ἐν ᾧ ἀναπαύεται ταύτην ἔχει τὴν πρόοδον;»451
Ἡ ὑπαρκτική προέλευση τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος «ἐκ μόνου τοῦ Πατρός», σύμφωνα μὲ τὴν ὀρθόδοξη θεολογία, ἐπικρίθηκε συχνὰ ὅτι δὲν λέγει τίποτε γιὰ τὴν ἀΐδια σχέση τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, κάτι ποὺ ἐπεχείρησε νὰ προσπελάσει καὶ νὰ ἐπιλύσει λογικά ἡ λατινική διδασκαλία τοῦ Filioque 452. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς, ἑρμηνεύοντας τὴ βιβλική πνευματολογική παράδοση, κυρίως τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη, θεωρεῖ ὅτι κατὰ τὴν ἄφραστη καὶ ἀπερινόητη κίνηση, κατὰ τὴν ὁποία τὸ Πνεῦμα προέρχεται ἐκ τοῦ Πατρός, ἔχει αὐτὸν «ἐν ᾧ ἀναπαύεται» (Ἰω. 1,32-3) θεοπρεπώς. Ἡ ἀνάπαυση αὐτὴ τοῦ Πνεύματος στὸν Υἱὸ δὲν συνδέεται ἁπλῶς μὲ τὴν οἰκονομία τῆς ἐνανθρώπησης τοῦ Λόγου, ἀλλὰ συνιστᾶ ἔκφραση τῆς ἴδιας τῆς ἀἴδιας ζωῆς τοῦ Θεοῦ 453. Τὴν ἰωάννειο αὐτὴ Πνευματολογία, ποὺ ἐπισημαίνει τὸν αἰώνιο σύνδεσμο τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ἀνέπτυξαν κατὰ τὸν Παλαμᾶ οἱ Καππαδόκες, ὁ Κύριλλος ᾿Αλεξανδρείας καὶ ἰδιαίτερα ὁ Δαμασκηνός, ἐμπνέοντας συνάμα καὶ τὴν ὀρθό-δοξη ὑμνολογία στὰ πλαίσια μιᾶς δυναμικῆς σωτηριολογικῆς προοπτικῆς 454.
Τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενο Πνεῦμα ἀναπαύεται ὄχι «διαβατικῶς καὶ παροδικῶς» ὡς νὰ διέρχεται «δι᾿ ὀργάνου», ἀλλὰ φυσικῶς καὶ ἀϊδίως, καθ' ὅσον «μία γὰρ φύσις τοῖς τρισί καὶ φυσικῶς ἔνεισιν ἀλλήλοις» 455. Καὶ ἀναπαύεται στὸν Υἱὸ ὡς ὁμότιμο πρόσωπο, ὡς «δύναμις ἁγιαστικὴ ἐνυπόστατος» 456. Ἡ ἀΐδια ἀνάπαυση τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος σημαίνει, ἄλλωστε, τὴν ἀἴδια συνοχή καὶ συμφυΐα του ἐκ τοῦ Πατρός. «Οὐκοῦν ὅταν ἀκούσῃς διὰ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, ὡς συμπαρο-μαρτοῦν τῷ λόγῳ νόησον» 457. Το «συμπαρομαρτεῖν» αὐτὸ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸ ἀναφέρεται σαφῶς στὴν ἀΐδια σχέση τους. «Συμπαρομαρτεῖν δὲ ἐστι τὸ συνακολουθεῖν [...] ὥστε οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ, ἀλλὰ σὺν τῷ υἱῷ τὸ πνεῦμα ἐκ πατρός, συνακο-λουθούσης ἀδιαστάτως τε καὶ ἀχρόνως τῇ γεννήσει τῆς ἐκπο-ρεύσεως» 458. Ἡ ἰδιαίτερη αὐτὴ σχέση ἐνοίκησης καὶ ἐπανά-παυσης τοῦ Πνεύματος στὸν Υἱὸ δὲν ἀποτελεῖ ἔκφραση μόνο τῆς οὐσιαστικῆς καὶ ἐνεργειακῆς ταυτότητάς τους, ἀλλὰ φανέρωση συνάμα μιᾶς ἰδιαίτερης προσωπικῆς σχέσεως: Το «συνακο λουθεῖν» καὶ «συμπαρομαρτεῖν» τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱò δὲν ἀναφέρεται ἁπλῶς στὴν οὐσία ἢ τὴν ἐνέργεια, ποὺ εἶναι ἄλλωστε Τριαδική, ἀλλὰ ἐπισημαίνει ὅτι ἡ ἴδια ἡ ὑπόσταση τοῦ Παρακλήτου σχετίζεται μὲ τὴν ὑπόσταση τοῦ Υἱοῦ, στὸν ὁποῖο ἀϊδίως ἐπαναπαύεται προσωπικά, δίχως νὰ ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἔφ᾿ ὅσον, ὅμως, ἡ οὐσιαστικὴ καὶ ἐνεργειακή ταυ-τότητα τῆς ῾Αγίας Τριάδος δὲν ὑφίσταται ἐρήμην τῶν ὑποστά-σεων, ὄντας καὶ διαπροσωπική ὡς τρισυπόστατη ἀγαπητική πε ριχώρηση, δὲν εἶναι δυνατὸ ἡ οὐσιαστικὴ καὶ ἐνεργειακή ἑνό-τητα νὰ εἶναι ἄλλη καὶ διαφορετικὴ ἀπὸ τὴν προσωπική καὶ ἀμοιβαίως. Τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἀπὸ τὸν Πατέρα, γιὰ νὰ ἀναπαύεται στὸν Υἱό 459. "Έτσι τὸ «ἀναπαύεσθαι», το «συνακο λουθεῖν» καὶ τὸ «συμπαρομαρτεῖν» τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸ δὲν ὁρίζει μία δυαδική σχέση ἀλλά, ἐφ' ὅσον ὑφίσταται ἐξ αἰτίας τοῦ Πατρός, συνιστᾶ ἔκφραση τῆς τριαδικῆς ζωῆς.
Ὁ Χριστὸς ὡς Θεὸς ἔχοντας ἀχωρίστως τὸ ἀναπαυόμενο καὶ συμπαρομαρτοῦν Πνεῦμα τὸ ἀποστέλλει «καθ' ἑτέραν πρόοδον», φανερώνοντάς το καὶ φανερούμενος δι' αὐτοῦ ὁ ἴδιος, καθ' ὅσον εἶναι ἑνιαία καὶ ἀπαράλλακτη ἡ ἐνέργειά τους πρὸς τὴν οἰκο-νομία. «Ο γὰρ Χριστός ἐστι ὁ τοῦ Πνεύματος ταμίας, ὡς Θεὸς καὶ Θεοῦ υἱός. Ὁ δὲ ταμίας οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ πάντως τὰ διδόμενα προβάλλεται, καίτοι φυσικῶς ἔχει ἐν αὐτῷ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ ἐκ Θεοῦ Θεὸς καὶ φυσικῶς ἐξ αὐτοῦ προϊὸν εἰς τοὺς ἀξίους, ἀλλ' οὐχὶ τὴν ὕπαρξιν ἔχον ἐξ αὐτοῦ» 460
Τὸ μυστήριο τῆς ἐκφαντορικῆς κατ' ἐνέργειαν προόδου τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ στὴν οἰκονομία εἶναι κοινὸ ἔργο, ὅπως τονίσθηκε, τῶν τριῶν προσώπων. Ὑφίσταται, ὅμως, καὶ ἡ ἀναίτια ὡς πρὸς τὰ κτίσματα ἀΐδια κατ' οὐσίαν καὶ κατ' ἐνέργειαν πρόοδος ἡ ἔκλαμψη τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ, ποὺ θεμελιώνεται στὴν ἄρρητη φυσική καὶ ἐνεργητική ἀλληλοπεριχώρηση τῶν προσώπων. Ἔτσι τὸ ὑπερκόσμιο μυστή ριο τῆς ὑπαρκτικῆς ἐκπόρευσης τοῦ Πνεύματος διακρίνεται ἀπὸ τὸ μυστήριο τῆς ἀΐδιας ἔκλαμψής του ἐντὸς τῆς ἀΐδιας Τριάδος. Ἡ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευση δὲν ἐμποδίζει, ἀλλὰ προϋ ποθέτει τὴ φυσικὴ ἑνότητα τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸ ἀδια-στάτως καὶ ἀϊδίως. Στὸν Υἱὸ ὑπάρχει φυσικῶς ὡς ἀναπαυόμενο τὸ Πνεῦμα. Τοῦτο σημαίνει κατὰ τὸν ἅγιο Γρηγόριο Παλαμᾶ ὅτι «κατὰ μὲν τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ὑπόστασιν αὐτοῦ ἐστιν, ἀλλ' οὐκ ἐξ αὐτοῦ· κατὰ δὲ τὴν ἐνέργειαν καὶ αὐτοῦ ἐστιν καὶ ἐξ αὐ-τοῦ» 461
Ἡ σημασία τῆς διακρίσεως οὐσίας, ὑποστάσεων καὶ ἐνερ-γειῶν εἶναι καθοριστική καὶ γιὰ τὴν ἀΐδια αὐτὴ πρόοδο. Ὅπως στὴν οἰκονομία ὁ Χριστὸς ὡς Θεὸς ἀποστέλλει καὶ φανερώνει τὶς ἐνέργειες καὶ τὰ χαρίσματα τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος, στὴν ἀἱ-δια Τριάδα τὸ Πνεῦμα ἐκλάμπει φυσικῶς καὶ κατ' ἐνέργειαν ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Βεβαίως ἡ ἐνεργητικὴ αὐτὴ ἔκλαμψη τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐφ' ὅσον δὲν ἀφορᾶ τὴν προσωπική του ἐκπόρευση, θὰ μποροῦσε νὰ ὀνομασθεῖ ἐνεργητικὴ ἔκφανση τῆς θείας οὐσίας ἐκ Πατρός, δι' Υἱοῦ, ἐν' Αγίῳ Πνεύματι. Τοῦτο δη-λώνει τὴν τριαδική ἀλληλοπεριχώρηση τῆς θείας ἐνέργειας, καθὼς ἐπίσης ὅτι καὶ τὸ ἴδιο τὸ "Αγιο Πνεῦμα συνιστᾶ ὁμότιμη ἐνεργειακή πηγή συμμετέχοντας, κατὰ τὴν τριαδική τάξη τῆς θείας ζωῆς ποὺ ἐκφράζουν οἱ προθέσεις ἐκ, διά, ἐν, στὴν ἐνερ-γητική ἔκφανση τῆς κοινῆς φύσεως.
Ἑρμηνεύοντας τὸν ἅγιο Κύριλλο ᾿Αλεξανδρείας 162, ὁ Πα λαμᾶς ἐπισημαίνει ὅτι «όσάκις ὁ θεόφρων οὗτος Κύριλλος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα λέγει, τὸ ὁμοούσιον παρίστησιν, ἀλλ᾿ οὐκ αἴτιον εἶναι τὸ υἱὸν τοῦ πνεύματος» 463. Το "Αγιο Πνεῦμα ἀναπηγάζει ἐκ τῆς θείας φύσεως, ποὺ εἶναι καὶ τοῦ Υἱοῦ, «ἀλλὰ καθ' ὑπόστασιν μόνην τὴν πατρικήν. Διὸ οὐδεὶς οὐδέποτε τῶν ἀπ' αἰῶνος εὐσεβῶν θεολόγων ἐκ τῆς ὑποστάσεως εἶναι τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα εἶπεν, ἀλλ' ἐκ τῆς τοῦ πατρὸς ὑποστάσεως· ἐκ δὲ τῆς φύσεως τοῦ υἱοῦ καὶ φυσικῶς εἶναι ἐξ αὐτοῦ εἴπερ τις φαίῃ, ἀλλ' ὡς τῆς μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς φύσεως οὔσης τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ» 464. " Αν ὁ Πατήρ κοινωνεῖ τὴν οὐσία του στὸ ῞Αγιο Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι ὁ Υἱὸς γίνεται αἴτιος τῆς ὑπάρξεως τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' ὅτι μεταβιβάζει τὴν κοινή οὐσία στὸ Πνεῦμα, καθ' ὅσον δὲν πρόκειται γιὰ ἀκοινώνητο ἀλλὰ γιὰ μεταβιβάσιμο ἰδίωμα στὰ πλαίσια τῆς τριαδικῆς ἀλληλοπεριχώ ρησης 465. Ἐφ' ὅσον ἡ κοινή φύση Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι καὶ τοῦ Πνεύματος ὡς τρισυπόστατη, δὲν εἶναι δυνατὸ ἀπ' αὐτὴν ν' ἀναπηγάζει οὔτε ἡ φύση οὔτε ἡ ὑπόσταση ἀλλὰ μόνον ἡ ἐνυπό-στατη ἐνέργεια τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, ποὺ εἶναι ἄλλωστε τρια-δικὴ καὶ ὄχι «ἐκ μιᾶς τινος τῶν ὑποστάσεων». Ἡ θεία φύση δὲν παράγει τις ὑποστάσεις ἀλλὰ συνιστᾶ πηγὴ τῶν θείων ἐνερ-γειῶν 466. "Αλλωστε ἡ διττὴ αὐτὴ πρόοδος τοῦ Πνεύματος στὴν ἀιδιότητα ἀναφέρεται μόνο στην κατ' ἐνέργειαν ἔκλαμψη διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ὄχι στὴν κατ' οὐσίαν πρόοδό του ποὺ εἶναι ἀχώριστη ἀπὸ τὴν ὑποστατική του ἐκπόρευση ἐκ μόνου αἰτίου τοῦ Πα-τρός 467. Πρόκειται, λοιπόν, γιὰ τὴν ἐνεργητική πρόοδο τοῦ Πνεύ-ματος ἐκ τῆς κοινῆς μὲ τὸν Υἱὸ φύσεως, ὥστε τὸ "Αγιο Πνεῦμα εἶναι «ἴδιον» καὶ ὄχι «ἀλλότριον» τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸν λόγο τοῦ ὁμοουσίου καὶ ὁμοδυνάμου εἶναι τους.
Στὴν ἴδια γραμμὴ μὲ τὸν πατριάρχη Γρηγόριο Κύπριο 468, ὁ ἀρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης διακρίνει στὸ ἐπίπεδο τῆς ἀΐδιας Τριάδος τὴν ὑπαρκτικὴ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευση τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος ἀπὸ τὴν δι' Υἱοῦ ἀΐδια πρόοδό του.
«Οὕτω δὲ ὂν ἐκ τοῦ πατρός, οὔτ᾽ αὐτοῦ διΐσταταί ποτε, καὶ τῷ υἱῷ οὐχ ἧττον ἥνωται οὐσιωδῶς τε καὶ ἀδιαστάτως, αὐτῷ τε ἐπαναπαυόμενον καὶ ἴδιον αὐτοῦ ὑπάρχον καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς διατελοῦν ἀεί· αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ τοῦ πνεύματος ταμίας» 469.
Στὴν ἀΐδια φυσικὴ καὶ ἐνεργητικὴ ἀλληλοπεριχώρηση τῶν ὑποστάσεων ὁ ἐνεργειακός πλοῦτος τοῦ Πνεύματος προέρχεται ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, «κατὰ τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ ἐστιν καὶ ἐξ αὐ-τοῦ». Μὲ βάση τὴν ἀΐδια ἐνεργητικὴ ἔκλαμψη τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἀκολουθεῖ καὶ λαμβάνει χώρα ἡ χρονικὴ καὶ κατ' οἰκονομίαν: «Τὸ μὲν γὰρ πέμπειν ἔχειν τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον πρὸς τοὺς ἀξίους κοινόν ἐστιν ἐξ ἀϊδίου τῷ πατρὶ καὶ τῷ υἱῷ· πέμπει δὲ χρονικῶς ἑκάτερος, ἀμφότεροι δὲ μᾶλλον ὁπότε δέοι» 470. Το «ἐξ ἀμφοῖν» τοῦ Κυρίλλου, «ὡς ἐκ πατρὸς οὐσιωδῶς δι' υἱοῦ προχεόμενον τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον», σημαίνει ὁπωσδήποτε τὴν ἐκ. φαντορικὴ αὐτὴ κατὰ τὴν ἐνέργεια πρόοδο τοῦ Πνεύματος πρὸς τὴν κτίση καὶ ὄχι τὴν ὑποστατική. Αὐτῆς τῆς ἐνεργητικῆς προ-όδου τὴν ἐμπειρία μαρτυρεῖ ἡ ἐκκλησιαστική κοινότητα κατά τὴν οἰκονομικὴ μετάδοση τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Πνεύματος δι' Υἱοῦ 471,
«Ὅτι δὲ πνεῦμα ἐνταῦθα ὁ θεῖος Κύριλλος ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ διδόμενον ἡμῖν οὐ τὴν φύσιν φησίν οὐδὲ τὴν ὑπό-στασιν τοῦ πνεύματος, ἀλλὰ τὴν ἄκτιστον αὐτοῦ καὶ φυσικὴν χάριν καὶ ἐνέργειαν, σαφές δεῖγμα πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τὸ μνησθῆναι τῆς ἐν τῷ εὐαγγελίῳ τοῦ προδρόμου καὶ βαπτι-στοῦ περὶ τοῦ Χριστοῦ φωνῆς, τῆς οὐκ ἐκ μέτρου δίδοσθαι λεγούσης παρὰ τοῦ πατρὸς τὸ πνεῦμα τῷ υἱῷ. Ἰωάννης γὰρ ὁ χρυσορρήμων, τὸ χωρίον τοῦτο τοῦ κατὰ τὸν θεολόγον Ἰωάν-νην εὐαγγελίου ἐξηγούμενος, “πνεῦμα, φησίν, ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει· πάντες γὰρ ἡμεῖς μέτρῳ τὴν ἐνέργειαν τοῦ πνεύματος ἐλάβομεν, ἐκεῖνος δὲ ὁλόκληρον· εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον ἡ οὐσία"»472.
Λόγῳ τῆς ἐνεργητικῆς ἔκφανσης τὸ Πνεῦμα εἶναι τοῦ Υἱοῦ καὶ στὴν ἀϊδιότητα καὶ στὴν οἰκονομία, ἐφ' ὅσον κοινὴ εἶναι ἡ θεία φύση τῶν τριῶν ὑποστάσεων. "Αν δὲν ὀνομάζεται ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος, τοῦτο γίνεται, γιὰ νὰ μὴ θεωρηθεῖ τὸ Πνεῦμα πατήρ τοῦ Υἱοῦ, «ἵνα μὴ δόξῃ ἐκ τοῦ πνεύματος, υἱοῦ δὲ πνεῦμα λέγομεν, ἀλλ' οὐ παρὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ· πνεῦμα γὰρ αὐτοῦ λέγεται, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς ἐν αὐτῷ ὄν» 473.
ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΕΚ ΤΟΥ ΠΟΝΗΡΟΥ. ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΜΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ Ο ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ ΑΝΕΛΑΒΕ ΤΗΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΥΤΟΥ ΕΤΕΡΟΤΗΤΟΣ ΕΝΩ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΥΜΕΩΝ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΤΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΒΟΛΟΥ.
Σημειώσεις:
40 Αὐτόθι, 64 (Α΄, 135). Τόσο ἡ ἐνανθρώπηση τοῦ Λόγου ὅσο καὶ ἡ ἀπο στολή τοῦ Πνεύματος γίνονται ἐν προσώπῳ καὶ δὲν μποροῦν νὰ χαροκτηρισθοῦν ἁπλῶς ὡς ἄκτιστες ἐνέργειες τοῦ Θεοῦ, ὅπως ἀφήνει νὰ ἐννοηθεῖ ὁ Σ. ΑΓΟΥΡΙΔΗΣ στὸ ἄρθρο του «Τινὰ περὶ τοῦ Filioque», Ἐκκλησία (28, 1969, σ. 625: «Ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ ὑποβάθρου (τῆς διακρί-σεως οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν) ἡ πέμψις τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, ὅπως καὶ ἡ πέμψις τοῦ Υἱοῦ, εἶναι ἄκτιστοι ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ (εἶναι ὁ Θεός, ἡ θεία χάρις), κατερχομένου πρὸς τὸν ἄνθρωπον, σχετίζονται πρὸς τὴν ἀποκά-λυψιν, τὴν κοινωνίαν, τὴν θέωσιν τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῶ τὸ γεννᾶν τὸν Υἱὸν ἢ ἐκπορεύειν τὸ Πνεῦμα ἀναφέρονται εἰς τὰς σχέσεις τῆς Τριάδος ἐντὸς τῆς θείας οὐσίας». Βεβαίως, ἀπὸ τὴν καθ' ὑπόστασιν ἀποστολὴ τοῦ ἔνσαρκου Λόγου ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν πέμψη τοῦ μὴ σαρκουμένου Πνεύ-ματος δὲν μετέχουμε οὔτε στὴν οὐσία οὔτε στὶς ὑποστάσεις τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἀλλὰ στὶς ἄκτιστες καὶ ἐνυπόστατες ἐνέργειές τους. Συνεπῶς, ἄλλο τὸ πέμπειν ὡς ἄκτιστη τριαδική ἐνέργεια καὶ ἄλλο ἡ πραγματοποίηση ἐν Υἱῷ καὶ ἐν Πνεύματι τῆς οἰκονομικῆς τους ἀποστολῆς.[ΟΙ ΙΔΙΕΣ;ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΙΔΙΕΣ ΤΙΜΙΩΤΑΤΕ. ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΥΠΟΣΤΑΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΥΠΟΣΤΑΣΕΩΝ]
40 Αὐτόθι, 64 (Α΄, 135). Τόσο ἡ ἐνανθρώπηση τοῦ Λόγου ὅσο καὶ ἡ ἀπο στολή τοῦ Πνεύματος γίνονται ἐν προσώπῳ καὶ δὲν μποροῦν νὰ χαροκτηρισθοῦν ἁπλῶς ὡς ἄκτιστες ἐνέργειες τοῦ Θεοῦ, ὅπως ἀφήνει νὰ ἐννοηθεῖ ὁ Σ. ΑΓΟΥΡΙΔΗΣ στὸ ἄρθρο του «Τινὰ περὶ τοῦ Filioque», Ἐκκλησία (28, 1969, σ. 625: «Ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ ὑποβάθρου (τῆς διακρί-σεως οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν) ἡ πέμψις τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, ὅπως καὶ ἡ πέμψις τοῦ Υἱοῦ, εἶναι ἄκτιστοι ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ (εἶναι ὁ Θεός, ἡ θεία χάρις), κατερχομένου πρὸς τὸν ἄνθρωπον, σχετίζονται πρὸς τὴν ἀποκά-λυψιν, τὴν κοινωνίαν, τὴν θέωσιν τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῶ τὸ γεννᾶν τὸν Υἱὸν ἢ ἐκπορεύειν τὸ Πνεῦμα ἀναφέρονται εἰς τὰς σχέσεις τῆς Τριάδος ἐντὸς τῆς θείας οὐσίας». Βεβαίως, ἀπὸ τὴν καθ' ὑπόστασιν ἀποστολὴ τοῦ ἔνσαρκου Λόγου ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν πέμψη τοῦ μὴ σαρκουμένου Πνεύ-ματος δὲν μετέχουμε οὔτε στὴν οὐσία οὔτε στὶς ὑποστάσεις τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἀλλὰ στὶς ἄκτιστες καὶ ἐνυπόστατες ἐνέργειές τους. Συνεπῶς, ἄλλο τὸ πέμπειν ὡς ἄκτιστη τριαδική ἐνέργεια καὶ ἄλλο ἡ πραγματοποίηση ἐν Υἱῷ καὶ ἐν Πνεύματι τῆς οἰκονομικῆς τους ἀποστολῆς.[ΟΙ ΙΔΙΕΣ;ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΙΔΙΕΣ ΤΙΜΙΩΤΑΤΕ. ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΥΠΟΣΤΑΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΥΠΟΣΤΑΣΕΩΝ]
443 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 12 (Α΄, 88).
444 Αὐτόθι, 11 (Α΄, 88).
445 Αὐτόθι, 11 (Α΄, 87).
446 Αὐτόθι, 44 (Α. 117).
447. J. ZIZIOULAS, «Implications ecclésiologiques de deux types de pneuma-tologies, στο συλλ. τόμο Communio Sanctorum, Mélanges offertes à J.-J. von Allmen, Genève 1982, σα. 141-54. Τὴν ἴδια άποψη ἐκφράζει καὶ ὁ Β. Bob-rinskoy, Εκδότης τῶν Λόγων ᾿Αποδεικτικών τοῦ Παλαμᾶ, ὁ ὁποῖος παρα δόξως μια παρόμοια ἔκλειψη τῆς πνευματολογικῆς διάστασης ἀπὸ τὴ Χριστολογία χρεώνει καὶ στὴ Δύση καὶ στὴν ᾿Ανατολή, λέγοντας χαρα-κτηριστικά: «L'exégése néotestamentaire récente redécouvre un aspect ignoré ou oublié de la christologie (tant en Orient d'ailleurs qu'en Occident), sa di-mension pneumatologique, en particulier dans les écrits de saint Luc et à travers la tradition théologique syrienne». Βλ. Β. BOBRINSKOY, Le Mystère de la Trinité, σ. 302.
448 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 78 (Α΄, 148). Πρβλ. Αὐτόθι, 81 (Α΄, 151). Ὁμιλία
ΚΔ΄, 1.
449 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 21 (Α΄, 98).
450 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 34 (Α΄, 65).
451 Αὐτόθι, 29 (Α΄, 55-7).
452 J. MOLTMANN, «Propositions dogmatiques en vue d'une solution à la querelle du Filioque», La Théologie du Saint-Esprit, oo, 179-89.
453 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 29 (Α΄, 56).
454 Βλ. Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ἐπιστολή 38, Πρὸς Γρηγόριον ἀδελφόν 4, PG 32, 329CD, στο Γρηγορίου ΠΑΛΑΜΑ, Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 31 (Α΄, 59).
ΚΥΡΙΛΛΟΥ ᾿Αλεξανδρείας, Θησαυροί, PG 75, 601C- 580C· Ιωάννου ΔΑ-ΜΑΣΚΗΝΟΥ, Ἔκδοσις ἀκριβής 1(8), PG 94, 821B. 1(13), 8560-8574, στο Γρηγορίου ΠΑΛΑΜΑ, Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 29 (Α΄, 56). Πρόλ. J. GRÉ-GOIRE, «Relation éternelle de l'Esprit au Fils», στο Revue d'histoire ecclésia-stique 64, 1969, σσ. 728-9, σημ. (2).
455 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 60-64 (Α΄, 132-6).
456 Βλ. Ιωάννου ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ, Ἔκδοσις ἀκριβής 1(13), PG 94, 856C-857A.
457 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 25 (Α΄, 52).
458 Αὐτόθι (Α΄, 52-3).
459 Πρβλ. D. STANILOAE, «La doctrine de la procession du Saint-Esprit du Père et de la relation de Celui-ci avec le Fils en tant que base de l'adoption filiale et de la déification de l'homme», στο Le lle Consile Oecuménique, Études Théologiques de Chambésy 2, Genève 1982, σσ. 203-8. Τοῦ ἰδίου, «Le Saint Esprit dans la
Théologie Byzantine et dans la réflection orthodoxe contemporaine», στο Credo in Spiritum Sanctum 1, oo. 666-7.
460 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄. 29 (Α΄, 57),
461 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 30 (Α΄, 105).
462 Βλ. Θησαυροί 33, PG 75, 568C- 34, 576C PG 74, 716B.
463 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 64 (Α΄, 136).
464 Αὐτόθι, 65 (Α΄, 137). Πρόλ. Αὐτόθι, 67 (Α΄, 139).
465 Βλ. «Ἔκθεσις τῆς Β΄ Ὑποεπιτροπῆς τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς διὰ τὸν διά-λογον ᾿Ορθοδόξων - Αγγλικανών κατὰ τὴν ἀπὸ 20-27 Ιουλίου 1981 συνεδρίαν αὐτῆς ἐν Σαμπεζύ», στο Μητρ. Ελβετίας ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ, ΘΕΟ-λογικοί Διάλογοι, Μία Ὀρθόδοξος Προοπτική. Θεσσαλονίκη 1986, σ. 171.
466 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 69 (Α΄, 140-1). Πρόλ. Ἰωάννου ΔΑΜΑΣΚΗ ΝΟΥ, Έκδοσις άκριδής 3 (15), PG 94, 1053B-1061D.
467 *Ο ΟΙ. Clément θεωρεῖ τὸν Υἱὸ ὡς πηγὴ θεότητας μετά τον Πατέρα, που κοινοποιείται κατά τρίτο λόγο καὶ στὸ Πνεῦμα ὡς πηγή τῆς κατ' οίκονο μίαν θεώσεως. Βλ. O1. CLÉMENT, «Grégoire de Chypre, "De l'ekporèse du Saint Esprit">», Istina 17, 1972, σ. 450. Πρόλ. Α. de HALLEUX, «Orthodoxie et Catholicisme: du personnalisme en pneumatologie», RtL 6, 1975, σ. 18, σημ. 45. Y. CONGAR, Je crois en l'Esprit Saint III, σσ. 262-3. Τὴν ἴδια μὲ τὸν Clément ἄποψη ἐκφράζει καὶ ὁ J. M. GARRIGUES θεωρώντας ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐνῶ λαμβάνει τὴν ὑποστατική του ὕπαρξη ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, ὡς τρίτο πρόσωπο λαμβάνει τὸ ὁμοουσίως ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Βλ. τὸ ἄρθρο του, «Procession et ekporèse du saint-Esprit», Istina 17. 1972, σσ. 345-66.
468 Βλ.. Περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος, PG 142, 269-290. Εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι ὁ ᾿Ακίνδυνος, ποὺ καὶ αὐτὸς πολέμησε τη διάκριση οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν, ὡς ὀπαδὸς μιᾶς πιστῆς στὸ γράμμα μόνον ὀρθο-δοξίας, χρέωσε λατινίζουσα ἀπόχρωση στὴν περὶ ἀϊδίου ἐκλάμψεως τοῦ Πνεύματος δι' Υἱοῦ διδασκαλία τοῦ Κυπρίου, θεωρώντας ὅτι «Τοιοῦτόν τι συγγράψαντα ὁ μέρος τι συμβέβηκεν εἶναι τῶν παρόντων παλαμίων δογμάτων». Βλ. Γρηγορίου ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ, ᾿Αντιρρητικός κατὰ Παλαμᾶ VII, Monac. gr. 223, φφ. 355, στο J. MEYENDORFF, Introduction..., δ.π., σο. 28-30, ὅπου καὶ περισσότερα γιὰ τὴ σχέση τοῦ Παλαμᾶ μὲ τὸν Γρηγόριο Κύπριο.
469 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 73 (Α΄, 144).
470 Αὐτόθι, 14 (Α΄, 92).
471 Βλ. Αὐτόθι, 20 (Α΄, 96).
472 Αὐτόθι, 69 (Α΄, 141). Πρόλ. Ιωάννου ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Ὁμιλία εἰς Εὐαγγέλιον Ἰωάννου 30, 2, PG 59, 174.
473 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 29 (Α΄, 104).
444 Αὐτόθι, 11 (Α΄, 88).
445 Αὐτόθι, 11 (Α΄, 87).
446 Αὐτόθι, 44 (Α. 117).
447. J. ZIZIOULAS, «Implications ecclésiologiques de deux types de pneuma-tologies, στο συλλ. τόμο Communio Sanctorum, Mélanges offertes à J.-J. von Allmen, Genève 1982, σα. 141-54. Τὴν ἴδια άποψη ἐκφράζει καὶ ὁ Β. Bob-rinskoy, Εκδότης τῶν Λόγων ᾿Αποδεικτικών τοῦ Παλαμᾶ, ὁ ὁποῖος παρα δόξως μια παρόμοια ἔκλειψη τῆς πνευματολογικῆς διάστασης ἀπὸ τὴ Χριστολογία χρεώνει καὶ στὴ Δύση καὶ στὴν ᾿Ανατολή, λέγοντας χαρα-κτηριστικά: «L'exégése néotestamentaire récente redécouvre un aspect ignoré ou oublié de la christologie (tant en Orient d'ailleurs qu'en Occident), sa di-mension pneumatologique, en particulier dans les écrits de saint Luc et à travers la tradition théologique syrienne». Βλ. Β. BOBRINSKOY, Le Mystère de la Trinité, σ. 302.
448 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 78 (Α΄, 148). Πρβλ. Αὐτόθι, 81 (Α΄, 151). Ὁμιλία
ΚΔ΄, 1.
449 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 21 (Α΄, 98).
450 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 34 (Α΄, 65).
451 Αὐτόθι, 29 (Α΄, 55-7).
452 J. MOLTMANN, «Propositions dogmatiques en vue d'une solution à la querelle du Filioque», La Théologie du Saint-Esprit, oo, 179-89.
453 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 29 (Α΄, 56).
454 Βλ. Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ἐπιστολή 38, Πρὸς Γρηγόριον ἀδελφόν 4, PG 32, 329CD, στο Γρηγορίου ΠΑΛΑΜΑ, Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 31 (Α΄, 59).
ΚΥΡΙΛΛΟΥ ᾿Αλεξανδρείας, Θησαυροί, PG 75, 601C- 580C· Ιωάννου ΔΑ-ΜΑΣΚΗΝΟΥ, Ἔκδοσις ἀκριβής 1(8), PG 94, 821B. 1(13), 8560-8574, στο Γρηγορίου ΠΑΛΑΜΑ, Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 29 (Α΄, 56). Πρόλ. J. GRÉ-GOIRE, «Relation éternelle de l'Esprit au Fils», στο Revue d'histoire ecclésia-stique 64, 1969, σσ. 728-9, σημ. (2).
455 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 60-64 (Α΄, 132-6).
456 Βλ. Ιωάννου ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ, Ἔκδοσις ἀκριβής 1(13), PG 94, 856C-857A.
457 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 25 (Α΄, 52).
458 Αὐτόθι (Α΄, 52-3).
459 Πρβλ. D. STANILOAE, «La doctrine de la procession du Saint-Esprit du Père et de la relation de Celui-ci avec le Fils en tant que base de l'adoption filiale et de la déification de l'homme», στο Le lle Consile Oecuménique, Études Théologiques de Chambésy 2, Genève 1982, σσ. 203-8. Τοῦ ἰδίου, «Le Saint Esprit dans la
Théologie Byzantine et dans la réflection orthodoxe contemporaine», στο Credo in Spiritum Sanctum 1, oo. 666-7.
460 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄. 29 (Α΄, 57),
461 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 30 (Α΄, 105).
462 Βλ. Θησαυροί 33, PG 75, 568C- 34, 576C PG 74, 716B.
463 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 64 (Α΄, 136).
464 Αὐτόθι, 65 (Α΄, 137). Πρόλ. Αὐτόθι, 67 (Α΄, 139).
465 Βλ. «Ἔκθεσις τῆς Β΄ Ὑποεπιτροπῆς τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς διὰ τὸν διά-λογον ᾿Ορθοδόξων - Αγγλικανών κατὰ τὴν ἀπὸ 20-27 Ιουλίου 1981 συνεδρίαν αὐτῆς ἐν Σαμπεζύ», στο Μητρ. Ελβετίας ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ, ΘΕΟ-λογικοί Διάλογοι, Μία Ὀρθόδοξος Προοπτική. Θεσσαλονίκη 1986, σ. 171.
466 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 69 (Α΄, 140-1). Πρόλ. Ἰωάννου ΔΑΜΑΣΚΗ ΝΟΥ, Έκδοσις άκριδής 3 (15), PG 94, 1053B-1061D.
467 *Ο ΟΙ. Clément θεωρεῖ τὸν Υἱὸ ὡς πηγὴ θεότητας μετά τον Πατέρα, που κοινοποιείται κατά τρίτο λόγο καὶ στὸ Πνεῦμα ὡς πηγή τῆς κατ' οίκονο μίαν θεώσεως. Βλ. O1. CLÉMENT, «Grégoire de Chypre, "De l'ekporèse du Saint Esprit">», Istina 17, 1972, σ. 450. Πρόλ. Α. de HALLEUX, «Orthodoxie et Catholicisme: du personnalisme en pneumatologie», RtL 6, 1975, σ. 18, σημ. 45. Y. CONGAR, Je crois en l'Esprit Saint III, σσ. 262-3. Τὴν ἴδια μὲ τὸν Clément ἄποψη ἐκφράζει καὶ ὁ J. M. GARRIGUES θεωρώντας ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐνῶ λαμβάνει τὴν ὑποστατική του ὕπαρξη ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, ὡς τρίτο πρόσωπο λαμβάνει τὸ ὁμοουσίως ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Βλ. τὸ ἄρθρο του, «Procession et ekporèse du saint-Esprit», Istina 17. 1972, σσ. 345-66.
468 Βλ.. Περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος, PG 142, 269-290. Εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι ὁ ᾿Ακίνδυνος, ποὺ καὶ αὐτὸς πολέμησε τη διάκριση οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν, ὡς ὀπαδὸς μιᾶς πιστῆς στὸ γράμμα μόνον ὀρθο-δοξίας, χρέωσε λατινίζουσα ἀπόχρωση στὴν περὶ ἀϊδίου ἐκλάμψεως τοῦ Πνεύματος δι' Υἱοῦ διδασκαλία τοῦ Κυπρίου, θεωρώντας ὅτι «Τοιοῦτόν τι συγγράψαντα ὁ μέρος τι συμβέβηκεν εἶναι τῶν παρόντων παλαμίων δογμάτων». Βλ. Γρηγορίου ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ, ᾿Αντιρρητικός κατὰ Παλαμᾶ VII, Monac. gr. 223, φφ. 355, στο J. MEYENDORFF, Introduction..., δ.π., σο. 28-30, ὅπου καὶ περισσότερα γιὰ τὴ σχέση τοῦ Παλαμᾶ μὲ τὸν Γρηγόριο Κύπριο.
469 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 73 (Α΄, 144).
470 Αὐτόθι, 14 (Α΄, 92).
471 Βλ. Αὐτόθι, 20 (Α΄, 96).
472 Αὐτόθι, 69 (Α΄, 141). Πρόλ. Ιωάννου ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Ὁμιλία εἰς Εὐαγγέλιον Ἰωάννου 30, 2, PG 59, 174.
473 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 29 (Α΄, 104).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου