Συνέχεια από 31. Ιανουαρίου 2026
Κοινωνία ΘεώσεωςΓιαγκάζογλου Σταύρος
Κεφάλαιο: Φανέρωση του μυστηρίου της Αγίας Τριάδος
γ) Ἡ διττή πρόοδος τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος 1
Ἡ ἐπίγνωση τῆς διαφορετικῆς θεολογίας τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος στὴν ὀρθόδοξη ᾿Ανατολὴ καὶ λατινική Δύση ἔκανε διακριτικά τὴν ἐμφάνισή της ἤδη ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ ἁγίου Μαξίμου Ὁμο-λογητή 418. Στοὺς ἑπόμενους αἰῶνες ἡ διαφορὰ αὐτὴ δὲν ἔγινε μόνο αἰτία νὰ χυθεῖ ἄφθονη μελάνη στις ἀντιρρητικές συγ-γραφές ποὺ ὑπεστήριζαν τὴ μία ἢ τὴν ἄλλη πλευρά, οὔτε ἁπλῶς ἐνεπλάκη σε πολιτικά συμφέροντα, παρατάξεις καὶ ἱστορικές συγκυρίες, ἀλλὰ ἀπετέλεσε καὶ ἀποτελεῖ μέχρι σήμερα σκάνδαλο γιὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ ἀλήθεια καὶ ἑνότητα.
Οἱ ἰδιαίτερες ἱστορικές συνθήκες τῆς χριστιανικῆς Δύσης καὶ ἡ «τοῦ περιόντος πάπα περιωπή», καθώς ἐπισημαίνει ὁ Γρηγό-ριος Παλαμᾶς, μετέτρεψαν τὴν ἀναιρετικὴ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὁμοφροσύνης καὶ καθολικότητας ἀρχική προσθήκη τοῦ Filioque στο Σύμβολο τῆς Πίστεως σε δογματική διδασκαλία, ἀπὸ τὴν ὁποία πηγάζει καὶ ἀναφαίνεται ὁλόκληρο το φάσμα τῶν θεο-λογικῶν διαφορῶν καὶ προϋποθέσεων τῆς λατινικῆς σχολα-στικῆς σκέψεως ἀπὸ τὴν παράδοση τῶν Ἑλλήνων Πατέρων. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς δὲν ἦταν ἀπὸ ἐκείνους ποὺ ὑπεστή-ριξαν (καὶ δὲν θὰ ὑποστήριζε ἀκόμη καὶ στὴν ἐποχή μας) ὅτι τὸ Filioque ἀποτελεῖ ἁπλῶς λανθασμένο ἢ θεολογούμενο πρόβλημα ποὺ προκάλεσε, ὡς μὴ ὤφελε, μία ἄσκοπη καὶ στείρα λογομα-χία 419. Κατὰ τὸν ἁγιορείτη θεολόγο, «οὐ μικρὸν ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ τὸ παραμικρόν» 420 ᾿Ανατέμνοντας τὴ μεγάλη πνευματολο-γική παράδοση τῆς ᾿Ανατολῆς, ὅ,τι ἀκριβῶς ἀγνοοῦσε ὁ Καλα-βρὸς Βαρλαάμ ἀντιμετωπίζοντας τοὺς Λατίνους θεολόγους στὴν Κωνσταντινούπολη (1334) καὶ στὴν Avignon (1340), ὁ ἐρημίτης τοῦ ᾿Αθωνα συγγράφει τὰ πρῶτα σχεδὸν ἔργα του, τοὺς δύο ᾿Α-ποδεικτικούς Λόγους περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ῾Αγίου Πνεύμα-τος. Στὰ κείμενά του αὐτὰ ὁ Παλαμᾶς συνθέτει δημιουργικὰ τὴν Πνευματολογία τοῦ Μ. Φωτίου 421 (820-891) καὶ τοῦ πατριάρχη Γρηγορίου Κυπρίου422 (1241-1290). Καὶ ὁ Φώτιος καὶ ὁ Γρηγό-ριος Κύπριος, σὲ κρίσιμες γιὰ τὴν ἐκκλησιαστική ἀλήθεια καὶ ἑνότητα περιόδους, ἀνακεφαλαίωσαν τὴ θεολογία τῶν Ἑλλή-νων Πατέρων περὶ ῾Αγίου Πνεύματος ἐπιμένοντας ὁ καθένας, ἀνάλογα μὲ τὶς ἰδιαίτερες περιστάσεις, καὶ σὲ διαφορετικές ὄψεις τῆς ὀρθόδοξης Πνευματολογίας. Ἔτσι, ὁ Μ. Φώτιος τόνι-σε κατὰ τὸν Θ΄ αἰ. τὴν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευση τοῦ ῾Α-γίου Πνεύματος καὶ τὴν διὰ τοῦ Υἱοῦ πρόοδό του στὴν οἰκο-νομία, ἐνῶ στὴν ἴδια γραμμή ὁ Γρηγόριος Κύπριος τὸν ΙΓ΄ αἰ. ἑρ-μήνευσε τὴ σχέση τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ὡς ἀΐδια ἔκλαμ-ψη τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ.
Χωρὶς νὰ παραπέμπει ἄμεσα στοὺς δύο παραπάνω, ὁ Γρηγό-ριος Παλαμᾶς θὰ προχωρήσει στη σύνθεση τῆς διττῆς προόδου τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, κατανοώντας καὶ ἑρμηνεύοντάς την μέσα ἀπὸ τὴ διάκριση τῆς θείας οὐσίας καὶ τῶν ἀκτίστων ἐνυπο-στάτων ἐνεργειῶν, διάκριση ποὺ διαπερνᾶ καὶ καθορίζει ἄλλωστε ολόκληρη τη θεολογική σκέψη των Ελλήνων Πατέρων. "Ο Μ. ᾿Αθανάσιος, οἱ Καππαδόκες, ὁ Κύριλλος ᾿Αλεξανδρείας,ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, ὁ Δαμασκηνός, εἶναι οἱ δείκτες τῆς πλούσιας πνευματολογικῆς ἀνάλυσης πού παρέχει ὁ ἁγιορείτης θεολόγος ἀντιμετωπίζοντας το λατινικό δόγμα. Ὁ Παλαμάς πολεμά καὶ τὴν προσθήκη και τη διδασκαλία τοῦ Filioque. Mέ βάση τὴν ὀρθόδοξη Τριαδολογία καὶ τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις της (διάκριση «θεολογίας» καὶ «οἰκονομίας», μοναρχία τοῦ Πατρός, ἀκοινώνητο τῶν ὑποστατικῶν, διάκριση ουσίας, ὑπο-στάσεων καὶ ἐνεργειῶν, τριαδική μοναρχία πρὸς τὴν κτίση), ὁ ἅγιος Γρηγόριος, ἐνῶ καταπολεμᾶ τὴν αἵρεση τοῦ Filioque «οὐδέποτ᾽ ἂν ὑμᾶς κοινωνοὺς δεξαίμεθα μέχρις ἂν καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα λέγητε» 424, τονίζει χαρακτηριστικά - διευρύνει ταυτόχρονα τὸν θεολογικό διάλογο μὲ τὴ συστηματική ἀνάλυση του γιὰ τὴ διττή πρόοδο τοῦ Πνεύματος, προσφέροντας τὴ μόνη ἀποδεκτή ἔννοια τοῦ Filioque κατά τὴν ὀρθόδοξη σημασία ὑπὸ τὸ φῶς τῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν. Τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ λατινική Δύση, ἐμμένοντας στὴν προσθήκη τοῦ Filioque στο Σύμ βολο τῆς Πίστεως, ὄχι μόνο δὲν ἀποδέχθηκε στις ἀλλεπάλληλες συναντήσεις μὲ τοὺς ἀνατολικούς θεολόγους τη διττή αὐτὴ πρό οδο, ἀλλὰ ἀρνήθηκε καὶ καταπολέμησε τὴν ἴδια τὴ διάκριση οὐ-σίας καὶ ἐνεργειών, φανέρωσε ὅτι δὲν πρόκειται ἁπλῶς γιὰ δια-φορετικές λεκτικές προσεγγίσεις καὶ θεολογούμενα θέματα άλ-λὰ γιὰ δύο «ἀσύμπτωτες» Τριαδολογίες 125,
Γιὰ τὸν ἅγιο Γρηγόριο, τὸ Filioque, πέρα ἀπὸ ἀσέβεια καὶ κακοδοξία, ἀντιστρατεύεται τὴν πραγματικὴ καὶ ἄμεση ἐπικοι-νωνία τοῦ τριαδικοῦ Θεοῦ μὲ τὴν κτίση καὶ τὴν οἰκονομία. "Αν ἡ ἀΐδια ἐκπόρευση τοῦ Πνεύματος ταυτίζεται πρὸς τὴ χρονική του ἀποστολή, ἂν οἱ ἐνέργειες τοῦ Πνεύματος εἶναι κτιστὰ ἐν-διάμεσα Θεοῦ καὶ κόσμου, ἐφ' ὅσον δὲν ἰσχύει στη «φιλιοκβι-στική» συλλογιστική ἡ διάκριση οὐσίας καὶ ἐνεργειών, τότε δὲν καθίσταται ἁπλῶς ἐσφαλμένη μία θεολογικὴ ἀντίληψη, ἀλλὰ ἀλλοτριώνεται καὶ τὸ ἦθος, ποὺ ἐκφράζει ἡ ἀντίληψη αὐτή, ἀπὸ τη σωτηριολογικὴ ἀλήθεια καὶ ἐμπειρία.
᾿Αν στὴν ὑπαρκτική ἐκπόρευση καὶ πρόοδο τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος «ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς» ὁ Υἱὸς δὲν ὑφίσταται ὡς συναίτιος κατὰ τὴ λατινική ἐκδοχή, ἐκπορεύοντας τὸ Πνεῦμα tanquam ab uno principio, στὴν ἐκφαντική του ἔλευση καὶ δράση πρὸς τὴν κτίση καὶ τὴν ἱστορία τῆς οἰκονομίας τὸ "Αγιο Πνεῦμα δὲν ἀνήκει ἀποκλειστικά στὴν πατρική μοναρχία,
«Ἡ δὲ τοῦ πνεύματος πρόοδος διττὴ διὰ τῆς θεοπνεύστου κηρύττεται γραφῆς· προχεῖται γὰρ ἐκ τοῦ πατρὸς διὰ τοῦ νἱοῦ, εἰ δὲ βούλει καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ, ἐπὶ πάντας τους ἀξίους, οἷς καὶ ἐπαναπαύεται καὶ ἐνοικεῖ» 426
Η κίνηση αὐτὴ καὶ πρόοδος τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος προς την κτίση μπορεῖ νὰ ὀνομασθεῖ καὶ ἐκπόρευση, καθ' ὅσον ὁ άγιο-ρείτης διδάσκαλος δηλώνει ὅτι ἡ εὐσέβεια δὲν κλείνεται στις συλλαβές καὶ στὰ ὀνόματα. Στη «δειλία τοῦ γράμματος» άντι τάσσει τὴν ἀλήθεια καὶ σκοπιμότητα τοῦ περιεχομένου πράγ ματος 47. Ἡ κίνηση αὐτὴ τοῦ Πνεύματος ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφορᾶ στὴν οἰκονομικὴ σχέση τοῦ Θεοῦ πρὸς τὴ δημι ουργία του καὶ εἶναι συνώνυμη τῆς εὐδοκίας, ἀφοῦ συντελεῖται κατά φιλανθρωπία.[ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΤΙΣΗ ΕΙΝΑΙ ΟΛΟΣ Ο ΑΚΙΝΔΥΝΟΣ]
᾿Ακολούθως, ὁ Παλαμᾶς θέτει τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς ἐκφαν τορικῆς αὐτῆς προόδου. Κάθε αποστολή, μετάδοση καὶ συγκα τάβαση τῆς τριαδικῆς θεότητας πρὸς τὴν κτίση προάγεται πάν τοτε χρονικά καὶ ὄχι ἀΐδια ἡ βιβλική παράδοση γνωρίζει καὶ δέχεται τις δωρεές τοῦ Θεοῦ μέσα στὴν ἱστορία, σὲ μία διαδι κασία ἐπαγγελιῶν καὶ ἐκπληρώσεων. Ἐνῶ οἱ ἐπαγγελίες γιὰ τὴν ἐπιφοίτηση τοῦ Πνεύματος «καὶ τὴν προθεσμίαν καὶ τὸν μελ λοντα χρόνον ἐπιδέχεσθαι δύναται», ἡ ἐκπόρευση τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος «οὐδ᾽ ἐν ἐπαγγελίας μοίρα κείσεταί ποτε, οὐδὲ τὸ μέλλειν ἐπιδέξαιτ᾽ ἂν, ἄπαγε τῆς βλασφημίας, ἢ συμβαίνει τοῖς οἰομένοις ἀΐδιον εἶναι τὴν παρὰ τοῦ υἱοῦ ἔκπεμψιν τοῦ πνεύ ματος» 428. Ἡ ἔγχρονη μετάδοση τῆς χάριτος τοῦ ῾Αγίου Πνεύ ματος ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ «λαβόντος παρὰ τοῦ πατρὸς χρονικώς» διευθύνεται πάντοτε «πρός τινας καὶ δι' αἰτίαν».
Μία σειρὰ ἀπὸ χωρία τοῦ Κατὰ Ἰωάννην εὐαγγελίου μαρτυ ροῦν σύμφωνα μὲ τὸν ἅγιο Γρηγόριο 429 τὸ συγκεκριμένο οἰκονο μικὸ ἔργο τῆς ἔγχρονης αὐτῆς ἀποστολῆς καὶ φανέρωσης του Παρακλήτου: «ἵνα μένῃ μεθ' ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα» 430, «ἵνα ὑμᾶς διδάξῃ καὶ ὑπομνήσῃ πάντα ἃ εἶπον ὑμῖν» 431, «ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ ἐμοῦ» 432, «καὶ ὑμῖν συμμαρτυρήσῃ τὰ κατ' ἐμέ, ἀπ' ἀρχῆς μέχρι τέλους μαρτυροῦσιν» 433, «ἵνα ἐλέγξῃ τὸν κόσμον. 44, «ἂν ἐμὲ δοξάσῃ ὁδηγήσαν ὑμᾶς πρὸς πᾶσαν ἀλήθειαν» 435, ᾿Αφορά, λοι πὸν, ὄχι στὴν ἐνδοθεϊκὴ ζωὴ ἀλλὰ στὴ δημιουργική, ἁγιαστική καὶ διδακτική σχέση τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν κόσμο του, καὶ πιὸ συγ κεκριμένα στὴ διαρκή πραγμάτωση τῆς ἐν Χριστῷ οἰκονομίας.
"Αν ἡ ἐκφαντορικὴ αὐτὴ πρόοδος εἶναι ταυτόσημη μὲ τὴν ἀἴδια, ὅπως διδάσκουν οἱ Λατίνοι, «ἀνάγκη δὲ συναϊδίους εἶναι καὶ τοὺς πρὸς οὓς ἡ φανέρωσις καὶ πρόσεστι τὸ μηδ' οὕτω τὴν ὕπαρξιν τοῦ θείου πνεύματος ἐκ τοῦ υἱοῦ δείκνυσθαι» 436. Το Πνεῦμα τὸ "Αγιον ἀποστέλλεται καὶ φανερώνεται ἀπὸ τὸν Χρι-στὸ ὄχι ἀδιαστάτως καὶ καθόλου, ὅπως ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Πα-τρός 437. Ὅπως ἀκριβῶς ἡ κατ' εὐδοκία φιλάνθρωπη ἀποστολή καὶ δόση τοῦ Υἱοῦ ἀπὸ τὸν Πατέρα γιὰ τὴ σωτηρία καὶ ζωὴ τοῦ κόσμου δὲν εἶναι γέννηση, πολύ περισσότερο βέβαια ή προαι ώνια γέννηση δὲν εἶναι δόση ἢ ἀποστολή, κατὰ τὸν ἴδιο λόγο οὔτε ἡ δόση ἢ ἀποστολὴ τοῦ Παρακλήτου ἀπὸ τὸν Υἱὸ στὴν οἰκονομία δὲν εἶναι ἐκπόρευση, πολύ λιγότερο μάλιστα ή προαι-ώνια ἐκπόρευση ἀπὸ τὸν Πατέρα, ἡ ὁποία δὲν λαμβάνει πέρας, καθ' ὅσον ὑπάρχει ἀϊδίως συνάναρχη μὲ τὸν Πατέρα 438
Ἡ πέμψη διὰ τοῦ Υἱοῦ συνιστᾶ φανέρωση τοῦ Πνεύματος στον κόσμο. ᾿Απὸ τὸν τρόπο τῆς χρονικῆς καὶ αἰτιώδους αὐτῆς ἐκφάνσεως δὲν μποροῦμε πάντως νὰ ἀναχθοῦμε στὸν τρόπο τῆς ἐνέργειά του 199 ἀδιάς του ὕπαρξης. Γιὰ τὸν ἄγιο Γρηγορίο Παλαμά η πρόθε διὰ δὲν σημαίνει στὴν ἀἴδια Τριάδα τὴν ἐκ ἀλλὰ τὴν μετά. δεν προσέλαβε ποτέ στοὺς Ἕλληνες Πατέρες, αἰτιώδη σημαία τούτου, ή πρόθεση διὰ δὲν εἶναι δυνατό να προσλάβει, όπως για την ύπαρξη τοῦ Πνεύματος. Διαφορετικά το Πνεύμα δέντ εἶναι αὐθυπόστατη καὶ ουσιώδης δύναμη καὶ ὡς τέτοια μόνο φαντική καὶ ἀχώριστη τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου, άλλ' απλώς μία
Το γεγονός ότι ή σχολαστική νοοτροπία τοῦ Filioque, που με ώνει τὸ αὐθυπόστατο τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος, καθορίζει ως και στές καὶ τῆς ἐνέργειες καὶ δωρεές τις ὁποῖες Αὐτὸ παρέχει κα μεταδίδει κατά χάρη, φάνηκε στὴν ἀμέσως επόμενη τροπή της θεολογικῆς ἀντιπαραθέσεως τοῦ ἐκ Καλαβρίας φιλοσόφου Βαγ λαάμ πρὸς τὸν ἅγιο Γρηγόριο Παλαμά. Η πρόθεση δια μπορένα σημαίνει τὴν ἐκ μόνο στην οἰκονομική σχέση τοῦ Θεού προς τὴν κτίση 40. Κατὰ τὸν ἄγιο Γρηγόριο, ὁ Υἱὸς στὴν οἰκονομία δὲν ἀποστέλλει, παρέχει καὶ μεταδίδει τὴν οὐσία ἢ τὴν ἐπα σταση τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ χορηγεῖ «βραχύ τι τοῦ πνεύματος».
Ἡ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἔκπεμψη τοῦ Πνεύματος θεμελιώνεται στη διάκριση οὐσίας, ὑποστάσεων καὶ ἐνεργειῶν. «Σαφές οὖν ὡς μερικὴν τοῦ πνεύματος ἐνέργειαν διὰ τοῦ ἐμφυσήματος ἔδωκεν, οὐκ αὐτοῦ τὴν φύσιν ἢ τὴν ὑπόστασιν» 441. Οἱ ἐνέργειες όμως εἶναι πάντοτε ἐνυπόστατες καὶ ὄχι ἀπρόσωπες δυνάμεις τῆς του αδικής θεότητας. Γι' αὐτὸ θὰ τονίσει ὁ Παλαμᾶς ὅτι τὸ "Αγια Πνεῦμα «ἐκκέχυται τοίνυν οὐσιωδῶς δι' ἡμᾶς καὶ μεθ' ἡμᾶς αὐτὸ γὰρ ἐφανερώθη δι' ἑαυτοῦ τὴν θείαν δύναμιν παρέχον ἀλλὰ καὶ πάρεστιν ἀεὶ οὐσιωδῶς ἡμῖν, πάντως δὲ καὶ καθ' ὑπὸ στασιν, κἂν ἡμεῖς τῆς οὐσίας ἢ τῆς ὑποστάσεως ἥκιστα μετέχο μεν, ἀλλὰ τῆς χάριτος» 442. Ο Χριστός παρέχοντας τις φυσικές δυνάμεις καὶ ἐνέργειες, τὰ χαρίσματα τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, φανέρωσε τὸ ὁμοούσιο καὶ ὁμοδύναμο εἶναι του πρὸς τὸν Πατέ-ρα καὶ τὸ Πνεῦμα. Τὶς ἴδιες δυνάμεις καὶ ἐνέργειες βεβαίως πα-ρέχουν συνάμα καὶ ὁ Πατήρ καὶ τὸ Πνεῦμα. «Κοιναὶ μὲν οὖν τῇ μόνῃ ἁγίᾳ καὶ προσκυνητῇ τριάδι αἵ τε θεῖαι δυνάμεις καὶ αἱ ἐνέργειαι, δι' ὧν ὁ Θεὸς ἐνοικεῖ καὶ ἐμπεριπατεῖ τοῖς ἀξίοις κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν, δι' αὐτῶν ἐνεργῶν τε καὶ γνωριζόμενος. Ώνπερ θείων ἐνεργειῶν καὶ πηγή θεολογεῖται μὴ μόνον ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱός, ἀλλὰ καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον» 443. Σαφῶς, λοιπόν, τὰ «μηδα-μῶς χωριζόμενα» τοῦ Πνεύματος χαρίσματα ποὺ παρέχει ὁ Χρι-στὸς ταυτίζονται μὲ τὶς κοινές στὴν ῾Αγία Τριάδα ἐνυπόστατες καὶ ἄκτιστες ἐνέργειες.
Σημειώσεις:
γ) Ἡ διττή πρόοδος τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος 1
Ἡ ἐπίγνωση τῆς διαφορετικῆς θεολογίας τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος στὴν ὀρθόδοξη ᾿Ανατολὴ καὶ λατινική Δύση ἔκανε διακριτικά τὴν ἐμφάνισή της ἤδη ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ ἁγίου Μαξίμου Ὁμο-λογητή 418. Στοὺς ἑπόμενους αἰῶνες ἡ διαφορὰ αὐτὴ δὲν ἔγινε μόνο αἰτία νὰ χυθεῖ ἄφθονη μελάνη στις ἀντιρρητικές συγ-γραφές ποὺ ὑπεστήριζαν τὴ μία ἢ τὴν ἄλλη πλευρά, οὔτε ἁπλῶς ἐνεπλάκη σε πολιτικά συμφέροντα, παρατάξεις καὶ ἱστορικές συγκυρίες, ἀλλὰ ἀπετέλεσε καὶ ἀποτελεῖ μέχρι σήμερα σκάνδαλο γιὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ ἀλήθεια καὶ ἑνότητα.
Οἱ ἰδιαίτερες ἱστορικές συνθήκες τῆς χριστιανικῆς Δύσης καὶ ἡ «τοῦ περιόντος πάπα περιωπή», καθώς ἐπισημαίνει ὁ Γρηγό-ριος Παλαμᾶς, μετέτρεψαν τὴν ἀναιρετικὴ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὁμοφροσύνης καὶ καθολικότητας ἀρχική προσθήκη τοῦ Filioque στο Σύμβολο τῆς Πίστεως σε δογματική διδασκαλία, ἀπὸ τὴν ὁποία πηγάζει καὶ ἀναφαίνεται ὁλόκληρο το φάσμα τῶν θεο-λογικῶν διαφορῶν καὶ προϋποθέσεων τῆς λατινικῆς σχολα-στικῆς σκέψεως ἀπὸ τὴν παράδοση τῶν Ἑλλήνων Πατέρων. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς δὲν ἦταν ἀπὸ ἐκείνους ποὺ ὑπεστή-ριξαν (καὶ δὲν θὰ ὑποστήριζε ἀκόμη καὶ στὴν ἐποχή μας) ὅτι τὸ Filioque ἀποτελεῖ ἁπλῶς λανθασμένο ἢ θεολογούμενο πρόβλημα ποὺ προκάλεσε, ὡς μὴ ὤφελε, μία ἄσκοπη καὶ στείρα λογομα-χία 419. Κατὰ τὸν ἁγιορείτη θεολόγο, «οὐ μικρὸν ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ τὸ παραμικρόν» 420 ᾿Ανατέμνοντας τὴ μεγάλη πνευματολο-γική παράδοση τῆς ᾿Ανατολῆς, ὅ,τι ἀκριβῶς ἀγνοοῦσε ὁ Καλα-βρὸς Βαρλαάμ ἀντιμετωπίζοντας τοὺς Λατίνους θεολόγους στὴν Κωνσταντινούπολη (1334) καὶ στὴν Avignon (1340), ὁ ἐρημίτης τοῦ ᾿Αθωνα συγγράφει τὰ πρῶτα σχεδὸν ἔργα του, τοὺς δύο ᾿Α-ποδεικτικούς Λόγους περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ῾Αγίου Πνεύμα-τος. Στὰ κείμενά του αὐτὰ ὁ Παλαμᾶς συνθέτει δημιουργικὰ τὴν Πνευματολογία τοῦ Μ. Φωτίου 421 (820-891) καὶ τοῦ πατριάρχη Γρηγορίου Κυπρίου422 (1241-1290). Καὶ ὁ Φώτιος καὶ ὁ Γρηγό-ριος Κύπριος, σὲ κρίσιμες γιὰ τὴν ἐκκλησιαστική ἀλήθεια καὶ ἑνότητα περιόδους, ἀνακεφαλαίωσαν τὴ θεολογία τῶν Ἑλλή-νων Πατέρων περὶ ῾Αγίου Πνεύματος ἐπιμένοντας ὁ καθένας, ἀνάλογα μὲ τὶς ἰδιαίτερες περιστάσεις, καὶ σὲ διαφορετικές ὄψεις τῆς ὀρθόδοξης Πνευματολογίας. Ἔτσι, ὁ Μ. Φώτιος τόνι-σε κατὰ τὸν Θ΄ αἰ. τὴν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευση τοῦ ῾Α-γίου Πνεύματος καὶ τὴν διὰ τοῦ Υἱοῦ πρόοδό του στὴν οἰκο-νομία, ἐνῶ στὴν ἴδια γραμμή ὁ Γρηγόριος Κύπριος τὸν ΙΓ΄ αἰ. ἑρ-μήνευσε τὴ σχέση τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ὡς ἀΐδια ἔκλαμ-ψη τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ.
Χωρὶς νὰ παραπέμπει ἄμεσα στοὺς δύο παραπάνω, ὁ Γρηγό-ριος Παλαμᾶς θὰ προχωρήσει στη σύνθεση τῆς διττῆς προόδου τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, κατανοώντας καὶ ἑρμηνεύοντάς την μέσα ἀπὸ τὴ διάκριση τῆς θείας οὐσίας καὶ τῶν ἀκτίστων ἐνυπο-στάτων ἐνεργειῶν, διάκριση ποὺ διαπερνᾶ καὶ καθορίζει ἄλλωστε ολόκληρη τη θεολογική σκέψη των Ελλήνων Πατέρων. "Ο Μ. ᾿Αθανάσιος, οἱ Καππαδόκες, ὁ Κύριλλος ᾿Αλεξανδρείας,ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, ὁ Δαμασκηνός, εἶναι οἱ δείκτες τῆς πλούσιας πνευματολογικῆς ἀνάλυσης πού παρέχει ὁ ἁγιορείτης θεολόγος ἀντιμετωπίζοντας το λατινικό δόγμα. Ὁ Παλαμάς πολεμά καὶ τὴν προσθήκη και τη διδασκαλία τοῦ Filioque. Mέ βάση τὴν ὀρθόδοξη Τριαδολογία καὶ τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις της (διάκριση «θεολογίας» καὶ «οἰκονομίας», μοναρχία τοῦ Πατρός, ἀκοινώνητο τῶν ὑποστατικῶν, διάκριση ουσίας, ὑπο-στάσεων καὶ ἐνεργειῶν, τριαδική μοναρχία πρὸς τὴν κτίση), ὁ ἅγιος Γρηγόριος, ἐνῶ καταπολεμᾶ τὴν αἵρεση τοῦ Filioque «οὐδέποτ᾽ ἂν ὑμᾶς κοινωνοὺς δεξαίμεθα μέχρις ἂν καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ τὸ πνεῦμα λέγητε» 424, τονίζει χαρακτηριστικά - διευρύνει ταυτόχρονα τὸν θεολογικό διάλογο μὲ τὴ συστηματική ἀνάλυση του γιὰ τὴ διττή πρόοδο τοῦ Πνεύματος, προσφέροντας τὴ μόνη ἀποδεκτή ἔννοια τοῦ Filioque κατά τὴν ὀρθόδοξη σημασία ὑπὸ τὸ φῶς τῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν. Τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ λατινική Δύση, ἐμμένοντας στὴν προσθήκη τοῦ Filioque στο Σύμ βολο τῆς Πίστεως, ὄχι μόνο δὲν ἀποδέχθηκε στις ἀλλεπάλληλες συναντήσεις μὲ τοὺς ἀνατολικούς θεολόγους τη διττή αὐτὴ πρό οδο, ἀλλὰ ἀρνήθηκε καὶ καταπολέμησε τὴν ἴδια τὴ διάκριση οὐ-σίας καὶ ἐνεργειών, φανέρωσε ὅτι δὲν πρόκειται ἁπλῶς γιὰ δια-φορετικές λεκτικές προσεγγίσεις καὶ θεολογούμενα θέματα άλ-λὰ γιὰ δύο «ἀσύμπτωτες» Τριαδολογίες 125,
Γιὰ τὸν ἅγιο Γρηγόριο, τὸ Filioque, πέρα ἀπὸ ἀσέβεια καὶ κακοδοξία, ἀντιστρατεύεται τὴν πραγματικὴ καὶ ἄμεση ἐπικοι-νωνία τοῦ τριαδικοῦ Θεοῦ μὲ τὴν κτίση καὶ τὴν οἰκονομία. "Αν ἡ ἀΐδια ἐκπόρευση τοῦ Πνεύματος ταυτίζεται πρὸς τὴ χρονική του ἀποστολή, ἂν οἱ ἐνέργειες τοῦ Πνεύματος εἶναι κτιστὰ ἐν-διάμεσα Θεοῦ καὶ κόσμου, ἐφ' ὅσον δὲν ἰσχύει στη «φιλιοκβι-στική» συλλογιστική ἡ διάκριση οὐσίας καὶ ἐνεργειών, τότε δὲν καθίσταται ἁπλῶς ἐσφαλμένη μία θεολογικὴ ἀντίληψη, ἀλλὰ ἀλλοτριώνεται καὶ τὸ ἦθος, ποὺ ἐκφράζει ἡ ἀντίληψη αὐτή, ἀπὸ τη σωτηριολογικὴ ἀλήθεια καὶ ἐμπειρία.
᾿Αν στὴν ὑπαρκτική ἐκπόρευση καὶ πρόοδο τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος «ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς» ὁ Υἱὸς δὲν ὑφίσταται ὡς συναίτιος κατὰ τὴ λατινική ἐκδοχή, ἐκπορεύοντας τὸ Πνεῦμα tanquam ab uno principio, στὴν ἐκφαντική του ἔλευση καὶ δράση πρὸς τὴν κτίση καὶ τὴν ἱστορία τῆς οἰκονομίας τὸ "Αγιο Πνεῦμα δὲν ἀνήκει ἀποκλειστικά στὴν πατρική μοναρχία,
«Ἡ δὲ τοῦ πνεύματος πρόοδος διττὴ διὰ τῆς θεοπνεύστου κηρύττεται γραφῆς· προχεῖται γὰρ ἐκ τοῦ πατρὸς διὰ τοῦ νἱοῦ, εἰ δὲ βούλει καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ, ἐπὶ πάντας τους ἀξίους, οἷς καὶ ἐπαναπαύεται καὶ ἐνοικεῖ» 426
Η κίνηση αὐτὴ καὶ πρόοδος τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος προς την κτίση μπορεῖ νὰ ὀνομασθεῖ καὶ ἐκπόρευση, καθ' ὅσον ὁ άγιο-ρείτης διδάσκαλος δηλώνει ὅτι ἡ εὐσέβεια δὲν κλείνεται στις συλλαβές καὶ στὰ ὀνόματα. Στη «δειλία τοῦ γράμματος» άντι τάσσει τὴν ἀλήθεια καὶ σκοπιμότητα τοῦ περιεχομένου πράγ ματος 47. Ἡ κίνηση αὐτὴ τοῦ Πνεύματος ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφορᾶ στὴν οἰκονομικὴ σχέση τοῦ Θεοῦ πρὸς τὴ δημι ουργία του καὶ εἶναι συνώνυμη τῆς εὐδοκίας, ἀφοῦ συντελεῖται κατά φιλανθρωπία.[ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΤΙΣΗ ΕΙΝΑΙ ΟΛΟΣ Ο ΑΚΙΝΔΥΝΟΣ]
᾿Ακολούθως, ὁ Παλαμᾶς θέτει τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς ἐκφαν τορικῆς αὐτῆς προόδου. Κάθε αποστολή, μετάδοση καὶ συγκα τάβαση τῆς τριαδικῆς θεότητας πρὸς τὴν κτίση προάγεται πάν τοτε χρονικά καὶ ὄχι ἀΐδια ἡ βιβλική παράδοση γνωρίζει καὶ δέχεται τις δωρεές τοῦ Θεοῦ μέσα στὴν ἱστορία, σὲ μία διαδι κασία ἐπαγγελιῶν καὶ ἐκπληρώσεων. Ἐνῶ οἱ ἐπαγγελίες γιὰ τὴν ἐπιφοίτηση τοῦ Πνεύματος «καὶ τὴν προθεσμίαν καὶ τὸν μελ λοντα χρόνον ἐπιδέχεσθαι δύναται», ἡ ἐκπόρευση τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος «οὐδ᾽ ἐν ἐπαγγελίας μοίρα κείσεταί ποτε, οὐδὲ τὸ μέλλειν ἐπιδέξαιτ᾽ ἂν, ἄπαγε τῆς βλασφημίας, ἢ συμβαίνει τοῖς οἰομένοις ἀΐδιον εἶναι τὴν παρὰ τοῦ υἱοῦ ἔκπεμψιν τοῦ πνεύ ματος» 428. Ἡ ἔγχρονη μετάδοση τῆς χάριτος τοῦ ῾Αγίου Πνεύ ματος ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ «λαβόντος παρὰ τοῦ πατρὸς χρονικώς» διευθύνεται πάντοτε «πρός τινας καὶ δι' αἰτίαν».
Μία σειρὰ ἀπὸ χωρία τοῦ Κατὰ Ἰωάννην εὐαγγελίου μαρτυ ροῦν σύμφωνα μὲ τὸν ἅγιο Γρηγόριο 429 τὸ συγκεκριμένο οἰκονο μικὸ ἔργο τῆς ἔγχρονης αὐτῆς ἀποστολῆς καὶ φανέρωσης του Παρακλήτου: «ἵνα μένῃ μεθ' ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα» 430, «ἵνα ὑμᾶς διδάξῃ καὶ ὑπομνήσῃ πάντα ἃ εἶπον ὑμῖν» 431, «ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ ἐμοῦ» 432, «καὶ ὑμῖν συμμαρτυρήσῃ τὰ κατ' ἐμέ, ἀπ' ἀρχῆς μέχρι τέλους μαρτυροῦσιν» 433, «ἵνα ἐλέγξῃ τὸν κόσμον. 44, «ἂν ἐμὲ δοξάσῃ ὁδηγήσαν ὑμᾶς πρὸς πᾶσαν ἀλήθειαν» 435, ᾿Αφορά, λοι πὸν, ὄχι στὴν ἐνδοθεϊκὴ ζωὴ ἀλλὰ στὴ δημιουργική, ἁγιαστική καὶ διδακτική σχέση τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν κόσμο του, καὶ πιὸ συγ κεκριμένα στὴ διαρκή πραγμάτωση τῆς ἐν Χριστῷ οἰκονομίας.
"Αν ἡ ἐκφαντορικὴ αὐτὴ πρόοδος εἶναι ταυτόσημη μὲ τὴν ἀἴδια, ὅπως διδάσκουν οἱ Λατίνοι, «ἀνάγκη δὲ συναϊδίους εἶναι καὶ τοὺς πρὸς οὓς ἡ φανέρωσις καὶ πρόσεστι τὸ μηδ' οὕτω τὴν ὕπαρξιν τοῦ θείου πνεύματος ἐκ τοῦ υἱοῦ δείκνυσθαι» 436. Το Πνεῦμα τὸ "Αγιον ἀποστέλλεται καὶ φανερώνεται ἀπὸ τὸν Χρι-στὸ ὄχι ἀδιαστάτως καὶ καθόλου, ὅπως ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Πα-τρός 437. Ὅπως ἀκριβῶς ἡ κατ' εὐδοκία φιλάνθρωπη ἀποστολή καὶ δόση τοῦ Υἱοῦ ἀπὸ τὸν Πατέρα γιὰ τὴ σωτηρία καὶ ζωὴ τοῦ κόσμου δὲν εἶναι γέννηση, πολύ περισσότερο βέβαια ή προαι ώνια γέννηση δὲν εἶναι δόση ἢ ἀποστολή, κατὰ τὸν ἴδιο λόγο οὔτε ἡ δόση ἢ ἀποστολὴ τοῦ Παρακλήτου ἀπὸ τὸν Υἱὸ στὴν οἰκονομία δὲν εἶναι ἐκπόρευση, πολύ λιγότερο μάλιστα ή προαι-ώνια ἐκπόρευση ἀπὸ τὸν Πατέρα, ἡ ὁποία δὲν λαμβάνει πέρας, καθ' ὅσον ὑπάρχει ἀϊδίως συνάναρχη μὲ τὸν Πατέρα 438
Ἡ πέμψη διὰ τοῦ Υἱοῦ συνιστᾶ φανέρωση τοῦ Πνεύματος στον κόσμο. ᾿Απὸ τὸν τρόπο τῆς χρονικῆς καὶ αἰτιώδους αὐτῆς ἐκφάνσεως δὲν μποροῦμε πάντως νὰ ἀναχθοῦμε στὸν τρόπο τῆς ἐνέργειά του 199 ἀδιάς του ὕπαρξης. Γιὰ τὸν ἄγιο Γρηγορίο Παλαμά η πρόθε διὰ δὲν σημαίνει στὴν ἀἴδια Τριάδα τὴν ἐκ ἀλλὰ τὴν μετά. δεν προσέλαβε ποτέ στοὺς Ἕλληνες Πατέρες, αἰτιώδη σημαία τούτου, ή πρόθεση διὰ δὲν εἶναι δυνατό να προσλάβει, όπως για την ύπαρξη τοῦ Πνεύματος. Διαφορετικά το Πνεύμα δέντ εἶναι αὐθυπόστατη καὶ ουσιώδης δύναμη καὶ ὡς τέτοια μόνο φαντική καὶ ἀχώριστη τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου, άλλ' απλώς μία
Το γεγονός ότι ή σχολαστική νοοτροπία τοῦ Filioque, που με ώνει τὸ αὐθυπόστατο τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος, καθορίζει ως και στές καὶ τῆς ἐνέργειες καὶ δωρεές τις ὁποῖες Αὐτὸ παρέχει κα μεταδίδει κατά χάρη, φάνηκε στὴν ἀμέσως επόμενη τροπή της θεολογικῆς ἀντιπαραθέσεως τοῦ ἐκ Καλαβρίας φιλοσόφου Βαγ λαάμ πρὸς τὸν ἅγιο Γρηγόριο Παλαμά. Η πρόθεση δια μπορένα σημαίνει τὴν ἐκ μόνο στην οἰκονομική σχέση τοῦ Θεού προς τὴν κτίση 40. Κατὰ τὸν ἄγιο Γρηγόριο, ὁ Υἱὸς στὴν οἰκονομία δὲν ἀποστέλλει, παρέχει καὶ μεταδίδει τὴν οὐσία ἢ τὴν ἐπα σταση τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ χορηγεῖ «βραχύ τι τοῦ πνεύματος».
Ἡ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἔκπεμψη τοῦ Πνεύματος θεμελιώνεται στη διάκριση οὐσίας, ὑποστάσεων καὶ ἐνεργειῶν. «Σαφές οὖν ὡς μερικὴν τοῦ πνεύματος ἐνέργειαν διὰ τοῦ ἐμφυσήματος ἔδωκεν, οὐκ αὐτοῦ τὴν φύσιν ἢ τὴν ὑπόστασιν» 441. Οἱ ἐνέργειες όμως εἶναι πάντοτε ἐνυπόστατες καὶ ὄχι ἀπρόσωπες δυνάμεις τῆς του αδικής θεότητας. Γι' αὐτὸ θὰ τονίσει ὁ Παλαμᾶς ὅτι τὸ "Αγια Πνεῦμα «ἐκκέχυται τοίνυν οὐσιωδῶς δι' ἡμᾶς καὶ μεθ' ἡμᾶς αὐτὸ γὰρ ἐφανερώθη δι' ἑαυτοῦ τὴν θείαν δύναμιν παρέχον ἀλλὰ καὶ πάρεστιν ἀεὶ οὐσιωδῶς ἡμῖν, πάντως δὲ καὶ καθ' ὑπὸ στασιν, κἂν ἡμεῖς τῆς οὐσίας ἢ τῆς ὑποστάσεως ἥκιστα μετέχο μεν, ἀλλὰ τῆς χάριτος» 442. Ο Χριστός παρέχοντας τις φυσικές δυνάμεις καὶ ἐνέργειες, τὰ χαρίσματα τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, φανέρωσε τὸ ὁμοούσιο καὶ ὁμοδύναμο εἶναι του πρὸς τὸν Πατέ-ρα καὶ τὸ Πνεῦμα. Τὶς ἴδιες δυνάμεις καὶ ἐνέργειες βεβαίως πα-ρέχουν συνάμα καὶ ὁ Πατήρ καὶ τὸ Πνεῦμα. «Κοιναὶ μὲν οὖν τῇ μόνῃ ἁγίᾳ καὶ προσκυνητῇ τριάδι αἵ τε θεῖαι δυνάμεις καὶ αἱ ἐνέργειαι, δι' ὧν ὁ Θεὸς ἐνοικεῖ καὶ ἐμπεριπατεῖ τοῖς ἀξίοις κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν, δι' αὐτῶν ἐνεργῶν τε καὶ γνωριζόμενος. Ώνπερ θείων ἐνεργειῶν καὶ πηγή θεολογεῖται μὴ μόνον ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱός, ἀλλὰ καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον» 443. Σαφῶς, λοιπόν, τὰ «μηδα-μῶς χωριζόμενα» τοῦ Πνεύματος χαρίσματα ποὺ παρέχει ὁ Χρι-στὸς ταυτίζονται μὲ τὶς κοινές στὴν ῾Αγία Τριάδα ἐνυπόστατες καὶ ἄκτιστες ἐνέργειες.
Σημειώσεις:
0. 97- J. MEYENDORFF, Introduction, oo. 297-308· Τοῦ ἰδίου, Initiation à la
418 Théologie Byzantine, ao. 246-50. Βλ. τὴν περίφημη ἐπιστολὴ τοῦ ἁγίου Μαξίμου Πρὸς Μαρίνον, PG 91, 133-137.
419 Τέτοια ὑπῆρξε ἡ στάση τοῦ Βαρλαάμ καὶ γενικότερα τῆς μερίδας τῶν ἑνωτικῶν στο Βυζάντιο. Στα νεώτερα χρόνια ὁ Ρώσος Ιστορικός τῆς Ἐκκλησίας Bolotov θεώρησε τὸ Filioque ὡς θεολογούμενο ζήτημα, ἐνῶ ὁ Boulgakov ὑποστήριξε ότι ή διαμάχη τόσων αἰώνων γιὰ τὸ Filioque δέν εἶχε καμία σημασία, ἐπίδραση καὶ πρακτική συνέπεια γιὰ τὴν εὐσέβεια καὶ τὸ ἦθος τῶν δύο Ἐκκλησιῶν, ᾿Ανατολῆς καὶ Δύσεως. Βλ. 1. ΜΕΥΕΝ DORFF, Un mauvais théologien de l'unité: Barlaam le Calabrais», L'Eglise et les églises 2, 00. 47-64 B. BOLOTOV, «Thèses sur le "Filioque"», Istina 17, 1972, σα. 261-89 (α΄ δημοσίευση στα γερμανικά: Revue Intern. de Théologie 1898, σσ. 681-712) S. BOULGAKOV, Le Paraclet, Paris 1946, σσ. 124, 141. Πρόλ. Β. BOBRINSKOY, «Le Filioque hier et aujourd'huie, La théologie du Sain Esprit dans le dialogue entre l'Orient et l'Occident, Document Foi et
Constitution 103, Paris 1981, σσ. 148-64. στο Λόγος ἀποδεικτικός Α. Πρόλογος (Α΄. 24).
421 Βλ. Μ. ΟΡΦΑΝΟΥ, «Ἡ ἐκπόρευσις τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος κατὰ τὸν ἱερὸν Φώτιον», Θεολογία 50, 1979, σσ. 47-70. Τοῦ ἰδίου, The procession of the Holy Spirit according to certain Greek Fathers, Athens 1979. Β. ΓΙΟΥΛΤΣΗ, Θεολογία καὶ διαπροσωπικαὶ σχέσεις κατὰ τὸν Μέγα Φώτιον, Θεσσα-λονίκη 1974.
422 Βλ. A. PAPADAKIS, Crisis in Byzantium. The Filioque controversy in the patri-archate of Gregory II of Cyprus (1283-1289), New York 1983. O1. CLÉMENT, <<Crégoire de Chypre, "De l'ekporèse du saint Esprit">», Istina 17, 1972, σσ. 443-56. Γ. ΘΕΟΔΩΡΟΥΔΗ, Ἡ ἐκπόρευσις τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος κατὰ τοὺς συγγραφεῖς τοῦ ΙΓ΄ αἰῶνος, Θεσσαλονίκη 1990. Α. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, «Ἡ περὶ ἐκπορεύσεως τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος διδασκαλία κατὰ τὸν ῞Αγιο Φιλόθεο Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως καὶ ὁ ἀρξάμενος ὀρθοδοξο-ρωμαιοκαθολικός θεολογικὸς διάλογος», Πρακτικά Θεολογικοῦ Συνε-δρίου εἰς τιμὴν τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Φιλοθέου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, Θεσσαλονίκη 1986, σσ. 159-93. Χρ. ΣΑΒΒΑΤΟΥ,
«Ἡ Θεολογική παράδοσις τῆς Πνευματολογικῆς σκέψεως τοῦ Πατρι-άρχου Γρηγορίου Β΄ τοῦ Κυπρίου (1282-1289)», στον συλλ. τόμο, Πρα-κτικά Θεολογικοῦ Συνεδρίου μὲ θέμα Τὸ "Αγιον Πνεῦμα, Θεσσαλονίκη 1992, σσ. 545-78.
423 Ἡ γνώμη τοῦ Beck, ὅτι ἡ ἀπουσία μιᾶς μόνιμης ἀναγνωρισμένης θεω ρητικῆς αὐθεντίας, ἑνὸς εἴδους ἐκκλησιαστικοῦ magisterium, συνέβαλε ὥστε ἡ ἱστορία τῆς βυζαντινῆς θεολογίας σπάνια νὰ ἐπιδεικνύει κεφά λαια κτισμένα πάνω σε παλαιότερα θεμέλια καί, εἰδικότερα, ὥστε ἡ πνευματολογική συμβολὴ τῶν θεολόγων τῶν ΙΓ΄ καὶ ΙΔ΄ αἰώνων νὰ ὑπο λείπεται πολὺ ἀπὸ παλαιότερα πνευματικὰ ἐπιτεύγματα στη θεολογική σκέψη, ὄχι μόνο κρίνεται ἱστορικὰ ἀβάσιμη, γιατί στὰ πρόσωπα κυρίως τοῦ Γρηγορίου Κυπρίου καὶ Γρηγορίου Παλαμᾶ ἡ Ὀρθοδοξία παρου σίασε τη μέγιστη σύνθεση τῆς πνευματολογικῆς της παραδόσεως φωτί ζοντας συνάμα νέους ὁρίζοντες στη θεολογική σκέψη καὶ στὸν διάλογο ᾿Ανατολῆς καὶ Δύσεως, ἀλλὰ ἀγνοεῖ πλήρως τὶς προϋποθέσεις τῆς ὀρθό δοξης θεολογίας, γιὰ τὴν ὁποία ἀνώτατη αὐθεντία εἶναι τὸ καθολικό φρόνημα τῶν Πατέρων, ὅπως ἐκφράζεται συνοδικά, καθὼς καὶ ἡ πάντο τε ζώσα ἐκκλησιαστική εὐσέβεια καὶ ζωή. Βλ. Η.-G. BECK, Ἡ Βυζαντινή χιλιετία, σ. 233. "Όσο γιὰ τὸν «τριαδικό μυστικισμό» τῆς «φιλιοκδιστι κῆς» θεολογίας καὶ γιὰ τὴ μονότονη ἐπανάληψη τοῦ ἀνατολικοῦ «ἐκ μόνου τοῦ πατρός» (ἡ διδασκαλία τῆς διττῆς προόδου τοῦ Πνεύματος τόσο τοῦ Κυπρίου ὅσο καὶ τοῦ Παλαμᾶ οὔτε κὰν μνημονεύεται), τοῦτο φανερώνει ὅτι ὁ Γερμανὸς ἐρευνητής τοῦ Μονάχου στη θεολογικὴ ἀξιο λόγηση τοῦ Filioque εἶναι σαφῶς στρατευμένος ὑπὲρ τῆς «πειθαρχήμένης ὀρθολογικῆς σκέψης» τοῦ σχολαστικισμού. Βλ. ό.π., σσ. 256-63. 424 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, Εὐχή (Α΄, 26).
425 Γιὰ τὶς προϋποθέσεις τῆς λατινικῆς καὶ ὀρθόδοξης Τριαδολογίας σχε-τικὰ μὲ τὸ Filioque βλ. ΛοΣκι, Κατ' Εἰκόνα καὶ καθ' Ὁμοίωσιν Θεοῦ, σσ. 68-88. ᾿Αμφ. ΡΑΝΤΟΒΙΤΣ, Το Μυστήριον τῆς ῾Αγίας Τριάδος, σσ. 148-9. J. ROMANIDIS, «Le Filioque», Saint Augustin, Dossier conçu et dirigé par Patric Ranson, Paris 1988, σσ. 197-217.
436 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 29 (Α΄, 54).
427 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Β, 17 (Α΄, 94). Πρός νομοφύλακα Συμεών 10
395-6).
438 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 15 (Α΄, 92).
429 Βλ. Αὐτόθι.
** Προώ. Τον 14,16
κι Πρόλ. Τα 14,26.
στα Πρόλ. Του 15.26.
Πρβλ. Του 15,27.
* Πρόλ. Τον 16,8
Πρόλ. Τον 16.13-14.
το Λόγος ἀποδεικτικός Β. 17 (Α. 94)
417 Ηλ. αὐτόθι, 14 (Α΄, 91).
Το Βλ. αὐτόθι, 28 (Α΄, 103).
** Βλ. αὐτόθι, 81 (Α΄, 150).
100 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 25 (Α΄, 52-3).
και Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 6 (Α΄, 83).
40 Αὐτόθι, 64 (Α΄, 135). Τόσο ἡ ἐνανθρώπηση τοῦ Λόγου ὅσο καὶ ἡ ἀπο στολή τοῦ Πνεύματος γίνονται ἐν προσώπῳ καὶ δὲν μποροῦν νὰ χαροκτηρισθοῦν ἁπλῶς ὡς ἄκτιστες ἐνέργειες τοῦ Θεοῦ, ὅπως ἀφήνει νὰ ἐννοηθεῖ ὁ Σ. ΑΓΟΥΡΙΔΗΣ στὸ ἄρθρο του «Τινὰ περὶ τοῦ Filioque», Ἐκκλησία (28, 1969, σ. 625: «Ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ ὑποβάθρου (τῆς διακρί-σεως οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν) ἡ πέμψις τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, ὅπως καὶ ἡ πέμψις τοῦ Υἱοῦ, εἶναι ἄκτιστοι ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ (εἶναι ὁ Θεός, ἡ θεία χάρις), κατερχομένου πρὸς τὸν ἄνθρωπον, σχετίζονται πρὸς τὴν ἀποκά-λυψιν, τὴν κοινωνίαν, τὴν θέωσιν τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῶ τὸ γεννᾶν τὸν Υἱὸν ἢ ἐκπορεύειν τὸ Πνεῦμα ἀναφέρονται εἰς τὰς σχέσεις τῆς Τριάδος ἐντὸς τῆς θείας οὐσίας». Βεβαίως, ἀπὸ τὴν καθ' ὑπόστασιν ἀποστολὴ τοῦ ἔνσαρκου Λόγου ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν πέμψη τοῦ μὴ σαρκουμένου Πνεύ-ματος δὲν μετέχουμε οὔτε στὴν οὐσία οὔτε στὶς ὑποστάσεις τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἀλλὰ στὶς ἄκτιστες καὶ ἐνυπόστατες ἐνέργειές τους. Συνεπῶς, ἄλλο τὸ πέμπειν ὡς ἄκτιστη τριαδική ἐνέργεια καὶ ἄλλο ἡ πραγματοποίηση ἐν Υἱῷ καὶ ἐν Πνεύματι τῆς οἰκονομικῆς τους ἀποστολῆς.
443 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 12 (Α΄, 88).
444 Αὐτόθι, 11 (Α΄, 88).
445 Αὐτόθι, 11 (Α΄, 87).
446 Αὐτόθι, 44 (Α΄, 117).
447 Βλ. J. ZIZIOULAS, «Implications ecclésiologiques de deux types de pneuma-tologie», στο συλλ. τόμο Communio Sanctorum, Mélanges offertes à J.-J. von Allmen, Genève 1982, σσ. 141-54. Τὴν ἴδια ἄποψη ἐκφράζει καὶ ὁ Β. Bob-rinskoy, ἐκδότης τῶν Λόγων ᾿Αποδεικτικῶν τοῦ Παλαμᾶ, ὁ ὁποῖος παραδόξως μια παρόμοια ἔκλειψη τῆς πνευματολογικής διάστασης ἀπὸ τὴ Χριστολογία χρεώνει καὶ στη Δύση καὶ στὴν ᾿Ανατολή, λέγοντας χαρα κτηριστικά: «L'exégése néotestamentaire récente redécouvre un aspect ignoré ou oublié de la christologie (tant en Orient d'ailleurs qu'en Occident), sa di-mension pneumatologique, en particulier dans les écrits de saint Luc et à travers la tradition théologique syrienne». Βλ. Β. BOBRINSKOY, Le Mystère de la Trinité, σ. 302.
448 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 78 (Α΄, 148). Πρόλ. Αὐτόθι, 81 (Α΄, 151). Ὁμιλία ΚΔ΄. 1.
449 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 21 (Α΄, 98),
Συνεχίζεται
418 Théologie Byzantine, ao. 246-50. Βλ. τὴν περίφημη ἐπιστολὴ τοῦ ἁγίου Μαξίμου Πρὸς Μαρίνον, PG 91, 133-137.
419 Τέτοια ὑπῆρξε ἡ στάση τοῦ Βαρλαάμ καὶ γενικότερα τῆς μερίδας τῶν ἑνωτικῶν στο Βυζάντιο. Στα νεώτερα χρόνια ὁ Ρώσος Ιστορικός τῆς Ἐκκλησίας Bolotov θεώρησε τὸ Filioque ὡς θεολογούμενο ζήτημα, ἐνῶ ὁ Boulgakov ὑποστήριξε ότι ή διαμάχη τόσων αἰώνων γιὰ τὸ Filioque δέν εἶχε καμία σημασία, ἐπίδραση καὶ πρακτική συνέπεια γιὰ τὴν εὐσέβεια καὶ τὸ ἦθος τῶν δύο Ἐκκλησιῶν, ᾿Ανατολῆς καὶ Δύσεως. Βλ. 1. ΜΕΥΕΝ DORFF, Un mauvais théologien de l'unité: Barlaam le Calabrais», L'Eglise et les églises 2, 00. 47-64 B. BOLOTOV, «Thèses sur le "Filioque"», Istina 17, 1972, σα. 261-89 (α΄ δημοσίευση στα γερμανικά: Revue Intern. de Théologie 1898, σσ. 681-712) S. BOULGAKOV, Le Paraclet, Paris 1946, σσ. 124, 141. Πρόλ. Β. BOBRINSKOY, «Le Filioque hier et aujourd'huie, La théologie du Sain Esprit dans le dialogue entre l'Orient et l'Occident, Document Foi et
Constitution 103, Paris 1981, σσ. 148-64. στο Λόγος ἀποδεικτικός Α. Πρόλογος (Α΄. 24).
421 Βλ. Μ. ΟΡΦΑΝΟΥ, «Ἡ ἐκπόρευσις τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος κατὰ τὸν ἱερὸν Φώτιον», Θεολογία 50, 1979, σσ. 47-70. Τοῦ ἰδίου, The procession of the Holy Spirit according to certain Greek Fathers, Athens 1979. Β. ΓΙΟΥΛΤΣΗ, Θεολογία καὶ διαπροσωπικαὶ σχέσεις κατὰ τὸν Μέγα Φώτιον, Θεσσα-λονίκη 1974.
422 Βλ. A. PAPADAKIS, Crisis in Byzantium. The Filioque controversy in the patri-archate of Gregory II of Cyprus (1283-1289), New York 1983. O1. CLÉMENT, <<Crégoire de Chypre, "De l'ekporèse du saint Esprit">», Istina 17, 1972, σσ. 443-56. Γ. ΘΕΟΔΩΡΟΥΔΗ, Ἡ ἐκπόρευσις τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος κατὰ τοὺς συγγραφεῖς τοῦ ΙΓ΄ αἰῶνος, Θεσσαλονίκη 1990. Α. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, «Ἡ περὶ ἐκπορεύσεως τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος διδασκαλία κατὰ τὸν ῞Αγιο Φιλόθεο Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως καὶ ὁ ἀρξάμενος ὀρθοδοξο-ρωμαιοκαθολικός θεολογικὸς διάλογος», Πρακτικά Θεολογικοῦ Συνε-δρίου εἰς τιμὴν τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Φιλοθέου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, Θεσσαλονίκη 1986, σσ. 159-93. Χρ. ΣΑΒΒΑΤΟΥ,
«Ἡ Θεολογική παράδοσις τῆς Πνευματολογικῆς σκέψεως τοῦ Πατρι-άρχου Γρηγορίου Β΄ τοῦ Κυπρίου (1282-1289)», στον συλλ. τόμο, Πρα-κτικά Θεολογικοῦ Συνεδρίου μὲ θέμα Τὸ "Αγιον Πνεῦμα, Θεσσαλονίκη 1992, σσ. 545-78.
423 Ἡ γνώμη τοῦ Beck, ὅτι ἡ ἀπουσία μιᾶς μόνιμης ἀναγνωρισμένης θεω ρητικῆς αὐθεντίας, ἑνὸς εἴδους ἐκκλησιαστικοῦ magisterium, συνέβαλε ὥστε ἡ ἱστορία τῆς βυζαντινῆς θεολογίας σπάνια νὰ ἐπιδεικνύει κεφά λαια κτισμένα πάνω σε παλαιότερα θεμέλια καί, εἰδικότερα, ὥστε ἡ πνευματολογική συμβολὴ τῶν θεολόγων τῶν ΙΓ΄ καὶ ΙΔ΄ αἰώνων νὰ ὑπο λείπεται πολὺ ἀπὸ παλαιότερα πνευματικὰ ἐπιτεύγματα στη θεολογική σκέψη, ὄχι μόνο κρίνεται ἱστορικὰ ἀβάσιμη, γιατί στὰ πρόσωπα κυρίως τοῦ Γρηγορίου Κυπρίου καὶ Γρηγορίου Παλαμᾶ ἡ Ὀρθοδοξία παρου σίασε τη μέγιστη σύνθεση τῆς πνευματολογικῆς της παραδόσεως φωτί ζοντας συνάμα νέους ὁρίζοντες στη θεολογική σκέψη καὶ στὸν διάλογο ᾿Ανατολῆς καὶ Δύσεως, ἀλλὰ ἀγνοεῖ πλήρως τὶς προϋποθέσεις τῆς ὀρθό δοξης θεολογίας, γιὰ τὴν ὁποία ἀνώτατη αὐθεντία εἶναι τὸ καθολικό φρόνημα τῶν Πατέρων, ὅπως ἐκφράζεται συνοδικά, καθὼς καὶ ἡ πάντο τε ζώσα ἐκκλησιαστική εὐσέβεια καὶ ζωή. Βλ. Η.-G. BECK, Ἡ Βυζαντινή χιλιετία, σ. 233. "Όσο γιὰ τὸν «τριαδικό μυστικισμό» τῆς «φιλιοκδιστι κῆς» θεολογίας καὶ γιὰ τὴ μονότονη ἐπανάληψη τοῦ ἀνατολικοῦ «ἐκ μόνου τοῦ πατρός» (ἡ διδασκαλία τῆς διττῆς προόδου τοῦ Πνεύματος τόσο τοῦ Κυπρίου ὅσο καὶ τοῦ Παλαμᾶ οὔτε κὰν μνημονεύεται), τοῦτο φανερώνει ὅτι ὁ Γερμανὸς ἐρευνητής τοῦ Μονάχου στη θεολογικὴ ἀξιο λόγηση τοῦ Filioque εἶναι σαφῶς στρατευμένος ὑπὲρ τῆς «πειθαρχήμένης ὀρθολογικῆς σκέψης» τοῦ σχολαστικισμού. Βλ. ό.π., σσ. 256-63. 424 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, Εὐχή (Α΄, 26).
425 Γιὰ τὶς προϋποθέσεις τῆς λατινικῆς καὶ ὀρθόδοξης Τριαδολογίας σχε-τικὰ μὲ τὸ Filioque βλ. ΛοΣκι, Κατ' Εἰκόνα καὶ καθ' Ὁμοίωσιν Θεοῦ, σσ. 68-88. ᾿Αμφ. ΡΑΝΤΟΒΙΤΣ, Το Μυστήριον τῆς ῾Αγίας Τριάδος, σσ. 148-9. J. ROMANIDIS, «Le Filioque», Saint Augustin, Dossier conçu et dirigé par Patric Ranson, Paris 1988, σσ. 197-217.
436 Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 29 (Α΄, 54).
427 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Β, 17 (Α΄, 94). Πρός νομοφύλακα Συμεών 10
395-6).
438 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 15 (Α΄, 92).
429 Βλ. Αὐτόθι.
** Προώ. Τον 14,16
κι Πρόλ. Τα 14,26.
στα Πρόλ. Του 15.26.
Πρβλ. Του 15,27.
* Πρόλ. Τον 16,8
Πρόλ. Τον 16.13-14.
το Λόγος ἀποδεικτικός Β. 17 (Α. 94)
417 Ηλ. αὐτόθι, 14 (Α΄, 91).
Το Βλ. αὐτόθι, 28 (Α΄, 103).
** Βλ. αὐτόθι, 81 (Α΄, 150).
100 Βλ. Λόγος ἀποδεικτικός Α΄, 25 (Α΄, 52-3).
και Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 6 (Α΄, 83).
40 Αὐτόθι, 64 (Α΄, 135). Τόσο ἡ ἐνανθρώπηση τοῦ Λόγου ὅσο καὶ ἡ ἀπο στολή τοῦ Πνεύματος γίνονται ἐν προσώπῳ καὶ δὲν μποροῦν νὰ χαροκτηρισθοῦν ἁπλῶς ὡς ἄκτιστες ἐνέργειες τοῦ Θεοῦ, ὅπως ἀφήνει νὰ ἐννοηθεῖ ὁ Σ. ΑΓΟΥΡΙΔΗΣ στὸ ἄρθρο του «Τινὰ περὶ τοῦ Filioque», Ἐκκλησία (28, 1969, σ. 625: «Ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ ὑποβάθρου (τῆς διακρί-σεως οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν) ἡ πέμψις τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, ὅπως καὶ ἡ πέμψις τοῦ Υἱοῦ, εἶναι ἄκτιστοι ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ (εἶναι ὁ Θεός, ἡ θεία χάρις), κατερχομένου πρὸς τὸν ἄνθρωπον, σχετίζονται πρὸς τὴν ἀποκά-λυψιν, τὴν κοινωνίαν, τὴν θέωσιν τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῶ τὸ γεννᾶν τὸν Υἱὸν ἢ ἐκπορεύειν τὸ Πνεῦμα ἀναφέρονται εἰς τὰς σχέσεις τῆς Τριάδος ἐντὸς τῆς θείας οὐσίας». Βεβαίως, ἀπὸ τὴν καθ' ὑπόστασιν ἀποστολὴ τοῦ ἔνσαρκου Λόγου ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν πέμψη τοῦ μὴ σαρκουμένου Πνεύ-ματος δὲν μετέχουμε οὔτε στὴν οὐσία οὔτε στὶς ὑποστάσεις τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἀλλὰ στὶς ἄκτιστες καὶ ἐνυπόστατες ἐνέργειές τους. Συνεπῶς, ἄλλο τὸ πέμπειν ὡς ἄκτιστη τριαδική ἐνέργεια καὶ ἄλλο ἡ πραγματοποίηση ἐν Υἱῷ καὶ ἐν Πνεύματι τῆς οἰκονομικῆς τους ἀποστολῆς.
443 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 12 (Α΄, 88).
444 Αὐτόθι, 11 (Α΄, 88).
445 Αὐτόθι, 11 (Α΄, 87).
446 Αὐτόθι, 44 (Α΄, 117).
447 Βλ. J. ZIZIOULAS, «Implications ecclésiologiques de deux types de pneuma-tologie», στο συλλ. τόμο Communio Sanctorum, Mélanges offertes à J.-J. von Allmen, Genève 1982, σσ. 141-54. Τὴν ἴδια ἄποψη ἐκφράζει καὶ ὁ Β. Bob-rinskoy, ἐκδότης τῶν Λόγων ᾿Αποδεικτικῶν τοῦ Παλαμᾶ, ὁ ὁποῖος παραδόξως μια παρόμοια ἔκλειψη τῆς πνευματολογικής διάστασης ἀπὸ τὴ Χριστολογία χρεώνει καὶ στη Δύση καὶ στὴν ᾿Ανατολή, λέγοντας χαρα κτηριστικά: «L'exégése néotestamentaire récente redécouvre un aspect ignoré ou oublié de la christologie (tant en Orient d'ailleurs qu'en Occident), sa di-mension pneumatologique, en particulier dans les écrits de saint Luc et à travers la tradition théologique syrienne». Βλ. Β. BOBRINSKOY, Le Mystère de la Trinité, σ. 302.
448 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 78 (Α΄, 148). Πρόλ. Αὐτόθι, 81 (Α΄, 151). Ὁμιλία ΚΔ΄. 1.
449 Λόγος ἀποδεικτικός Β΄, 21 (Α΄, 98),
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου