Συνέχεια από: Tρίτη 20 Ιανουαρίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟN Γ΄
ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΙΗΤΙΚΟ-ΜΙΜΗΤΙΚΟ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟ ΛΟΓΟ ΣΤΟΝ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟ ΛΟΓΟ: ΜΙΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΠΟΥ ΕΚΤΥΛΙΧΘΗΚΕ ΠΑΡΑΛΛΗΛΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ
Ο Σωκράτης, λοιπόν, ἀνέπτυξε ἐξ ολοκλήρου τη δραστηριότητά του ὡς φιλόσοφος στο πλαίσιο τῆς προφορικής παράδοσης· ἀκριβῶς στο πλαίσιο τοῦτο ἔφερε εἰς πέρας μία ἐπανάσταση ἐξαιρετικῆς ἀπήχησης μὲ τὴν ὁποία ὁλοκληρώθηκε μία μακρόχρονη Ιστορία ποὺ εἶχε ξεκινήσει μὲ τὸν πρῶτο φιλόσοφο, τὸν Θαλή.
Ἐν πάση περιπτώσει, πρέπει νὰ ἔχουμε ὑπ' ὄψιν μας τὰ ἐξῆς: Αὐτὰ ποὺ ὁ Σωκράτης ολοκλήρωσε στο πλαίσιο τῆς προφορικής παράδοσης δὲν θὰ μποροῦσαν, βέβαια, νὰ ἔχουν διατηρηθεῖ καὶ ἐξελιχθεί παρά μόνον μέσω τῆς γραφῆς, καθ' ἑαυτά, ὅμως, δὲν ἐξηρτῶντο ἀπό τὴν ἴδια τὴ γραφή.
Πράγματι, αὐτὴ ποὺ κάποια στιγμή ἐπέβαλε με συστηματικό τρόπο τὸν ἀλφαβητισμό καὶ τὴ διάδοση τῆς γραφῆς ἦταν ἡ ἐννοιολογικὴ ἐπανάσταση, ἡ ὁποία εὐδοκίμησε ἐντὸς τῆς προφορικῆς παράδοσης. Παρ' ότι, μάλιστα, ἡ ἴδια ἡ διάδοση τῆς γραφῆς, μὲ τὴ σειρά της, ἐνδυνάμωσε προφανῶς καὶ ἐπέβαλε τὸν νέο τρόπο διανόησης, ὁ τρόπος αὐτὸς δὲν ἐξηρτᾶτο ἀπὸ τὴ γραφή παρὰ μόνον ἐμμέσως.
Η θέση που μόλις διετυπώσαμε καὶ ἡ ὁποία, ὅπως σκοπεύουμε νὰ ἀποδείξουμε, ἀνατρέπει, ὑπὸ μία ἔννοια, μερικὲς ἀπὸ τις βασικές ἰδέες ποὺ ἐξέφρασε ὁ Havelock στο φημισμένο ἔργο του, περιέχει τέσσερα σημεία:
1. Ο τρόπος διανοήσεως ἐξαρτᾶται in toto ἀπὸ τὴν τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας καὶ μεταβάλλεται μόνον μὲ τὴ μεταβολή τῆς τελευταίας.
2. Ἡ ἐπιβολὴ τῆς τεχνολογίας τῆς ἐπικοινωνίας μέσω τῆς γραφῆς μετέβαλε ριζικῶς τὸν τρόπο διανόησης τῶν Ἑλλήνων.
3. Πιο συγκεκριμένα, ἡ γένεση τοῦ πεζοῦ λόγου, καθὼς εἶναι συνυφασμένη μὲ τὴ γένεση τῆς γραφῆς, διεμόρφωσε έναν τρόπο διανόησης βασισμένο σὲ ἀφηρημένες ἔννοιες καὶ ὁδήγησε στὴν ὑπέρβαση τοῦ τρόπου διανόησης μέσῳ εἰκόνων, γεγονός τὸ ὁποῖο ἦταν ἀφ' ἑνὸς τυπικὸ τῆς ποίησης καὶ ἀφ' ἑτέρου βασικό ἐργαλεῖο τῆς ἐπικοινωνίας στο πλαίσιο τῆς προφορικής παράδοσης.
4. Στὴν ἐπανάσταση που προκάλεσε ἡ ἐπιβολὴ τῆς γραφῆς ἀνήκει ἡ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποία γεννήθηκε ὁ σύγχρονος πολιτισμός, ἀκριβῶς διότι ὁ βασισμένος στη γραφή πολιτισμός κινήθηκε σε μία τελείως διαφορετική τροχιὰ ἀπὸ αὐτὴν τῆς προφορικής παράδοσης.
Ας διαβάσουμε ένα σημαντικό καὶ εὔγλωττο ἀπόσπασμα τοῦ Havelock: «Γιὰ ἕναν λαό ὁ ἔλεγχος ποὺ ἀσκεῖται στὸ ὕφος τοῦ λόγου του, ὅσο ἔμμεσος καὶ ἂν εἶναι, συνεπάγεται καὶ ἔλεγχο τῆς διανοήσεώς του. Οἱ δύο τεχνολογίες διατηρήσεως τῆς ἐπικοινωνίας ποὺ εἶναι γνωστὲς στὸν ἄνθρωπο, δηλαδή ή ποιητική τεχνοτροπία, ἡ ὁποία γίνεται ἀντιληπτὴ μὲ τὴν ἀκοή, καὶ ἡ πεζογραφική οπτική τεχνοτροπία, ἡ ὁποία γίνεται ἀντιληπτὴ μὲ τὴν ὅραση, ἡ κάθε μιὰ στὸ ἀνάλογο πλαίσιο, ἐλέγχουν καὶ τὸ περιεχόμενο ὅσων μποροῦν νὰ καταστοῦν ἀντικείμενο ἐπικοινωνίας. Σε ένα συγκεκριμένο σύνολο συγκυριῶν, ὁ ἄνθρωπος διευθετεῖ μὲ τὸν λόγο καὶ μὲ ἕναν δεδομένο τρόπο τὴν ἐμπειρία του σὲ ἕνα ἄλλο σύνολο, ὁ ἄνθρωπος ταξινομεῖ τὴν ἴδια ἐμπειρία διαφορετικά, μὲ διαφορετικές λέξεις καὶ διαφορετική σύνταξη· πιθα νῶς, κατὰ τὸν τρόπο αὐτό, τροποποιεῖται ἡ ἴδια ἡ ἐμπειρία. Τοῦτο σημαίνει ὅτι ἀπὸ ἱστορικῆς ἀπόψεως τὰ σχήματα τῆς διανοήσεως τοῦ Σωκράτους ἀκολούθησαν δύο ξεχωριστές τροχιές, τὴν προφορική καὶ τὴ γραπτή» 8.
Ἐν τέλει, ἡ τεχνολογία τῆς γραφῆς κατέστησε ἀφ' ἑαυτῆς ἐφικτή ἀφ' ἑνὸς τὴν κατάργηση τῆς διανόησης διὰ μέσου εἰκόνων μὲ συναφή ὁρολογία καὶ συνακόλουθη σύνταξη καὶ ἀφ' ἑτέρου τὴν κατανόηση ἀφηρημένων ἐννοιῶν διὰ μέσου τῆς νέας σύνταξης ποὺ συνδέεται μὲ αὐτές.
Ας δούμε ὑπὸ ποίαν ἔννοια οἱ θέσεις αὐτές πρέπει, κατὰ τὴ γνώμη μας, νὰ τροποποιηθοῦν ριζικῶς, νὰ ἐπιτευχθεῖ δηλαδὴ ὄχι ἡ ἀπόρριψη ἀλλὰ ἡ δομικὴ ἐπανεκτίμησή τους.
Μέσῳ τῆς διαλεκτικῆς ὁ Σωκράτης ἔθεσε ὁριστικῶς σὲ ἀμφισβήτησιν τὴν τεχνολογία τῆς μιμητικῆς-ποιητικῆς ἐπικοινωνίας
Με βάση ὅσα ἔχουμε ἤδη διευκρινίσει, καθίσταται φανερὸ ὅτι μιὰ μεταβολή στην τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας, ὅπως ἐκείνη ποὺ ἔλαβε χώρα στὴν Ἑλλάδα μεταξὺ τοῦ 5ου καὶ 4ου αἰῶνα π.Χ., ἐπεβλήθη κατά τρόπο μὴ ἀναστρέψιμο παράλληλα πρὸς τὴ γένεση ἑνὸς νέου τρόπου διανόησης καὶ ἔκφρασης καί, κατά συνέπεια, διεδόθη σὲ ἐπίπεδο γενικῆς μόρφωσης γιὰ νὰ ἐξυπηρετήσει νέες πνευματικὲς ἀνάγκες καὶ νὰ δημιουργήσει ἀκόμα νεώτερες.
Ιδιαιτέρως σημαντικό, κατὰ τὴ γνώμη μας, εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας μέσῳ τῆς γραφῆς χρειάσθηκε περισσότερα ἀπὸ τριακόσια χρόνια γιὰ νὰ καθιερωθεῖ. Πράγματι, προκειμένου νὰ ἐπιβληθεῖ, ἔπρεπε ἐν τῷ μεταξὺ νὰ δημιουργηθεῖ, νὰ ἀναπτυχθεῖ καὶ νὰ διαδοθεῖ ὁ νέος τρόπος ἐννοιολογικῆς διανόησης, ὁ ὁποῖος δὲν μποροῦσε νὰ μεταδοθεῖ, νὰ διατηρηθεῖ καὶ νὰ χρησιμοποιηθεῖ ἐκ νέου μέσω τῶν παραδοσιακῶν ἐργαλείων τῆς προφορικῆς παράδοσης.
Ἐν ὀλίγοις, η γένεση ἀφηρημένων ἐννοιολογικών αποφάνσεων καὶ τῆς σχετικής νέας συντάξεως, στο πλαίσιο τῆς ίδιας της προφορικής παραδόσεως, ἐκλόνισε τὸν παραδοσιακό τρόπο διανόησης, ό οποίος στηριζόταν στις εἰκόνες, καὶ ἐπέβαλε τὴν ἀναγκαιότητα της γραφής. Έσημειώθησαν, λοιπόν, δύο ἐπαναστάσεις, στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους καὶ μὲ παρόμοιους τελικούς σκοπούς:
1. Ἡ ἐπανάσταση ἡ ὁποία ἔλαβε χώρα στὸ ἐσωτερικὸ τῆς προφορικής παράδοσης μὲ τὴ δημιουργία μίας νέας ὁρολογίας καὶ μίας νέας σύνταξης καὶ ἡ ὁποία εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νὰ κλονίσει το δυναμικὸ καὶ τῆς ἱκανότητές της.
2. Ἡ ἐπανάσταση που προκλήθηκε ἀπὸ τὴν ἐπιβολὴ τῆς τεχνολογίας τῆς γραφῆς καὶ ἡ ὁποία ἀπεδείχθη ἱκανὴ νὰ ἀνταποκριθεί στις νέες ἀνάγκες.
Γιὰ τοῦ λόγου τὸ ἀληθές, ὁ Havelock ἀναγνωρίζει, τουλάχιστον ἐν μέρει καὶ δίχως ὁ ἴδιος νὰ ἀντιλαμβάνεται πλήρως τη σημασία τῆς ἀναγνώρισης αὐτῆς, ὅτι ἡ διαλεκτική μέθοδος που χαρακτηρίζει τον Σωκράτη, μία μέθοδος δηλαδή ἡ ὁποῖα ἐφαρμόζεται στο πλαίσιο τῆς προφορικής παράδοσης, διεδραμάτισε έναν ρόλο ποὺ θὰ μποροῦσε σαφῶς νὰ ὁριστεῖ ὡς ἐπαναστατικός.
Ὁ ἐν λόγῳ μελετητής ἔχει κατ' ἐπανάληψιν ἐπισημάνει ὅτι ἡ γένεση τοῦ ὀρθολογισμού, γένεση ἡ ὁποία συνετελέσθη μὲ τὴν ἐμφάνιση τῆς προσωπικότητας τοῦ σκεπτόμενου υποκειμένου ὡς αὐτόνομης ὀντότητας σὲ σχέση μὲ τὸ ἀντικείμενο τῆς διανόησης (στη μιμητική-ποιητική προφορική παράδοση ὑποκείμενο καὶ ἀντικείμενο τῆς διανόησης ἐταυτίζονταν, ὅπως θα διασαφηνίσουμε πιο κάτω), προέκυψε ἀπὸ «τὴ μεταβολὴ ποὺ ἐπῆλθε στην τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας», καὶ συνεπῶς ἀπὸ τὴν ἐπιβολή τῆς γραφῆς. Ταυτόχρονα, όμως, ό ἴδιος μελετητὴς αἰσθάνεται ὑποχρεωμένος νὰ παραδεχθεῖ τὰ ἀκόλουθα: «Ο διαχωρισμός αὐτός μεταξὺ τοῦ ὑποκειμένου καὶ τοῦ προφορικοῦ λόγου ποὺ ἀποτυπώνεται στη μνήμη συνιστά ἴσως, μὲ τὴ σειρά του, καὶ στὴν πορεία του 5ου αἰῶνα π.Χ., τὴν προϋπόθεση γιὰ τὴν ὅλο καὶ πιὸ συχνή χρήση ἑνὸς τεχνάσματος που συχνά θεωρείται χαρακτηριστικό τοῦ Σωκράτους, ἀλλὰ ἦταν ἴσως ευρέως διαδεδομένο καὶ ἐχρησιμοποιεῖτο μὲ στόχο να καταπολεμηθεῖ ἡ συνήθεια τῆς ποιητικῆς ταύτισης καὶ νὰ ἀναγκασθεῖ ἔτσι ὁ κόσμος νὰ τὴν ἀπαρνηθεῖ. Αὐτὴ ἦταν ἡ μέθοδος τῆς διαλεκτικῆς· δὲν πρόκειται ἀπαραιτήτως γιὰ τὴν ἐξελιγμένη μορφὴ ἀλληλουχίας τῶν λογικών συλλογισμῶν ποὺ συναντοῦμε στούς πλατωνικούς διαλόγους, ἀλλὰ γιὰ τὸ πρωτότυπο τέχνασμα στην πλέον ἁπλή μορφή του, τέχνασμα τὸ ὁποῖο συνίστατο στὸ νὰ ζητᾶ κανεὶς ἀπὸ τὸν συνομιλητή του νὰ ἐπαναλάβει ὅσα ἔχει πεῖ καὶ νὰ ἐξηγήσει τι ἐννοεῖ. Στὴν Ἑλληνική, οἱ λέξεις ποὺ ἐκφράζουν το λέγειν, τὸ ἐξηγεῖν καὶ τὸ σημαίνειν μπορεῖ νὰ εἶναι ταυτόσημες. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ ἀρχική λειτουργία τῆς διαλεκτικῆς ἐρώτησης συνίστατο ἁπλῶς στὸ νὰ ἐξαναγκάσει τὸν συνομιλητή νὰ ἐπαναλάβει τὴν ἀπόφανσή του, μὲ τὸν σιωπηρὸ ὑπαινιγμό ὅτι μία ἀπόφανση αὐτοῦ τοῦ εἶδους δὲν ἦταν ἀπολύτως ἱκανοποιητικὴ καὶ θὰ ἔπρεπε να διατυπωθεῖ ἐκ νέου. Τώρα, ἡ λεκτική ἀπόφανση, ὅταν αὐτή ἀφοροῦσε σε σημαντικά θέματα πολιτισμικῆς καὶ ἠθικῆς παραδόσεως, ἔπρεπε να εἶναι ποιητικῆς φύσεως, νὰ ἐξηγεῖ τις εἰκόνες καὶ συχνά – τοὺς ποιητικούς ρυθμούς. Ἡ ἐν λόγῳ ἀπόφανση ήταν τέτοια, ὥστε ἐνεθάρρυνε τὸ ὑποκείμενο να ταυτίζεται μὲ παραδείγματα τὰ ὁποῖα εἶχαν ένα συναισθηματικό αποτέλεσμα καὶ συχνὰ τὸ ὠθοῦσε νὰ τὰ ἐπαναλαμβάνει. Εάν, ὅμως, ἔλεγε κανείς "Τι θέλεις νὰ πεῖς. Ἐπανάλαβέ το", διέκοπτε ἀπότομα τὴν ἀπόλαυση τοῦ ποιητικού σχήματος ἡ τῆς ποιητικῆς εἰκόνας. Διότι κάτι τέτοιο συνεπάγετο τη χρησιμοποίηση διαφορετικών λέξεων, λέξεις οἱ ὁποῖες ἴσως δὲν ἀποδεικνύονταν ποιητικές καθ' ὅτι προερχόμενες ἀπὸ τὸν πεζό λόγο. Τη στιγμή κατά τὴν ὁποία ἐτίθετο τὸ ἐρώτημα, αὐτομάτως ἡ φαντασίωση τοῦ συνομιλητῆ καὶ τοῦ δασκάλου διαταρασσόταν καὶ τὸ ὄνειρο κομματιαζόταν, γιὰ νὰ ἀφήσει χώρο στη δυσάρεστη προσπάθεια συλλογισμοῦ καὶ ὑπολογισμοῦ. Ἐν ὀλίγοις, ἡ διαλεκτική ἕνα ὅπλο πού, όπως εἰκάζουμε, ἐχρησιμοποιεῖτο μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο ἀπὸ ὁλόκληρη ὁμάδα διανοουμένων κατὰ τὸ δεύτερο μισό του 5ου αἰῶνα – ἦταν ἕνα ἐργαλεῖο μέσῳ τοῦ ὁποίου θὰ μποροῦσε νὰ ἀφυπνιστεῖ ἡ συνείδηση διαφεύγοντας ἀπὸ τὸν ὀνειρικό λόγο καὶ νὰ παρακινηθεῖ ἡ ἀφηρημένη διανόηση. Κατ' αὐτὸν τὸν τρόπο, ἀνέκυψε ἡ ἀντίληψη τοῦ τύπου “Εγώ ποὺ ἀναφέρομαι στὸν ᾿Αχιλλέα", ἀντίληψη ποὺ ἀντικατέστησε τὴν παλαιότερη “Εγώ ταυτίζομαι πρὸς τὸν ᾿Αχιλλέα"»9.
Κατανοοῦμε, ἑπομένως, παρατηρεῖ ὁ Havelock, γιὰ ποιο λόγο ὁ Σωκράτης κατέκρινε τοὺς ποιητές, ἀποδεικνύοντας μέσῳ τῆς καταιγιστικῆς διαλεκτικῆς μεθόδου του ὅτι ἐκεῖνοι δὲν ἦσαν σε θέση νὰ ἐξηγήσουν τί ἐννοοῦσαν μὲ τὰ ἔργα τους, δὲν ἦσαν σε θέση, δηλαδή, να προσκομίσουν σαφεῖς λογικές ἐξηγήσεις. Ἔτσι, ὁ Σωκράτης ἐκλόνιζε ἐκεῖνο τὸ σύστημα προφορικῆς ἀναφορᾶς καὶ ἐκείνη τὴ μέθοδο μὲ τὴν ὁποία ή κοινότητα παρουσιαζόταν τόσο στενά συνυφασμένη.
᾿Ακριβῶς γιὰ τὸ θέμα αὐτὸ πρέπει τώρα νὰ κάνουμε μερικές διευκρινίσεις.
Σημειώσεις
8. Ε.Α. HAVELOCK, Cultura orale e civiltà della scrittura, Roma, Laterza, 1995 (1963), σ. 116.
9. Αὐτόθι, σ. 171.
Ἐν πάση περιπτώσει, πρέπει νὰ ἔχουμε ὑπ' ὄψιν μας τὰ ἐξῆς: Αὐτὰ ποὺ ὁ Σωκράτης ολοκλήρωσε στο πλαίσιο τῆς προφορικής παράδοσης δὲν θὰ μποροῦσαν, βέβαια, νὰ ἔχουν διατηρηθεῖ καὶ ἐξελιχθεί παρά μόνον μέσω τῆς γραφῆς, καθ' ἑαυτά, ὅμως, δὲν ἐξηρτῶντο ἀπό τὴν ἴδια τὴ γραφή.
Πράγματι, αὐτὴ ποὺ κάποια στιγμή ἐπέβαλε με συστηματικό τρόπο τὸν ἀλφαβητισμό καὶ τὴ διάδοση τῆς γραφῆς ἦταν ἡ ἐννοιολογικὴ ἐπανάσταση, ἡ ὁποία εὐδοκίμησε ἐντὸς τῆς προφορικῆς παράδοσης. Παρ' ότι, μάλιστα, ἡ ἴδια ἡ διάδοση τῆς γραφῆς, μὲ τὴ σειρά της, ἐνδυνάμωσε προφανῶς καὶ ἐπέβαλε τὸν νέο τρόπο διανόησης, ὁ τρόπος αὐτὸς δὲν ἐξηρτᾶτο ἀπὸ τὴ γραφή παρὰ μόνον ἐμμέσως.
Η θέση που μόλις διετυπώσαμε καὶ ἡ ὁποία, ὅπως σκοπεύουμε νὰ ἀποδείξουμε, ἀνατρέπει, ὑπὸ μία ἔννοια, μερικὲς ἀπὸ τις βασικές ἰδέες ποὺ ἐξέφρασε ὁ Havelock στο φημισμένο ἔργο του, περιέχει τέσσερα σημεία:
1. Ο τρόπος διανοήσεως ἐξαρτᾶται in toto ἀπὸ τὴν τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας καὶ μεταβάλλεται μόνον μὲ τὴ μεταβολή τῆς τελευταίας.
2. Ἡ ἐπιβολὴ τῆς τεχνολογίας τῆς ἐπικοινωνίας μέσω τῆς γραφῆς μετέβαλε ριζικῶς τὸν τρόπο διανόησης τῶν Ἑλλήνων.
3. Πιο συγκεκριμένα, ἡ γένεση τοῦ πεζοῦ λόγου, καθὼς εἶναι συνυφασμένη μὲ τὴ γένεση τῆς γραφῆς, διεμόρφωσε έναν τρόπο διανόησης βασισμένο σὲ ἀφηρημένες ἔννοιες καὶ ὁδήγησε στὴν ὑπέρβαση τοῦ τρόπου διανόησης μέσῳ εἰκόνων, γεγονός τὸ ὁποῖο ἦταν ἀφ' ἑνὸς τυπικὸ τῆς ποίησης καὶ ἀφ' ἑτέρου βασικό ἐργαλεῖο τῆς ἐπικοινωνίας στο πλαίσιο τῆς προφορικής παράδοσης.
4. Στὴν ἐπανάσταση που προκάλεσε ἡ ἐπιβολὴ τῆς γραφῆς ἀνήκει ἡ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποία γεννήθηκε ὁ σύγχρονος πολιτισμός, ἀκριβῶς διότι ὁ βασισμένος στη γραφή πολιτισμός κινήθηκε σε μία τελείως διαφορετική τροχιὰ ἀπὸ αὐτὴν τῆς προφορικής παράδοσης.
Ας διαβάσουμε ένα σημαντικό καὶ εὔγλωττο ἀπόσπασμα τοῦ Havelock: «Γιὰ ἕναν λαό ὁ ἔλεγχος ποὺ ἀσκεῖται στὸ ὕφος τοῦ λόγου του, ὅσο ἔμμεσος καὶ ἂν εἶναι, συνεπάγεται καὶ ἔλεγχο τῆς διανοήσεώς του. Οἱ δύο τεχνολογίες διατηρήσεως τῆς ἐπικοινωνίας ποὺ εἶναι γνωστὲς στὸν ἄνθρωπο, δηλαδή ή ποιητική τεχνοτροπία, ἡ ὁποία γίνεται ἀντιληπτὴ μὲ τὴν ἀκοή, καὶ ἡ πεζογραφική οπτική τεχνοτροπία, ἡ ὁποία γίνεται ἀντιληπτὴ μὲ τὴν ὅραση, ἡ κάθε μιὰ στὸ ἀνάλογο πλαίσιο, ἐλέγχουν καὶ τὸ περιεχόμενο ὅσων μποροῦν νὰ καταστοῦν ἀντικείμενο ἐπικοινωνίας. Σε ένα συγκεκριμένο σύνολο συγκυριῶν, ὁ ἄνθρωπος διευθετεῖ μὲ τὸν λόγο καὶ μὲ ἕναν δεδομένο τρόπο τὴν ἐμπειρία του σὲ ἕνα ἄλλο σύνολο, ὁ ἄνθρωπος ταξινομεῖ τὴν ἴδια ἐμπειρία διαφορετικά, μὲ διαφορετικές λέξεις καὶ διαφορετική σύνταξη· πιθα νῶς, κατὰ τὸν τρόπο αὐτό, τροποποιεῖται ἡ ἴδια ἡ ἐμπειρία. Τοῦτο σημαίνει ὅτι ἀπὸ ἱστορικῆς ἀπόψεως τὰ σχήματα τῆς διανοήσεως τοῦ Σωκράτους ἀκολούθησαν δύο ξεχωριστές τροχιές, τὴν προφορική καὶ τὴ γραπτή» 8.
Ἐν τέλει, ἡ τεχνολογία τῆς γραφῆς κατέστησε ἀφ' ἑαυτῆς ἐφικτή ἀφ' ἑνὸς τὴν κατάργηση τῆς διανόησης διὰ μέσου εἰκόνων μὲ συναφή ὁρολογία καὶ συνακόλουθη σύνταξη καὶ ἀφ' ἑτέρου τὴν κατανόηση ἀφηρημένων ἐννοιῶν διὰ μέσου τῆς νέας σύνταξης ποὺ συνδέεται μὲ αὐτές.
Ας δούμε ὑπὸ ποίαν ἔννοια οἱ θέσεις αὐτές πρέπει, κατὰ τὴ γνώμη μας, νὰ τροποποιηθοῦν ριζικῶς, νὰ ἐπιτευχθεῖ δηλαδὴ ὄχι ἡ ἀπόρριψη ἀλλὰ ἡ δομικὴ ἐπανεκτίμησή τους.
Μέσῳ τῆς διαλεκτικῆς ὁ Σωκράτης ἔθεσε ὁριστικῶς σὲ ἀμφισβήτησιν τὴν τεχνολογία τῆς μιμητικῆς-ποιητικῆς ἐπικοινωνίας
Με βάση ὅσα ἔχουμε ἤδη διευκρινίσει, καθίσταται φανερὸ ὅτι μιὰ μεταβολή στην τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας, ὅπως ἐκείνη ποὺ ἔλαβε χώρα στὴν Ἑλλάδα μεταξὺ τοῦ 5ου καὶ 4ου αἰῶνα π.Χ., ἐπεβλήθη κατά τρόπο μὴ ἀναστρέψιμο παράλληλα πρὸς τὴ γένεση ἑνὸς νέου τρόπου διανόησης καὶ ἔκφρασης καί, κατά συνέπεια, διεδόθη σὲ ἐπίπεδο γενικῆς μόρφωσης γιὰ νὰ ἐξυπηρετήσει νέες πνευματικὲς ἀνάγκες καὶ νὰ δημιουργήσει ἀκόμα νεώτερες.
Ιδιαιτέρως σημαντικό, κατὰ τὴ γνώμη μας, εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας μέσῳ τῆς γραφῆς χρειάσθηκε περισσότερα ἀπὸ τριακόσια χρόνια γιὰ νὰ καθιερωθεῖ. Πράγματι, προκειμένου νὰ ἐπιβληθεῖ, ἔπρεπε ἐν τῷ μεταξὺ νὰ δημιουργηθεῖ, νὰ ἀναπτυχθεῖ καὶ νὰ διαδοθεῖ ὁ νέος τρόπος ἐννοιολογικῆς διανόησης, ὁ ὁποῖος δὲν μποροῦσε νὰ μεταδοθεῖ, νὰ διατηρηθεῖ καὶ νὰ χρησιμοποιηθεῖ ἐκ νέου μέσω τῶν παραδοσιακῶν ἐργαλείων τῆς προφορικῆς παράδοσης.
Ἐν ὀλίγοις, η γένεση ἀφηρημένων ἐννοιολογικών αποφάνσεων καὶ τῆς σχετικής νέας συντάξεως, στο πλαίσιο τῆς ίδιας της προφορικής παραδόσεως, ἐκλόνισε τὸν παραδοσιακό τρόπο διανόησης, ό οποίος στηριζόταν στις εἰκόνες, καὶ ἐπέβαλε τὴν ἀναγκαιότητα της γραφής. Έσημειώθησαν, λοιπόν, δύο ἐπαναστάσεις, στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους καὶ μὲ παρόμοιους τελικούς σκοπούς:
1. Ἡ ἐπανάσταση ἡ ὁποία ἔλαβε χώρα στὸ ἐσωτερικὸ τῆς προφορικής παράδοσης μὲ τὴ δημιουργία μίας νέας ὁρολογίας καὶ μίας νέας σύνταξης καὶ ἡ ὁποία εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νὰ κλονίσει το δυναμικὸ καὶ τῆς ἱκανότητές της.
2. Ἡ ἐπανάσταση που προκλήθηκε ἀπὸ τὴν ἐπιβολὴ τῆς τεχνολογίας τῆς γραφῆς καὶ ἡ ὁποία ἀπεδείχθη ἱκανὴ νὰ ἀνταποκριθεί στις νέες ἀνάγκες.
Γιὰ τοῦ λόγου τὸ ἀληθές, ὁ Havelock ἀναγνωρίζει, τουλάχιστον ἐν μέρει καὶ δίχως ὁ ἴδιος νὰ ἀντιλαμβάνεται πλήρως τη σημασία τῆς ἀναγνώρισης αὐτῆς, ὅτι ἡ διαλεκτική μέθοδος που χαρακτηρίζει τον Σωκράτη, μία μέθοδος δηλαδή ἡ ὁποῖα ἐφαρμόζεται στο πλαίσιο τῆς προφορικής παράδοσης, διεδραμάτισε έναν ρόλο ποὺ θὰ μποροῦσε σαφῶς νὰ ὁριστεῖ ὡς ἐπαναστατικός.
Ὁ ἐν λόγῳ μελετητής ἔχει κατ' ἐπανάληψιν ἐπισημάνει ὅτι ἡ γένεση τοῦ ὀρθολογισμού, γένεση ἡ ὁποία συνετελέσθη μὲ τὴν ἐμφάνιση τῆς προσωπικότητας τοῦ σκεπτόμενου υποκειμένου ὡς αὐτόνομης ὀντότητας σὲ σχέση μὲ τὸ ἀντικείμενο τῆς διανόησης (στη μιμητική-ποιητική προφορική παράδοση ὑποκείμενο καὶ ἀντικείμενο τῆς διανόησης ἐταυτίζονταν, ὅπως θα διασαφηνίσουμε πιο κάτω), προέκυψε ἀπὸ «τὴ μεταβολὴ ποὺ ἐπῆλθε στην τεχνολογία τῆς ἐπικοινωνίας», καὶ συνεπῶς ἀπὸ τὴν ἐπιβολή τῆς γραφῆς. Ταυτόχρονα, όμως, ό ἴδιος μελετητὴς αἰσθάνεται ὑποχρεωμένος νὰ παραδεχθεῖ τὰ ἀκόλουθα: «Ο διαχωρισμός αὐτός μεταξὺ τοῦ ὑποκειμένου καὶ τοῦ προφορικοῦ λόγου ποὺ ἀποτυπώνεται στη μνήμη συνιστά ἴσως, μὲ τὴ σειρά του, καὶ στὴν πορεία του 5ου αἰῶνα π.Χ., τὴν προϋπόθεση γιὰ τὴν ὅλο καὶ πιὸ συχνή χρήση ἑνὸς τεχνάσματος που συχνά θεωρείται χαρακτηριστικό τοῦ Σωκράτους, ἀλλὰ ἦταν ἴσως ευρέως διαδεδομένο καὶ ἐχρησιμοποιεῖτο μὲ στόχο να καταπολεμηθεῖ ἡ συνήθεια τῆς ποιητικῆς ταύτισης καὶ νὰ ἀναγκασθεῖ ἔτσι ὁ κόσμος νὰ τὴν ἀπαρνηθεῖ. Αὐτὴ ἦταν ἡ μέθοδος τῆς διαλεκτικῆς· δὲν πρόκειται ἀπαραιτήτως γιὰ τὴν ἐξελιγμένη μορφὴ ἀλληλουχίας τῶν λογικών συλλογισμῶν ποὺ συναντοῦμε στούς πλατωνικούς διαλόγους, ἀλλὰ γιὰ τὸ πρωτότυπο τέχνασμα στην πλέον ἁπλή μορφή του, τέχνασμα τὸ ὁποῖο συνίστατο στὸ νὰ ζητᾶ κανεὶς ἀπὸ τὸν συνομιλητή του νὰ ἐπαναλάβει ὅσα ἔχει πεῖ καὶ νὰ ἐξηγήσει τι ἐννοεῖ. Στὴν Ἑλληνική, οἱ λέξεις ποὺ ἐκφράζουν το λέγειν, τὸ ἐξηγεῖν καὶ τὸ σημαίνειν μπορεῖ νὰ εἶναι ταυτόσημες. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ ἀρχική λειτουργία τῆς διαλεκτικῆς ἐρώτησης συνίστατο ἁπλῶς στὸ νὰ ἐξαναγκάσει τὸν συνομιλητή νὰ ἐπαναλάβει τὴν ἀπόφανσή του, μὲ τὸν σιωπηρὸ ὑπαινιγμό ὅτι μία ἀπόφανση αὐτοῦ τοῦ εἶδους δὲν ἦταν ἀπολύτως ἱκανοποιητικὴ καὶ θὰ ἔπρεπε να διατυπωθεῖ ἐκ νέου. Τώρα, ἡ λεκτική ἀπόφανση, ὅταν αὐτή ἀφοροῦσε σε σημαντικά θέματα πολιτισμικῆς καὶ ἠθικῆς παραδόσεως, ἔπρεπε να εἶναι ποιητικῆς φύσεως, νὰ ἐξηγεῖ τις εἰκόνες καὶ συχνά – τοὺς ποιητικούς ρυθμούς. Ἡ ἐν λόγῳ ἀπόφανση ήταν τέτοια, ὥστε ἐνεθάρρυνε τὸ ὑποκείμενο να ταυτίζεται μὲ παραδείγματα τὰ ὁποῖα εἶχαν ένα συναισθηματικό αποτέλεσμα καὶ συχνὰ τὸ ὠθοῦσε νὰ τὰ ἐπαναλαμβάνει. Εάν, ὅμως, ἔλεγε κανείς "Τι θέλεις νὰ πεῖς. Ἐπανάλαβέ το", διέκοπτε ἀπότομα τὴν ἀπόλαυση τοῦ ποιητικού σχήματος ἡ τῆς ποιητικῆς εἰκόνας. Διότι κάτι τέτοιο συνεπάγετο τη χρησιμοποίηση διαφορετικών λέξεων, λέξεις οἱ ὁποῖες ἴσως δὲν ἀποδεικνύονταν ποιητικές καθ' ὅτι προερχόμενες ἀπὸ τὸν πεζό λόγο. Τη στιγμή κατά τὴν ὁποία ἐτίθετο τὸ ἐρώτημα, αὐτομάτως ἡ φαντασίωση τοῦ συνομιλητῆ καὶ τοῦ δασκάλου διαταρασσόταν καὶ τὸ ὄνειρο κομματιαζόταν, γιὰ νὰ ἀφήσει χώρο στη δυσάρεστη προσπάθεια συλλογισμοῦ καὶ ὑπολογισμοῦ. Ἐν ὀλίγοις, ἡ διαλεκτική ἕνα ὅπλο πού, όπως εἰκάζουμε, ἐχρησιμοποιεῖτο μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο ἀπὸ ὁλόκληρη ὁμάδα διανοουμένων κατὰ τὸ δεύτερο μισό του 5ου αἰῶνα – ἦταν ἕνα ἐργαλεῖο μέσῳ τοῦ ὁποίου θὰ μποροῦσε νὰ ἀφυπνιστεῖ ἡ συνείδηση διαφεύγοντας ἀπὸ τὸν ὀνειρικό λόγο καὶ νὰ παρακινηθεῖ ἡ ἀφηρημένη διανόηση. Κατ' αὐτὸν τὸν τρόπο, ἀνέκυψε ἡ ἀντίληψη τοῦ τύπου “Εγώ ποὺ ἀναφέρομαι στὸν ᾿Αχιλλέα", ἀντίληψη ποὺ ἀντικατέστησε τὴν παλαιότερη “Εγώ ταυτίζομαι πρὸς τὸν ᾿Αχιλλέα"»9.
Κατανοοῦμε, ἑπομένως, παρατηρεῖ ὁ Havelock, γιὰ ποιο λόγο ὁ Σωκράτης κατέκρινε τοὺς ποιητές, ἀποδεικνύοντας μέσῳ τῆς καταιγιστικῆς διαλεκτικῆς μεθόδου του ὅτι ἐκεῖνοι δὲν ἦσαν σε θέση νὰ ἐξηγήσουν τί ἐννοοῦσαν μὲ τὰ ἔργα τους, δὲν ἦσαν σε θέση, δηλαδή, να προσκομίσουν σαφεῖς λογικές ἐξηγήσεις. Ἔτσι, ὁ Σωκράτης ἐκλόνιζε ἐκεῖνο τὸ σύστημα προφορικῆς ἀναφορᾶς καὶ ἐκείνη τὴ μέθοδο μὲ τὴν ὁποία ή κοινότητα παρουσιαζόταν τόσο στενά συνυφασμένη.
᾿Ακριβῶς γιὰ τὸ θέμα αὐτὸ πρέπει τώρα νὰ κάνουμε μερικές διευκρινίσεις.
8. Ε.Α. HAVELOCK, Cultura orale e civiltà della scrittura, Roma, Laterza, 1995 (1963), σ. 116.
9. Αὐτόθι, σ. 171.
ΤΟ ΑΝΤΙΠΑΛΟΝ ΔΕΟΣ ΤΗΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ. Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΡΟΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου