Η εποχή των μάγων(4)

  Συνέχεια από: Παρασκευή 16 Ιανουαρίου 2026

Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΔΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΟΙ ΤΗΣ

Η εποχή των  μάγων

Η μεγάλη δεκαετία της φιλοσοφίας

1919-1929

Wolfram Eilenberger

Εκδόσεις Klett-Cotta, 2018

Ο μύθος τού Davos

Όπως μαρτυρούν μεταγενέστερες σημειώσεις, οι παραβιάσεις του κώδικα του Davos από πλευράς του Heidegger, δεν έμειναν χωρίς κάποια επίδραση. Η Toni Cassirer είχε ενοχληθεί τόσο από την συνάντηση, ώστε στα απομνημονεύματα της, τα οποία γράφει στην εξορία, Νέα Υόρκη, το 1948, με τον τίτλο «Η ζωή μου με τον Ernst Cassirer», να σφάλλει κατά 2 χρόνια ως προς την ημερομηνία της συνάντησης. Περιγράφει εκεί ένα «κοντό, αφανή άνθρωπο, μαύρο μαλλί και κοφτερά σκούρα μάτια», ο οποίος της θύμισε-σε αυτήν, που ήταν κόρη εμπόρων και ανήκε στους καλύτερους κύκλους της Βιέννης-«εργάτη από την νότιο Αυστρία ή την Βαυαρία», μια εντύπωση «η οποία ενισχύθηκε από την διάλεκτο του» στο Gala-δείπνο που ακολούθησε. Από τότε είχε μια σαφή διαίσθηση με ποιον είχε να κάνει ο άντρας της: «Η τάση του Heidegger προς τον αντισημιτισμό δεν μας ήταν άγνωστη». Έτσι κλείνει τις αναμνήσεις για το Davos.

Η συνάντηση-διαφωνία του Davos μεταξύ του Ernst Cassirer και του Martin Heidegger, θεωρείται σήμερα ως ένα γεγονός-τομή στην ιστορία της σκέψης. Σύμφωνα με τον Αμερικανό φιλόσοφο Michael Friedman, αποτελεί μάλιστα την καθοριστική «διχάλα για την φιλοσοφία του 20^ου αιώνα»⁸. Η συνείδηση, πως ήταν μάρτυρες στην αλλαγή της εποχής, εμψύχωνε όλους τους μετέχοντες. Ένας φοιτητής του Heidegger, ο Otto F. Bollnow (ο οποίος το 1933 είχε αναδειχθεί σε Ναζί-φιλόσοφο), γράφει πανηγυρικά στο ημερολόγιο του για «το υψηλό αίσθημα,…να είμαι παρών σε μια ιστορική ώρα, όπως ακριβώς το εξέφρασε ο Goethe στη «Εκστρατεία στη Γαλλία»: «Από εδώ και τώρα ξεκινά μια νέα εποχή της παγκόσμιας ιστορίας»-στην προκειμένη περίπτωση της ιστορίας της φιλοσοφίας-και μπορείτε να πείτε, πως ήσαστε παρόντες».⁹

Πράγματι. Αν δεν λάμβανε χώρα η συνάντηση στο Davos, οι μελλοντικοί ιστορικοί των ιδεών, θα έπρεπε να την εφεύρουν. Στο γεγονός αυτό αντικατοπτρίζονται μέχρι τελευταίας λεπτομέρειας όλες οι χαρακτηριστικές εντάσεις της δεκαετίας. Ο Εβραίος γιος βιομηχάνων από το Βερολίνο συναντά τον γιο του καθολικού νεωκόρου από την επαρχία της νοτίου Γερμανίας, η χανσεατική αυτοσυγκράτηση συναντά την άμεση, χωρίς στολισμούς χωριατοσύνη. Ο Cassirer είναι το ξενοδοχείο. Ο Heidegger η καλύβα. Κάτω από τον αστραφτερό ήλιο του βουνού, συναντιούνται σε ένα τόπο, στον οποίο οι κόσμοι, τους οποίους εκπροσωπούν, υπερβαίνουν ο ένας τον άλλο στη λάμψη, με ένα τρόπο που μοιάζει μη πραγματικός.

Η ονειρική, σαν σε νησί απομονωμένη ατμόσφαιρα του ξενοδοχείου στο Davos, ήταν αυτή που ενέπνευσε τον Thomas Mann να γράψει το μυθιστόρημα του, «Το μαγικό βουνό», το οποίο εκδόθηκε το 1924. Για τον λόγο αυτό, η «Διαφωνία του Davos» μπορεί να έμοιαζε στους συμμετέχοντες, σαν πρακτική εφαρμογή όσων έχουν γραφεί στο μυθιστόρημα. Ο Cassirer και ο Heidegger  ταίριαξαν με μια μυστηριώδη ακρίβεια στα ιδεολογικά σχήματα ενός Lodovico Settembrini και ενός Leo Naphta, με τα οποία (ιδεολογικά σχήματα) το μυθιστόρημα του Thomas Mann είχε ορίσει μια ολόκληρη εποχή.

Ανθρώπινες ερωτήσεις

Χαρακτηριστικό για ολόκληρη την εποχή ήταν και το θέμα που επέλεξαν οι διοργανωτές της συνάντησης του Davos: «Τι είναι ο άνθρωπος;». Μια ερώτηση, που ήταν το καθοδηγητικό νήμα της φιλοσοφίας του Kant. Το σύνολο της κριτικής σκέψης του Kant έχει ως βάση μια απλή, αλλά και αναπόδεικτη παρατήρηση: ο άνθρωπος είναι ένα ον που κάνει ερωτήσεις, τις οποίες δεν μπορεί να απαντήσει. Οι ερωτήσεις αυτές αφορούν ιδιαιτέρως την ύπαρξη τού Θεού, το αίνιγμα της ανθρώπινης ελευθερίας και την αθανασία της ψυχής. Σύμφωνα με ένα πρώτο καντιανό ορισμό, ο άνθρωπος είναι ένα μεταφυσικό ον.

Τι όμως προκύπτει από αυτό; Τα μεταφυσικά αυτά αινίγματα, επειδή ακριβώς δεν μπορούν να λυθούν τελειωτικά, ανοίγουν στον άνθρωπο, σύμφωνα με τον Kant, ένα ορίζοντα πιθανής τελείωσης. Μας καθοδηγούν στην προσπάθεια μας να μάθουμε όσα πιο πολλά μπορούμε (γνώση), να δρούμε όσο το δυνατό πιο ελεύθεροι και αυτεξούσιοι (ηθική), και να αποδειχθούμε όσο το δυνατόν πιο αντάξιοι μιας πιθανής αθανασίας της ψυχής (θρησκεία). Μέσα στην συνάφεια αυτή, ο Kant μιλά για μια κανονιστική ή καθοδηγητική λειτουργία του μεταφυσικού ερωτάν.

Οι προδιαγραφές του καντιανού προγράμματος παρέμειναν μέχρι τη δεκαετία του 1920 καθοριστικές για την γερμανόφωνη φιλοσοφία-μάλλον για την σύγχρονη φιλοσοφία στο σύνολο της. Το φιλοσοφείν σήμαινε, όχι μόνο για τον Cassirer και τον Heidegger, να σκέφτεται ο φιλόσοφος ευθυγραμμισμένος με αυτές τις ερωτήσεις. Το ίδιο ίσχυε και για τις ήδη αναφερθείσες, μάλλον λογικά προσανατολισμένες, προσπάθειες του Ludwig Wittgenstein, να βάλει ένα σταθερό όριο ανάμεσα σε αυτό για το οποίο ένας λογικός άνθρωπος μπορεί να μιλήσει, και σε αυτό για το οποίο πρέπει να σιωπήσει. Η προσπάθεια θεραπείας, που ήταν ο σκοπός του «Tractatus», ξεπερνούσε αποφασιστικά τον Kant, καθώς θεωρούσε, πως η υποτιθέμενη θεμελιώδης ανθρώπινη ορμή να θέτει μεταφυσικές ερωτήσεις- να φιλοσοφεί δηλαδή-μπορεί να θεραπευθεί με τα μέσα της φιλοσοφίας. Γράφει λοιπόν στο «Tractatus»:

6.5 Για μια απάντηση, την οποία δεν μπορεί να εκφράσει κανείς, δεν μπορεί να εκφράσει και την ερώτηση.

Το αίνιγμα δεν υπάρχει.

Αν μπορεί να τεθεί μια ερώτηση, τότε μπορεί και να απαντηθεί.

6.51 …Καθώς αμφιβολία μπορεί να υπάρχει μόνο όπου υπάρχει μια ερώτηση. Και μια ερώτηση μόνο, όπου υπάρχει απάντηση, και αυτή μόνο εκεί όπου μπορεί να ειπωθεί κάτι.

6.53 Η σωστή μέθοδος της φιλοσοφίας θα ήταν ουσιαστικά η εξής: Να μην λέει κάτι, παρά μόνο αυτό που μπορεί να ειπωθεί, δηλαδή προτάσεις της φυσικής επιστήμης-κάτι δηλαδή που δεν έχει  τίποτα  να κάνει με την φιλοσοφία-, και πάντα, όταν κάποιος άλλος θα ήθελε να πει κάτι μεταφυσικό, να του αποδεικνύει, πως σε ορισμένα σημάδια στις προτάσεις του δεν έδωσε κανένα νόημα…

Η χαρακτηριστική για την εποχή ελπίδα, η οποία ήταν συνδεδεμένη με το έργο του Wittgenstein, (η φιλοσοφία) οδηγούμενη από το πνεύμα της λογικής και της φυσικής επιστήμης, να εγκαταλείψει επιτέλους τις μεταφυσικές ερωτήσεις, εμψύχωνε πολυάριθμους συμμετέχοντες της συνάντησης του Davos. Όπως για παράδειγμα τον 38-χρονο τότε υφηγητή Rudolf Carnap, συγγραφέα έργων με προγραμματικούς τίτλους όπως «Η λογική δομή του κόσμου» ή «Φαινομενικά προβλήματα στην φιλοσοφία» (και τα δυο του 1928). Μετά την μετανάστευση του στις ΗΠΑ το 1936, ο Carnap αναδείχθηκε σε ηγετική μορφή της λεγόμενης «αναλυτικής φιλοσοφίας», η οποία είχε αναφορά στην επίδραση του Wittgenstein.

Συνεχίζεται

ΣΥΖΗΤΗΣΗ-ΔΙΑΦΩΝΙΑ ΤΟΥ DAVOS Ανάμεσα στον Ernst Cassirer και τον Martin Heidegger. (1)

ΣΥΖΗΤΗΣΗ-ΔΙΑΦΩΝΙΑ ΤΟΥ DAVOS 

Ανάμεσα στον Ernst Cassirer και τον Martin Heidegger. 

Ο Χάιντεγκερ αρνείται την μείωση τής υπερβατικής αισθητικής τού Κάντ, στην λογική. Αντιθέτως η βαθειά ενότης τής χρονικότητος με την υπερβατική φαντασία αποτελεί την ουσία τής Καντιανής Κριτικής. Στην συζήτηση που ακολουθεί δέν συγκρούονται μόνον δύο ερμηνείες τού Κάντ, αλλά δύο διαφορετικές συλλήψεις τής καταγωγής και της λειτουργίας τής νοήσεως, κάτι που απασχόλησε μεγάλο μέρος της ιστορίας της Δυτικής φιλοσοφίας. Βεβαίως ο Κασσίρερ αρνείται να στηρίξει την αρχή τής κριτικής στο φυσικο-μαθηματικό  μοντέλο τής γνώσης. Αναγνωρίζει την σπουδαιότητα τής υπερβατικής φαντασίας και του δόγματος τής σχηματοποιήσεως στην Καντιανή φιλοσοφία, αλλά ακριβώς στο κοινό σημείο τους, αρχίζει η διαφωνία τους. Απο εδώ ο Κασσίρερ αναπτύσσει την έννοια τού συμβόλου σαν θεμελίου τής διυποκειμενικότητος, σαν αρχής ενός "αντικειμενικού πνεύματος", το οποίο θέτει το πεπερασμένο έξω απο τον κίνδυνο τού σχετικισμού και τής έλλειψης επικοινωνίας.

          Για τον Χάιντεγκερ όμως, η κεντρικότης τής υπερβατικής φαντασίας είναι η βάση για μία οντολογική ερμηνεία τού κριτικισμού, κάτι που καθιστά ανεπαρκή κάθε προσπάθεια ανοίγματος τής "κριτικής τού καθαρού λόγου" σε μία "κριτική τού πολιτισμού" και των διαφόρων επιπέδων του, όπως το πρότεινε ο Κασσίρερ στην φιλοσοφία τών συμβολικών μορφών!

          Ο Χάιντεγκερ αποδίδει μεγάλη σημασία στην έννοια τής προθέσεως τού Χούσσερλ, σαν απαραίτητη προϋπόθεση της νέας ανάγνωσης τού Κάντ που προτείνει! Εάν ο Κάντ δέν κατόρθωσε να κατανοήσει ότι το "Εγώ σκέπτομαι" είναι ήδη εκ των προτέρων σε σχέση με τον κόσμο, και έμεινε επομένως σε μία δογματική εννοιολόγηση τής υποκειμενικότητος, εάν ο Κάντ δεν κατόρθωσε να επεξεργαστεί την ανακάλυψή του τής προτεραιότητος τού χρόνου και τού δεσμού του με την υπερβατική φαντασία , αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι του έλειψε η έννοια τής προθέσεως. Η πρόθεση είναι η ratio conoscendi της υπερβατικότητος".

         

Κασσίρερ: Τί πράγμα εννοεί ο Χάιντεγκερ σαν νεοκαντισμό; Ποιός είναι ο αντίπαλος εναντίον τού οποίου εστράφη ο Χάιντεγκερ; Νομίζω ότι είναι δύσκολο να βρούμε μία άλλη έννοια τής οποίας τα παρεπόμενα να είναι τόσο ανακριβή, όπως αυτή τού νεοκαντισμού! Πού στοχεύει ο Χάιντεγκερ όταν αντικαθιστά την νεοΚαντιανή κριτική με την δική του φαινομενολογική κριτική; Ο νεοκαντισμός είναι ο αποδιοπομπαίος τράγος τής συγχρόνου φιλοσοφίας, αλλά δέν γνωρίζω που θα μπορούσα να βρώ στ'αλήθεια έναν νεοκαντιανό με σάρκα και οστά! Θα ήμουν υπόχρεος στον Χάιντεγκερ εάν θα ήθελε να μου ξεκαθαρίσει σε τί πράγμα ακριβώς συνίσταται η αντίθεση! Εγώ νομίζω ότι δέν υπάρχει ούτε μία ουσιαστική αντίθεση! Πρέπει να καθορισθεί η έννοια του "νεοκαντισμού" με λειτουργικό τρόπο, όχι ουσιώδη! Δέν πρόκειται για ένα είδος φιλοσοφίας σαν ένα δογματικό σύστημα εννοιών, αλλά για μία προβληματική κατέυθυνση. Πρέπει να ομολογήσω ότι βρήκα εδώ στον Χάιντεγκερ έναν νεοκαντιανό τον οποίο δέν θα είχα φανταστεί!

          

Χάιντεγκερ: Εάν πρεπει οπωσδήποτε να αναφέρω ονόματα θα έλεγα: Cohen, Windelband, Rickert, Erdmann, Riehl. Η κοινή γραμμή τού νεοκαντισμού μπορεί να κατανοηθεί μόνον εάν ξαναδούμε την γένεσή του, η οποία βρίσκεται στην αμηχανία στην οποία βρέθηκε η φιλοσοφία σχετικά με το πρόβλημα τού ποιού πράγματος στην πραγματικότητα τής λείπει (απομένει) στο σύνολο της γνώσεως! Γύρω στο 1850 είναι τέτοια η κατάσταση ώστε τόσο οι επιστήμες του πνεύματος όσο και εκείνες της φύσεως παριήλθαν στην κατοχή τής ολότητος τού γνωστού, και επομένως αναδύθηκε η ερώτηση: τί πράγμα απομένει ακόμη στην φιλοσοφία, εάν η ολότης τού όντος έχει μοιραστεί ανάμεσα στις επιστήμες; Τής μένει πλέον μόνον η γνώση τής επιστήμης, όχι η γνώση του όντος, και αυτό το σημείο είναι καθοριστικό για την επιστροφή στον Κάντ. Επομένως ο Κάντ αντιμετωπίστηκε σαν θεωρητικός τής φυσικο-μαθηματικής γνώσεως. Η θεωρία τής γνώσεως, αυτή υπήρξε η άποψη κάτω απο την οποία η φιλοσοφία είδε τον Κάντ. Ακόμη και ο Χούσσερλ ανάμεσα στο 1900 και το 1910 κατά κάποιο τρόπο έπεσε στην αγκαλιά τού νεο καντισμού.

          Για  νεο- Καντισμό εννοώ εκείνη την σύλληψη τής κριτικής τού καθαρού λόγου σύμφωνα με την οποία το μέρος τής καθαρής νοήσεως το οποίο φέρει μέχρι την υπερβατική διαλεκτική εξηγείται σαν θεωρία τής γνώσεως σε σχέση με την φυσική επιστήμη! Εμένα με ενδιαφέρει να αποδείξω ότι για τον Κάντ δέν ήταν ουσιώδες αυτό που τονίζεται εδώ σαν θεωρία των επιστημών. Ο Καντ δέν ήθελε καθόλου να δώσει μία θεωρία τής επιστήμης τής φύσεως, αλλά ήθελε να φέρει στο φώς την προβληματική τής μεταφυσικής και ιδιαιτέρως τής οντολογίας. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι να επικεντρώσω αυτόν τον πυρήνα του θετικού μέρους τής κριτικής του καθαρού λόγου και να τον επεξεργαστώ θετικά στην οντολογία! Βασισμένος στην δική μου ερμηνεία τής διαλεκτικής σαν οντολογίας πιστεύω ότι θα κατορθώσω να αποδείξω ότι το πρόβλημα τής φανέρωσης (του φαινομένου) στην υπερβατική λογική, η οποία στον Καντ υπάρχει μόνον με αρνητικό τρόπο-τουλάχιστον έτσι φαίνεται με μία πρώτη ματιά-είναι ένα θετικό πρόβλημα καθότι το ερώτημα είναι ακριβώς αυτό: η φανέρωση (το φαίνεσθαι) είναι μόνον ένα γεγονός που διασταυρώνουμε ή μήπως ολόκληρο το πρόβλημα της νοήσεως πρέπει να κατανοηθεί μ'έναν τέτοιο τρόπο ώστε να γίνει κατανοητό απ'αρχής με ποιόν τρόπο στην φύση τού ανθρώπου ανήκει αναγκαίως το φαίνεσθαι!;

Συνεχίζεται

ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΜΑΓΕΙΑΣ ΖΗΣΑΜΕ ΚΑΙ ΑΠΟΛΑΥΣΑΜΕ ΟΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΕΣ ΜΕ ΤΗΝ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ, ΤΟΥ ΡΑΜΦΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟΥΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΚΙΝΟΥΝ ΑΚΟΜΗ ΤΑ ΝΗΜΑΤΑ ΤΗΣΑ ΨΕΥΔΟΘΕΟΛΟΓΙΑΣ. ΧΑΣΑΜΕ ΟΜΩΣ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ ΜΑΣ ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥ ΔΥΣΚΟΛΗ Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ.