Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (37)

 Συνέχεια από: Τρίτη 12 Μαΐου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ΄

ΟΙ ΚΥΡΙΟΙ ΑΞΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΔΙΑΝΟΗΣΕΩΣ: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΩΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΩΣ ΥΨΙΣΤΟ ΗΘΙΚΟΝ ΚΑΘΗΚΟΝ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ ΠΕΡΙ «ΨΥΧΗΣ» ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΩΣ ΣΗΜΕΙΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Ἡ ἀντίληψη περί «ψυχῆς» κατὰ τοὺς προσωκρατικούς Ἕλληνες

Οι σημαντικές καινοτομίες που προορίζονται να αποκτήσουν διαχρονική αξία ποτέ δὲν φύονται σὲ ἀκαλλιέργητο έδαφος ὅπως τὰ μανιτάρια. ᾿Αντιθέτως, φυτρώνουν ἀπὸ σπόρους που φυτεύονται σε ἔδαφος τὸ ὁποῖο καθαρίζεται τακτικά καὶ συχνὰ ἀπαιτεῖ μακρόχρονο κόπο καὶ συνεχές πότισμα.

Τὸ ἴδιο συνέβη καὶ μὲ τὴν ἔννοια τῆς ψυχῆς στὰ χρόνια που μεσολάβησαν ἀπὸ τὸν Όμηρο ὡς τὸν Σωκράτη.

Για πρακτικούς λόγους, θα παρουσιάσουμε εδώ συνοπτικώς τις διάφορες ἀντιλήψεις περί ψυχῆς στὸν Όμηρο, στοὺς Ὀρφικούς, στους ποιητές καὶ στοὺς προσωκρατικούς φυσιοκρατικούς φιλοσόφους, παραπέμποντας τοὺς ἀναγνώστες ποὺ ἐνδιαφέρονται για περαιτέρω εμβάθυνση καὶ λεπτομερή τεκμηρίωση στον τόμο Corpo, anima e salute. Il concetto di uomo da Omero a Platone (1999)23, τόμο τὸν ὁποῖο συμβουλευόμαστε ἐν προκειμένῳ, ὅπως ἐπίσης καὶ στὸ καλά τεκμηριωμένο βιβλίο του Sarri24.

α) Ἡ ἀντίληψη περί ψυχῆς στὸν Όμηρο. Ο όρος ψυχή στα ὁμηρικὰ ἔπη ἐμφανίζεται δεκάδες φορές, μὲ ἕνα νόημα όμως τὸ ὁποῖο ὄχι μόνον εἶναι πολύ διαφορετικό, ἀλλὰ καὶ ἀντιθετικό ἐν σχέσει πρὸς τὸ νόημα ποὺ θὰ ἀποκτήσει στο πλαίσιο τῆς Δυτικῆς διανόησης ἀπὸ τὸν 5ο αιώνα π.Χ.
Πράγματι, ὁ Ὅμηρος ἀναφέρεται στην ψυχή κυρίως κατά τη στιγμὴ τοῦ θανάτου τοῦ ἀνθρώπου. Ο θάνατος συμπίπτει μὲ τὴν ἔξοδο τῆς ψυχῆς, ἡ ὁποία, καθὼς ἐξέρχεται πετώντας ἀπὸ τὸ στόμα (ή ἀπὸ τὴν πληγή) μὲ τὴν τελευταία πνοή, κατευθύνεται πρὸς τὸν Ἅδη (Οἱ ὁμηρικές ἐκφράσεις, οἱ ὁποῖες ἐπαναλαμβάνονται συχνά καὶ σταθερά, εἶναι ἰδιαιτέρως ἐνδιαφέρουσες: «ἡ ψυχὴ τὸν ἐγκατέλειψε», «ἡ ψυχὴ ἔφυγε», «χάθηκαν ἡ ψυχὴ καὶ ἡ δύναμη», «έχασε τὴν ψυχή», «ἡ ψυχή κατέβηκε στον Ἅδη»). Στὸν Ἅδη, ὅμως, ἡ ψυχή, ὡς «φασματικὴ εἰκόνα» τοῦ νεκροῦ, παραμένει δίχως ζωή, δίχως συναίσθημα, δίχως γνώση, δίχως ἐπιθυμία: ἀποτελεῖ ἀντιπροσωπευτική εἰκόνα τοῦ δὲν ὑφίσταμαι-πιά-στη-ζωή. Ἡ ψυχὴ δὲν εἶναι, συνεπῶς, τὸ «ἐγὼ» τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ τὸ «δὲν ὑφίσταμαι-πιά-τοῦ ἐγώ». Ὁ Walter Otto αναγνώρισε στὴν ὁμηρική ψυχὴ μία ἀντιπροσωπευτικὴ ἐκδήλωση τοῦ δὲν ὑφίσταμαι-πιὰ τοῦ ἀνθρώπου, δηλαδὴ τοῦ «τι ἦν εἶναι»25.
Σὲ ὁρισμένους στίχους τῶν ὁμηρικών ποιημάτων ψυχή σημαίνει «ζωή». Δὲν πρόκειται, ὅμως, γιὰ τὴ ζωὴ ὑπὸ τὴν ἔννοια τοῦ βίου, ἀλλὰ γιὰ τὴ ζωὴ ἡ ὁποία ἀποχωρεῖ μὲ τὸν θάνατο. Τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Ὅμηρος, ὅπως ἀπέδειξαν οἱ πιὸ πρόσφατες μελέτες, ἀναφέρεται στὴν ψυχή μόνον σε συνάρτηση με τη ζωή που τελειώνει, συνεπώς μὲ τὸν θάνατο, καὶ δὲν κάνει μνεία στις εἰδικές λειτουργίες ποὺ ἡ ψυχὴ ἐπιτελεί κατά τὴ διάρκεια τῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου, σημαίνει ὅτι ὁ Ὅμηρος δὲν τῆς ἀποδίδει καμμία τέτοια λειτουργία26.
Ἡ ἰδέα τῆς «ἀθανασίας» ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου ποὺ συνεχίζεται καὶ μετὰ τὸν θάνατο εἶναι παντελώς ξένη πρὸς τὸν ὁμηρικό κόσμο. Ἡ ἀθανασία ἔγκειται μόνον στὴν ὑστεροφημία ποὺ ἀφήνουν στη μνήμη τῶν ἀνθρώπων τὰ μεγάλα ἐπιτεύγματα καὶ τὰ μεγάλα γεγονότα τῆς ζωῆς ἑνὸς ἥρωα: πρόκειται, λοιπόν, γιὰ τὴν ἀθανασία ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι ὁ θανών παραμένει ὡς ἀνάμνηση στὸν νοῦ τῶν μεταγενεστέρων27.

β) Η νέα ἀντίληψη τῶν Ὀρφικῶν. Το θρησκευτικό μήνυμα τοῦ Ὀρφισμοῦ (6ος αἱ. π.Χ.) καὶ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ἐξελίχθηκε μέσω τῶν φιλοσόφων, μὲ ἐπικεφαλῆς τὸν Πυθαγόρα, ἐπέφεραν μία ριζική ἀνατροπὴ στὴν ἔννοια τῆς ψυχῆς σὲ σχέση μὲ τὴν ἀντίστοιχη ομηρική ἔννοια, ἀνατροπὴ ἡ ὁποία, ὡς ἐκ τούτου, ἐδημιούργησε ένα νέο σύστημα πεποιθήσεων καὶ ἕναν νέο πολιτισμό.
Το νέο σύστημα πεποιθήσεων εἶχε ὡς βάση μία νέα ἀντίληψη για τὴ φύση καὶ τὸ πεπρωμένο τοῦ ἀνθρώπου: «[..] Το νέο θρησκευτικό πρότυπο ἔκαμε τὴ μοιραία του συμβολή μὲ τὸ νὰ ἀποδώσει στον ἄνθρωπο ἕνα ἀπόκρυφο ἐγὼ θείας καταγωγῆς, καὶ μὲ τὸ νὰ θέσει ἔτσι τὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα σὲ ἀντίθεση εἰσήγαγε στὸν εὐρωπαϊκό πολιτισμό μια καινούρια ἑρμηνεία τῆς ἀνθρώπινης ύπαρξης»28.
Ἡ βασικὴ ἀντίληψη περιελάμβανε ἰδιαίτερες ιδέες, οἱ ὁποῖες μποροῦν νὰ συνοψιστούν ὡς ἐξῆς:
1. Η ψυχή-δαίμων εὑρίσκεται στὸ σῶμα-φυλακή, ἐκτίοντας τὴν ποινὴ γιὰ ἕνα ἀρχικό ἁμάρτημα.
2. Ἡ ψυχή θα μετενσαρκώνεται ἕως ὅτου ἐκτίσει τὴν ποινή.
3. Μὲ ἕναν συγκεκριμένο τρόπο ζωῆς, μὲ μυήσεις καὶ κατάλληλες τελετουργίες, ἡ ψυχή μπορεῖ νὰ ἐξαγνιστεί ὥστε νὰ ἐπωφεληθεί εἴτε σ' αὐτὸν τὸν κόσμο εἴτε πέραν αὐτοῦ29.

Οἱ λόγοι γιὰ τὴ μεγάλη ἐπιτυχία ποὺ ἐγνώρισαν οἱ θεωρίες αὐτὲς υπῆρξαν πολλοί, μεταξὺ δὲ αὐτῶν ξεχωρίζει ἡ ἰδέα τῆς τιμωρίας καὶ τῆς ἐπιβραβεύσεως ποὺ ἐπεφυλασσόταν στις ψυχές κατὰ τὴ μεταθανάτια ζωή. Σχετικά μὲ τὸ ζήτημα αὐτὸ πολύτιμες πληροφορίες μας παρέχουν πρώτης τάξεως ευρήματα, τα φύλλα χρυσοῦ ποὺ ἀνακαλύφθησαν σε τάφους τῶν Ὀρφικών: σε αὐτὰ ἀναγράφεται ότι ἡ εξαγνισμένη ψυχή θὰ ζήσει μαζὶ μὲ τοὺς ἥρωες καὶ τοὺς θεούς. Σ' ένα ἀπ' αὐτὰ (αρ. 1), ποὺ ἀνευρέθη στην περιοχή τῶν ἀρχαίων Θουρίων, διαβάζουμε:
Χαῖρε παθὼν τὸ πάθημα, το διάστημα δ' ούπω πρόσθ(ε) ἐπεπόνθεις. Θεὸς ἐγένου ἐξ ἀνθρώπου. (Χαῖρε σὺ ποὺ πέρασες τὸ πάθημα, τέτοιο ποὺ ποτέ πρὶν δὲν ἔχεις ὑποστεῖ. ᾿Απὸ ἄνθρωπος ἔγινες θεός).
Ένα σπουδαίο σημεῖο τὸ ὁποῖο ὀφείλουμε να λάβουμε ὑπ' ὄψιν εἶναι τὸ ἐξῆς: Αὐτὴ ἡ θεϊκή ψυχή-δαίμων δὲν ταυτιζόταν μὲ τὴν προσωπικότητα τοῦ ἀνθρώπου ὁ ὁποῖος γνωρίζει καὶ ἐπιθυμεῖ. Συνεπῶς, ἦταν τοποθετημένη ἐντελῶς πέραν τῆς νοήσεως καὶ τῆς συνειδήσεως. Ἡ ταύτιση τῆς ψυχῆς μὲ τὴ συνείδηση ἀπαιτοῦσε περισσότερα καὶ σύνθετα ἀποκτήματα.

Ο πρώτος φιλόσοφος ποὺ ἰδιοποιήθηκε τὴν ὀρφική θεωρία περί μετενσαρκώσεως τῆς ψυχῆς ἦταν ὁ Πυθαγόρας. Κάποιος μελετητής, μάλιστα, ὑποστήριξε ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Πυθαγόρας διετύπωσε για πρώτη φορὰ τὴν πεποίθηση αὐτή30, παρ' ὅτι ἔχει πλέον ἀποδειχθεῖ ὅτι πρόκειται για μία πεποίθηση ἡ ὁποία δὲν ἐπέρασε ἀπὸ τοὺς φιλοσόφους στοὺς ἱερεῖς, ἀλλὰ ἀπὸ τοὺς ἱερεῖς στοὺς φιλοσόφους.
Ως γνωστόν, ὁ Πυθαγόρας ἀνεδείχθη ἀμέσως σὲ μιὰ ἐμβληματική προσωπικότητα, καὶ μάλιστα θεοποιήθηκε. Ἔτσι, οἱ ἀκόλουθοί του μεγαλοποίησαν τὴ μορφή του, σε βαθμό ποὺ ἄγγιζε τὰ ὅρια τοῦ ἐξωπραγματικοῦ, ἀποδίδοντάς του όλες τις θεωρίες ποὺ κατακτούσαν. Ο Πυθαγόρας ἦταν ὁ ἐμπνευστής ἑνὸς κινήματος ποὺ ἐδημιούργησε έναν νέο τρόπο ζωῆς, ὁ ὁποῖος ὀνομάσθηκε «πυθαγόρειος»: «καὶ οἱ ὕστεροι ἔτι καὶ νῦν Πυθαγόρειον τρόπον ἐπονομάζοντες τοῦ βίου διαφανεῖς πη δοκοῦσιν εἶναι ἐν τοῖς ἄλλοις;» 31.
᾿Ασφαλῶς ὁ Πυθαγόρας ἀποδέχθηκε κάποιους ἀπὸ τοὺς κανόνες καθάρσεως τῶν Ὀρφικῶν, καὶ ἀναμφισβήτητα τοὺς ἐμπλούτισε σε μεγάλο βαθμό. Στους κανόνες ποὺ ἀφοροῦσαν στη δίαιτα καὶ στὴν ἀποχή από συγκεκριμένες τροφές, οἱ ὁποῖοι εἶχαν ὡς στόχο τὴν κάθαρση του σώματος, έτσι ώστε αὐτὸ νὰ ὑπακούει στην ψυχή, προστέθηκαν οἱ πρακτικές καθάρσεως τῆς ψυχῆς διὰ μέσου τῆς μουσικῆς καὶ τῆς διδασκαλίας τῶν ἀριθμῶν.

Ἀκόμη καὶ ὁ Ἐμπεδοκλής στοὺς Καθαρμούς ὅριζε μετά βεβαιότητος την ψυχή, χρησιμοποιώντας τὸν ὅρο δαίμων, ἐπιθυμώντας ἔτσι να προβάλει τη στενή συγγένεια τῆς ψυχῆς μὲ τὸ θεῖο καὶ νὰ τονίσει μὲ ἀποτελεσματικό τρόπο τὸ ἀρχικὸ ἁμάρτημα που προκαλεῖ τὴν πτώση τοῦ δαίμονα στὸ σῶμα. Ἰδοὺ πῶς ὁ Ἐμπεδοκλῆς ἐξέφρασε τη μετενσάρκωση καὶ τὸ αἴτιο τῆς πτώσεως τῶν ψυχῶν στο σώμα ὡς προσωπικὴ ἐμπειρία:
Ήδη γὰρ ποτ' ἐγὼ γενόμην κοῦρὸς τε κόρη τε θάμνος τ' οἰιωνός τε καὶ ἔξαλος ἔλλοπος ἰχθύς 32. [Μετ.: «Γιατί κάποτε έγινα ήδη και αγόρι και κοπέλα, και θάμνος και πουλί και άφωνο ψάρι της θάλασσας.»]
Ὦ πόποι, ὦ δειλὸν θνητῶν γένος, ὦ δυσάνολβον, τοίων ἔκ τ' ἐρίδων ἔκ τε στοναχῶν ἐγένεσθε 33. [Μετ.: «Αλίμονο! ω δύστυχο γένος των θνητών, ω ταλαίπωρο, από τέτοιες έριδες και στεναγμούς γεννηθήκατε.»]

Σημειώσεις

23. Milano, Edizioni Cortina.
24. Πρὸς τὸ παρὸν ἀποτελεῖ τὴν πιὸ τεκμηριωμένη μονογραφία περί του θέματος.
25. Πβ. W. Отто, Theofania. Lo spirito della religione greca antica, επιμ. Α. Caracciolo, Genova, Il Melangolo, 1983, σ. 70.
26. Πβ. G. REALE, Corpo, anima e salute, σσ. 75-89.
27. Αὐτόθι, σσ. 85 κ.εξ.
28. Ε. Dopos, Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, (μτφρ. επιμ. Γιώργη Γιατρομανωλάκη), ᾿Αθήνα, Καρδαμίτσα, 1977, σ. 125.
29. Πβ. G. REALE, Storia della filosofia antica, σσ. 435-445.
30. U. VON WILAMOWITZ-MOELLENDORFF, Der Glaube der Hellenen, Darmstadt, 1959, vol. ΙΙ, σσ. 185 κ. ἐξ.
31. Πβ. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Πολιτεία, X, 600 b.
32. ΕΜΠΕΔΟΚΛΕΟΥΣ, Καθαρμοί, στο M.R. WRIGHT, Empedocleus: the Exact Fragment, Yale University, 1981, ἀπ. 108.
33. Αὐτόθι, ἀπ. 134.