Συνέχεια από: Δευτέρα 11 Μαίου 2026
ΝΕΟ ΑΙΜΑ ΣΤΟ ΑΝΤΡΟ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΥ. ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ.
Δεν είναι καθαρή θεωρία. Αλλά έχει σημασία να καταλάβουμε τους περιορισμούς και έχει σημασία και στην προοπτική του να τους ξεπεράσουμε. Και πάντως λέω ότι όσο πιο πολύ απομακρύνονται από τον κοινό πυρήνα, τόσο πιο πολύ χάνουν το νόημά τους.
Και θα ήθελα να σας προτείνω μια ακόμη εφαρμογή τριαδολογίας για να καταλάβουμε πώς μπορεί να γίνεται αυτό. Θα την πάρω από τον Κίρκεγκωρ αυτή τη φορά. Στον Κίρκεγκωρ υπάρχει η θεωρία της απελπισίας.
Ο άνθρωπος είναι ένα ον που μπορεί να ζει σε μια απελπισία που δεν την αισθάνεται. Είναι η κατάσταση που περιέγραφε ο Προμηθέας με τις τυφλές ελπίδες των ανθρώπων. Ή μπορεί να ζει με την απελπισία του να θέλει να είναι ο εαυτός του ή την απελπισία του να μην θέλει να είναι ο εαυτός του.
Έχουμε τρίτη λύση, φαίνονται αντιφατικά. Αλλά ο Κίρκεγκωρ, που ήταν χεγκελιανός, ήξερε ότι στην πραγματικότητα δεν είχε λογική αντίφαση. Η υπέρβαση αυτής της αντίθεσης είναι μια άλλη κατάσταση.
Και ήταν αυτό που έλεγε ως πέρασμα στο πνευματικό στάδιο, το θρησκευτικό στάδιο. Το πρώτο στάδιο, που αντιστοιχεί στην απελπισία που δεν είναι συνειδητή, είναι το αισθητικό. Είναι εκεί όπου ψάχνει κανείς τις ανεπανάληπτες εμπειρίες.
Όταν περνάς το ηθικό στάδιο, περνάς το στάδιο της επανάληψης, λέει ο Κίρκεγκωρ. Εκεί έχεις την επιλογή του να συντηρήσεις ηθικά αυτό που υπάρχει. Λέει κάπου, ας πούμε, ότι το πρώτο στάδιο είναι η ερωτική σχέση, το δεύτερο στάδιο, το ηθικό, είναι ο γάμος.
Στον γάμο πρέπει να ανανεώσεις τον γάμο κάθε μέρα. Πρέπει να αντέξεις τη φθορά του και να τον ανανεώσεις. Οπότε υπάρχει η ηθική επανάληψη που είναι αυτό.
Αυτή όμως δεν μας απελευθερώνει από το δίλημμα της διπλής απελπισίας. Του να θέλεις να είσαι ο εαυτός σου ή να μην θέλεις να είσαι ο εαυτός σου. Από αυτό το δίλημμα απελευθερώνει το τρίτο στάδιο, που είναι μια επανάληψη που δεν είναι η ηθική επανάληψη, δεν είναι η παραδοσιακή επανάληψη του ότι αυτό που μου παρέδωσαν είναι καλό και θα το συντηρήσω.
Δεν έχει αυτόν τον συμπτωτικό χαρακτήρα. Είναι μια επανάληψη που είναι σαν του Ιώβ, λέει ο Κίρκεγκωρ. Πρέπει να είσαι έτοιμος να εγκαταλείψεις τα πάντα με την ελπίδα ότι θα σου ξαναδοθούν.
Αντιστοιχεί σε αυτό που λέμε ότι κανείς δεν κερδίζει την ψυχή του αν δεν την χάσει. Μόνο όποιος είναι έτοιμος να χάσει την ψυχή του, δηλαδή έχει ξεφύγει από το να θέλει να είναι ο εαυτός του ή να μην θέλει να είναι ο εαυτός του, μόνο αυτός περνάει στο τρίτο στάδιο κατά Κίρκεγκωρ. Λοιπόν, δείτε τους χριστιανισμούς που έχουμε σήμερα ιστορικά.
Στην Αμερική βλέπετε να τονίζεται αυτή τη στιγμή η αυθαιρεσία του προτεσταντικού Θεού Πατέρα που αντιστοιχεί στον βιβλικό Θεό, τον πιο αρχαϊκό. Γιατί αυτοί διαβάζανε τη Βίβλο, διαβάζανε την Παλαιά Διαθήκη κυρίως, βλέπανε όλες τις εικόνες του ζηλωτή Θεού που είναι εκδικητικός, θυμώνει, και αντιστοίχως, μεταφέροντάς το στον άνθρωπο, θεωρούσαν ότι η ελευθερία του ανθρώπου είναι να έχει αυτή την αυθαιρεσία. Και είναι και αυτό, ο Γιουνγκ λέει ότι ενηλικιώνεται κανείς όταν καταλαβαίνει ότι μπορεί να μην έχει μόνο δίκιο αλλά και άδικο.
Πρέπει να μπορείς να είσαι και αυθαίρετος, αλλά όχι μόνο αυθαίρετος, γιατί αν είσαι μόνο αυθαίρετος, είσαι καταδικασμένος στην απελπισία του να θέλεις να είσαι ο εαυτός σου. Στον καθολικισμό, επί μακρόν, επικράτησε η υπακοή, η έλλογη του Υιού προς τον Πατέρα. Γι’ αυτό είναι χριστοκεντρικός.
Γι’ αυτό όταν πηγαίνει κανείς σε μια καθολική εκκλησία την Κυριακή, είναι σαν να είναι τα καλά παιδιά του πληρώματος εκεί πέρα. Είναι τα πρόβατα, τα ερίφια λείπουν. Υπάρχουν μόνο πρόβατα μέσα στην εκκλησία.
Είναι η υπακοή, αλλά και το να είσαι υπάκουος Υιός, κι αυτό δεν ελευθερώνει από την απελπισία της μιας ή της άλλης μορφής σου. Γιατί το να θέλεις απλώς να είσαι υπάκουος είναι ένας τρόπος να μην θέλεις να είσαι ο εαυτός σου. Να θέλεις να αποτινάξεις το βάρος του εαυτού σου.
Να θέλεις να είσαι μονολογικός, να αποτινάξεις το βάρος του εαυτού σου. Να αποτινάξεις το βάρος της αυθαιρεσίας. Οπότε ούτε αυτό.
Λοιπόν, ποιο ήταν ίσως το μυστικό του τρίτου προσώπου του Πνεύματος; Είναι ότι μας επιτρέπει την έξοδο από αυτή την απελπισία. Μας επιτρέπει να μην είμαστε ούτε δέσμιοι της λογικότητας ούτε δέσμιοι της αυθαιρεσίας. Και ίσως αυτό εξηγεί τη φράση των Ευαγγελίων.
Υπάρχει μία φράση που πάντοτε με σταματούσε και δεν ήξερα πώς να την καταλάβω. Έτσι, στον Ματθαίο είναι: διά τοῦτο λέγω ὑμῖν, πᾶσα ἁμαρτία καὶ βλασφημία ἀφεθήσεται τοῖς ἀνθρώποις, ἡ δὲ τοῦ Πνεύματος βλασφημία οὐκ ἀφεθήσεται. Στον Μάρκο είναι: ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι πάντα ἀφεθήσεται τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, τὰ ἁμαρτήματα καὶ αἱ βλασφημίαι, ὅσα ἐὰν βλασφημήσωσιν· ὃς δ’ ἂν βλασφημήσῃ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ
Αγιον, οὐκ ἔχει ἄφεσιν. Και στον Λουκά: καὶ πᾶς ὃς ἐρεῖ λόγον εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, ἀφεθήσεται αὐτῷ· τῷ δὲ εἰς τὸ
Αγιον Πνεῦμα βλασφημήσαντι οὐκ ἀφεθήσεται.
Δηλαδή μπορείς να αγανακτήσεις κατά του Πατέρα, δηλαδή κατά αυτού που σου ζητάει η υπακοή. Μπορείς να αγανακτήσεις κατά του Υιού, κατά της λογικότητας. Μπορείς να βλασφημήσεις εναντίον τους. Το μόνο που δεν συγχωρείται είναι να βλασφημήσεις κατά του Πνεύματος.
Αυτό για μένα ήταν πάντοτε αρκετά αινιγματικό και ίσως είναι ο τρόπος να διατηρηθεί η θρησκευτικότητα σήμερα. Τι εννοώ; Ότι ο νευρωτικός τρόπος διατήρησης της θρησκευτικότητας, ας πούμε ότι έχει ξεπεραστεί μέσω της ενοχής, έκανε την εποχή της, ας πούμε ότι ξεπεράστηκε. Αλλά πολλοί λένε, ο Νίτσε έλεγε ότι δεν μπορούμε σήμερα να πιστέψουμε στον Θεό γιατί δεν πιστεύουμε στον τιμωρό Θεό.
Μπορεί να τιμωρεί ο Θεός; Πώς να πιστέψεις σε Αυτόν; Ο Μπούμπερ έλεγε ότι χωρίς δεισιδαιμονία δεν υπάρχει θρησκεία. Υπάρχει θρησκεία χωρίς δεισιδαιμονία;
Ίσως αυτές οι φράσεις που διάβασα μας δείχνουν ότι ο μόνος τρόπος να υπάρχει θρησκεία είναι πια ο πνευματικός. Μόνο η βλασφημία κατά του Πνεύματος δεν συγχωρείται, όλα τα άλλα συγχωρούνται. Άρα μπορούμε να ζήσουμε χωρίς ενοχή, χωρίς νεύρωση, αλλά όχι αθώα σαν να μην υπήρχε η βλασφημία κατά του Πνεύματος.
Εκεί ακόμη είμαστε υπόλογοι. Οπότε και με αυτό βλέπετε ότι είναι ένας τρόπος να σας πω ότι η τριαδολογία σημαίνει μια ορισμένη κατανόηση του ανθρώπου. Με αυτό ξεκίνησα, σας είπα, δεν πιστεύω ότι μας λέει τόσο πολύ κάτι για τον Θεό, όσο μας λέει κάτι για τον άνθρωπο.
Αυτό προσπάθησα να στοιχειοθετήσω. Ας το κλείσω εδώ για να συζητήσουμε αν υπάρχει κάτι σε αυτά που μπορεί να... Δεν ξέρω πόση ώρα πλέον. Έχετε κουραστεί.
Πραγματικά, κάθε μέρα θα μπορούσε να είναι αυτό. Αυτό που είναι πολύ σημαντικό είναι αυτό που είπες ειδικά από την προηγική διάσταση. Νομίζω ότι αναφέρεσαι προς τη μοναχικότητα.
Ναι, ναι, ναι. Πολύ σημαντικές είναι, βέβαια, πάλι κι αυτό είναι ένα σχήμα που δεν είναι πάντα αυτό που είναι. Αλλά είναι ένα πολύ ενδιαφέρον εργαλείο.
Όπως όλα τα εργαλεία. Ακούγοντάς σε, σκεφτόμουν την ανθρωπολογία που είναι του Ευαγγελίου. Δεν είναι πάρα πολύ σημαντική.
Έχουν μια οικογένεια που δεν είναι. Υπάρχει ένας πατέρας, που μιλάμε για αυτή την υιολογία, ένας βασικός πατέρας ή Πατέρας, όπως ονομάζεται κάπου. Δεν ξέρετε τι γίνεται.
Υπάρχει μια μητέρα που είναι πάντα. Ένα σημείο που μου έκανε πάντα τρομερή εντύπωση, από τα πολλά άλλα. Μια φορά, αν ήμουν χριστιανός, θα ήμουν ίσως, αν δεν ήξερα τίποτα από τα Ευαγγέλια, και εγώ ήταν ένας που μου έλεγε δύο-τρία πράγματα.
Ένα από αυτά τα τρία πράγματα θα ήταν η παραβολή του ασώτου. Την πρώτη να θεωρώ, θα μιλάει. Και νομίζω ότι δένει πάρα πολύ με αυτό που μιλάς εκεί.
Δηλαδή, ο Χριστός μας λέει ότι ο Θεός είναι αγάπη. Οι πατεράδες του Ευαγγελίου είναι αγάπη. Τώρα, πώς ήταν η κοινωνία, οι Εβραίοι εκείνης της εποχής, δεν το ξέρω.
Είμαι λεπτός, αλλά δεν έχω καταλάβει πώς ακριβώς λειτουργούσε η κοινωνία τους. Έχω μια τάση να λέω. Είμαι η πατερική κοινωνία, η κλίπα.
Νομίζω αυτά μου είναι λίγο γούρδες. Όπως όταν αναλύουμε ανθρωπολογικά της ελληνικής κοινωνίας. Δεν ξέρουμε πάρα πολύ.
Ξέρουμε παλιά τεχνική. Παλιά τεχνική. Έχει έναν συμβολικό στόχο.
Μου έδειξε πώς στο μυαλό η παραβολή του ασώτου, που κι εγώ σαν πατέρας προσπάθησα πολλές φορές να εφαρμόσω στη ζωή μου. Νομίζω ότι είναι πάρα πολύ φυσιολογικό αυτό που συμβαίνει. Το αφύσικο είναι ο πατριάρχης πατέρας.
Το αφεντικό. Το φυσικό είναι αυτό. Γι’ αυτό και θεωρώ ότι η περισσότερη σημερινή συζήτηση περί φεμινισμού, περί πατριαρχίας, περί δηλαδή.
Αυτή την παρατήρηση θέλω να σου πω, γιατί είναι τρομερά ενδιαφέρουσα η ανθρωπολογία του Υιού του Ευαγγελίου. Νομίζω ότι αυτή η διάσταση υπάρχει οπωσδήποτε. Γιατί είναι σαν στα Ευαγγέλια να ξεπερνιέται η σχέση προς τον αυταρχικό πατέρα.
Αυτή, όποια κι αν ήταν η ιστορική πραγματικότητα, από κάποια στιγμή ήταν εγγεγραμμένη μέσα στις ψυχές. Και έδωσε συνέπειες και πολύ πέρα από την Παλαιά Διαθήκη. Σκεφτείτε το παράδειγμα του Λούθηρου, ο οποίος ήταν ένας υποδειγματικός, πολύ αυστηρός μοναχός και συγχρόνως είχε την αίσθηση ότι δεν σώζεται.
Και διαβάζοντας τα γεροντικά βρίσκουμε πολλές ανάλογες μαρτυρίες. Και τι έγινε; Κάποια στιγμή υπήρξε μια μετατόπιση μέσα του που αισθάνθηκε, αλλά αισθάνθηκε με πλήρη έννοια.
Δεν έκανε απλώς μια αφηρημένη σκέψη, αλλά αισθάνθηκε ότι ο Θεός δεν είναι κριτής, αλλά πατέρας. Και αμέσως έπαψε να έχει αυτή τη σχέση την καταδυναστευτική εις βάρος του και ελευθερώθηκε. Εγκατέλειψε το μοναχικό σχήμα, παντρεύτηκε, έκανε παιδιά, ζούσε φυσιολογικά, συμφιλιώθηκε.
Όλος ο σκανδιναβικός λουθηρανισμός εξαρτάται από τον πρώτο Λούθηρο και έχει αυτόν τον χαρακτήρα τον κάπως πένθιμο, που βλέπουμε στο θέατρό του, στον κινηματογράφο του. Ο δεύτερος Λούθηρος είναι συμφιλιωμένος, αλλά δεν αντιστοιχεί ούτε και αυτός ιστορικά στη γερμανική εκκλησία, η οποία διαμορφώθηκε από την Ομολογία του Άουγκσμπουργκ και περισσότερο από τον Μελάγχθονα παρά από τον Λούθηρο, και έγινε ένα κράμα συμφιλιωμένο, αλλά συμφιλιωμένο με το πνεύμα της νεότερης εποχής της Αναγέννησης, ενώ ο Λούθηρος είναι κάτι, έχει άλλο είδος ο σχετικότητας. Αυτά τα λέω πρώτα απ’ όλα είναι ένα πράγμα στους πυρήνες, στους θρησκευτικούς, οι διάφορες στιγμές αυτές της ανάπτυξης, και είναι ένα άλλο πράγμα το τι γίνεται μέσα στην ιστορία.
Έτσι. Άλλο πράγμα οι κοινωνίες, μέσα στις κοινωνίες ισχύουν κάποιοι άλλοι νόμοι από τους καθαρώς πνευματικούς. Και με αυτή την έννοια επηρεάζουν και οι οικογενειακές δομές τους πνευματικούς πυρήνες και τους αλλοιώνουν μέχρι να τους παραμορφώνουν.
Έτσι. Αλλά πάντως, ναι, μπορούμε να σκεφτούμε, αν θέλετε, υπάρχει ένα περιθώριο να σκεφτούμε ψυχαναλυτικά, χωρίς το ψυχαναλυτικά να σημαίνει αναγωγικά ότι φεύγει το θρησκευτικό περιεχόμενο και μένει το ψυχολογικό απλώς, σαν να ξέραμε τι είναι το ψυχολογικό και το άλλο δεν, ότι είναι απλώς επικάλυμμα. Θα πιάσει η ερώτηση.
Ναι. Για τον πατέρα, η εικόνα που κατάλαβα από αυτό που μου έδωσες είναι αυτό, θα σε πείσω, αυθαίρετο το πατριαρχικό και για τον νέο μου. Ναι.
Για τον καθήκει μου ο γιος. Το Πνεύμα... Λοιπόν, παρακαλώ. Το Πνεύμα που δεν το πολύ ανέπτυξες, τουλάχιστον εγώ δεν πήρα κάποια εικόνα όσο λάμπαρας.
Σκέφτομαι που ήρθε έτσι μαζί αυτά, αυτή η φράση που λέει εκ του Πατρός διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι, που είναι ένα σχήμα που λίγες θα μπορούσε να τελειώσει εκ του Πατρός, ότι ο κόσμος έγινε ή τα πράγματα έγιναν εκ του Πατρός διά του Υιού. Δεν τέλειωνα. Δηλαδή, ο Υιός το κάνει.
Το εν Υιώ Πνεύμα τι προσθέτει, τι χαρακτηρίζει στη δημιουργία; Γιατί και ο κόσμος έγινε εν Υιώ Πνεύματι. Αν αυτό είναι μια απολύτρια... Τι είναι η αγιοπνευματική και το πρόσωπο του Υιού;
Στην προοπτική που προσπάθησα να εκθέσω, η σχέση είναι ποια θεωρητικά προβλήματα υπάρχουν, το αφήνω στην άκρη ή μπορεί να αναφερθώ λίγο. Αλλά, πάντως, στην προοπτική μου είναι σαν ο Πατέρας να είναι το αρχέτυπο είτε του αυταρχικού πατέρα είτε του πατέρα. Διά του Υιού ο Πατέρας εξημερώνεται, εκλογικεύεται. Ο Υιός είναι ο Υιός και Λόγος και πηγαίνει κανείς προς τον Πατέρα μόνο διά του Υιού. Δηλαδή, δεν μπορείς να πας στην αυθαιρεσία του Πατέρα και στο στοιχείο το άγνωστο και το ανυπότακτο που έχει.
Εκεί ισχύει το «κανείς δεν είδε τον Θεό και έζησε». Πηγαίνεις μόνο διά του Υιού. Διά του Υιού σημαίνει ότι ο Θεός εκλογικεύεται, εκλογικεύεται όχι με την τυπική λογική, εξημερώνεται, και συγχρόνως αποκτά ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Ο Χριστός είναι ένας άνθρωπος. Όταν σου λέει «ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή», σου λέει η οδός και η αλήθεια δεν είναι αφηρημένα πράγματα.
Είναι ο συγκεκριμένος άνθρωπος και ο συγκεκριμένος άνθρωπος σου δείχνει τον δρόμο για τον Θεό όχι στην αυθαίρετη πλευρά του, αλλά στην πλευρά του που είναι η εξημερωμένη. Και ο Υιός και Λόγος είναι ο Υιός που υπακούει ερμηνεύοντας λογικά, δεν υπακούει απλώς από τυφλή υπακοή. Δεν είναι τυφλή αυτή η υπακοή, είναι γιατί καταλαβαίνει τον Πατέρα. Καταλαβαίνει ότι ο Πατέρας έχει δίκιο και υπακούει. Αλλά λέω ότι και σε αυτό υπάρχει κάτι που δεν φτάνει τελείως, γιατί δεν αρκεί να είσαι καλό παιδί, πρέπει και να ενηλικιωθείς.
Γι’ αυτό ο Χριστός... υπάρχουν δύο παραδόσεις. Υπάρχει η παράδοση η Ιωαννική που λέει ο Χριστός στους μαθητές, λέει: εγώ πρέπει να φύγω για να έρθει άλλος Παράκλητος. Λέει: πρέπει να φύγω. Και υπάρχει και η άλλη παράδοση, η οποία είναι επίσης σεβαστή, η Παύλεια, που λέει ότι ο Χριστός κατοικεί μέσα, γιατί εγώ δεν ζω, εγώ ζω ο Χριστός μέσα μου. Αυτό έφτιαξε την παράδοση τη λουθηρανική με τον μυστικισμό του Χριστού που ζει μέσα μας.
Είναι δύο διαφορετικές παραδόσεις, αλλά δεν έχει τόσο νόημα να τις φέρουμε σε αντίθεση όσο το να καταλάβουμε η καθεμία τι προσπαθεί να πει. Στο βιβλιαράκι για τον Κύριο εγώ έχω προσπαθήσει να πω μερικά πράγματα. Είναι μια οδηγία στον Κύριο, γιατί οδηγία είναι μια παράδοση του Χριστού ως Deus absconditus.
Ο Χριστός είναι ένας Θεός που δεν είναι ποτέ πλήρως φανερωμένος. Είναι πάντοτε ένας κρυφός Θεός. Υπάρχει μέσα μας κρυφά, αλλά δεν μπορείς να τον δεις ποτέ έξω.
Δεν είναι η φανερωμένη θρησκεία, όπως είναι στον Χέγκελ η Αποκάλυψη. Υπάρχει πάντα κάτι σκοτεινό. Αυτή είναι η μία παράδοση.
Η άλλη παράδοση όμως, η Ιωαννική, ήταν ότι έπρεπε να φύγει για να έρθει ο Παράκλητος. Αυτήν την ερμηνεύω με τον τρόπο που είπα προηγουμένως, ότι το απαιτεί η ενηλικίωση του ανθρώπου. Το θέμα δεν είναι στον άνθρωπο η υπακοή.
Είναι η πνευματική εμπειρία. Και η πνευματική εμπειρία σημαίνει ότι μπορεί κάποτε να παρακούσεις, μπορείς να βλασφημήσεις ακόμη και κατά του Πατέρα και κατά του Υιού. Συγχωρείται κι αυτό.
Η βλασφημία κατά του Πνεύματος δεν συγχωρείται. Δηλαδή δεν πρέπει να κοπεί ο δρόμος προς την πνευματική εμπειρία, που, κιρκεγκωριανά σας είπα, είναι ο δρόμος έξω από την απελπισία. Η οποία είναι η μόνη ασθένεια προς θάνατον κατά Κίρκεγκωρ.
Έτσι. Άλλο ευαγγελικό θέμα. Ο μόνος θάνατος είναι η απελπισία.
Και το μόνο που εγγυάται την έξοδο από την απελπισία είναι το Πνεύμα. Δεν είναι οι υπακοές έλλογες του Υιού. Δεν είναι ούτε οι τυφλές υπακοές στον Πατέρα.
Συγγνώμη. Ας πούμε. Λένε ότι ο Ιούδας το λάθος του δεν ήταν ότι πρόδωσε, αλλά ότι δεν πίστεψε ότι ήδη θα μπορούσε αυτό και να σωθεί.
Ότι απελπίστηκε. Ναι. Υποθέτω ότι μπορεί κανείς να το πει.
Είναι μια πνευματική ερμηνεία. Αυτό είναι σαν να του έλειψε η υπέρβαση από τις απελπισίες μέσα από την εμπιστοσύνη στην αγάπη του Χριστού, ο οποίος δεν θα μετρούσε την προδοσία όπως δεν μέτρησε την προδοσία του Πέτρου. Άρα το Άγιο Πνεύμα είναι εκεί πέρα.
Ναι. Νομίζω. Και νομίζω ότι μέσω αυτού που του έλειψε το Άγιο Πνεύμα έπεσε στην απελπισία.
Λοιπόν, τι σημαίνει του έλειψε το Άγιο Πνεύμα; Τι σημαίνει του έλειψε το Άγιο Πνεύμα; Αυτό μου δίνει αφορμή να κάνω μια άλλη...
Ναι. Υποθέτω ότι μπορεί να ερμηνευτεί έτσι. Αλλά αυτό μου δίνει αφορμή για μια άλλη ανάπτυξη.
Πρώτα απ’ όλα να πω ότι αυτός ο ρόλος του Πνεύματος ίσως μπορεί να εξηγεί και τη γοητεία και τον ρόλο της Ορθοδοξίας σήμερα, με τρόπο όμως που δεν πρέπει να είναι γραφικός, γιατί δεν πρέπει να γίνεται μια spirituality, όπως λένε, που γίνεται folklore. Αλλά ίσως έχει έναν ρόλο να παίξει η Ορθοδοξία καταλαβαίνοντας αυτόν τον πυρήνα. Και από αυτή την άποψη δεν θα σας το πω με παραδείγματα θεολογικά, αλλά θα σας πω ένα από τον χώρο της τέχνης.
Ο Ταρκόφσκι είναι πνευματικός με αυτή την έννοια. Όταν βγαίνεις από το σινεμά έχοντας δει Ταρκόφσκι, αισθάνεσαι ότι βγαίνεις καθαρός. Βγαίνεις αποκαθαρμένος.
Αυτή είναι η πνευματική λειτουργία. Αυτή είναι η λειτουργία της τέχνης. Πρέπει κατεξοχήν να είναι θρησκευτική. Εκεί που απομακρύνεται από τη θρησκευτικότητα εκφυλίζεται.
Αλλά θρησκευτική με αυτή την έννοια. Δεν είναι το να λέμε ωραία λόγια. Αν επιτελείται αυτή η λειτουργία της εξόδου από την απελπισία, να αισθάνεσαι ένα είδος κάθαρσης.
Ένα είδος να ελαφρώνεις. Η άλλη παρένθεση που μου δίνει αφορμή να κάνω αυτό που είπε ο Γιάννης, λίγο θεολογική, είναι η εξής. Πάλι για τη διαφορά των παραδόσεων.
Στη δυτική παράδοση ξεχώριζαν την ενότητα της ουσίας και τις οικονομικές αποστολές των προσώπων. Και έτσι το Πνεύμα είχε την αποστολή του να σώσει και με αυτή την έννοια το Πνεύμα είναι στους δυτικούς άκτιστη χάρις. Το λέω αυτό γιατί υπήρχε τον 14ο αιώνα μια ολόκληρη διαμάχη ότι δήθεν οι δυτικοί λένε ότι η χάρις είναι κτιστή και εμείς ότι είναι άκτιστη.
Δεν είναι καθόλου έτσι τα πράγματα. Η διαφορά είναι αλλού. Στην ορολογία κτιστή και άκτιστη χάρις, απλώς για τον Ακινάτη και τους θεολόγους της εποχής του να πεις ότι δεν είναι κτιστή θα σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν έχει μεταμορφωθεί και ότι ο Θεός τον σώζει αυθαίρετα όπως ο Θεός του νομιναλισμού.
Ενώ εμείς πιστεύουμε στη μεταμόρφωση του ανθρώπου. Τη μεταμόρφωση του ανθρώπου τη λέγανε κτιστή χάρη. Οπότε οι διαφορές των παραδόσεων είναι αλλού.
Είναι ότι η άκτιστη χάρις λένε αυτό το Πνεύμα. Αυτό τώρα στα μάτια μου δημιουργεί άλλα προβλήματα και μια άλλη συμπληρωματικότητα των παραδόσεων, που δεν είμαι βέβαιος ότι η ορθόδοξη παράδοση την καταλαβαίνει ως συμπληρωματικότητα, επειδή έχει πάρει πολύ, επειδή έχει θεωρήσει ότι υπάρχουν αντιθέσεις πολλές που εγώ δεν τις βλέπω τόσο. Όχι ότι δεν υπάρχουν διαφορές, αλλά είναι άλλο πράγμα οι διαφορές και άλλο οι αντιθέσεις.
Έτσι. Οι διαφορές υπάρχουν. Λοιπόν, η διαφορά εδώ και το πρόβλημα που δημιουργείται για τη θετική παράδοση όταν δεν διακρίνει ουσία και ενέργειες, όπως τον 14ο αιώνα οι ησυχαστές, το πρόβλημα είναι ποιο.
Διακρίνει μόνο ουσία και πρόσωπα. Έτσι, και η αποστολή του τρίτου προσώπου, η ιστορική, η οικονομική, είναι να μας σώσει. Απ’ την άλλη, βλέπουμε ότι είπαμε: δεν μπορείς μόνος σου να αποφασίσεις να πιστέψεις.
Έτσι. Και ο Λούθηρος σου λέει ότι η πίστη είναι επενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Τότε, όταν δεν πιστεύεις, τι γίνεται;
Δεν θέλει το Άγιο Πνεύμα να πιστέψεις. Αυτό οδήγησε στις διαμάχες γύρω από τον γιανσενισμό, στις διαμάχες γύρω από τον πελαγιανισμό. Έπρεπε ή να καταλάβουν ότι ο άνθρωπος δεν έχει ελευθερία αν δεν του τη δώσει ο Θεός ή, αν δεν του τη δίνει ο Θεός, ότι ο Θεός φταίει που λένε.
Τον εγκαταλείπει.
Ναι, τον εγκαταλείπει. Ενώ η παράδοση που διακρίνει ουσία και ενέργειες επιτρέπει να καταλάβει κανείς το παράδοξο της αδυναμίας της πίστης με άλλο τρόπο. Δεν είναι ότι ένα πρόσωπο δεν σου δίδεται, για να είναι ότι δεν μετέχει στις ενέργειες. Οι ενέργειες υπάρχουν σαν ακτινοβολία γύρω από τον Θεό.
Η σχέση σου με αυτές έχει κάτι το παράδοξο, αλλά δεν είναι η σχέση με πρόσωπο. Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί στη βάση του εαυτού μας υπάρχει κάτι που δεν αφήνει να περνάνε οι ακτίνες οι απρόσωπες, που προκύπτουν από την ουσία του Θεού, όχι από τα πρόσωπα, και εδώ βλέπετε αντιστρέφεται κάπως η σχέση. Γίνεται, φαίνεται σαν πιο προσωποκεντρική η δυτική θεολογία και πιο ουσιοκεντρική η ανατολική.
Συνεχίζεται
ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΙΚΑ Η ΑΜΑΡΤΙΑ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ;
Γιατὶ ὁ λόγος ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ γνώση τῶν θείων εἶναι διπλή· ἡ σχετική, ποὺ βρίσκεται μόνο στὸ λόγο καὶ στὶς ἔννοιες καὶ ποὺ δὲν ἔχει κατὰ τὴν πράξη μὲ τὴν πείρα αἴσθηση ἐκείνου ποὺ ἔγινε γνωστὸ καὶ ποὺ μ᾿ αὐτὴν οἰκονομοῦμε τὴν παρούσα ζωή· καὶ ἡ πραγματικὴ ἀληθινὴ γνώση, ποὺ μὲ τὴν πείρα μόνο κατὰ τὴν πράξη χωρὶς λόγο καὶ ἔννοιες παρέχει ὅλη τὴν αἴσθηση ἐκείνου ποὺ ἔγινε γνωστὸ, μετέχοντάς το κατὰ χάρη, καὶ μὲ αὐτὴ τὴ γνώση ὑποδεχόμαστε κατὰ τὴ μελλοντικὴ κατάπαυση τὴν πάνω ἀπὸ τὴ φύση θέωση ποὺ πραγματοποιεῖται ἀδιάκοπα.
Γιατὶ εἶναι ἀδύνατο, λένε οἱ σοφοί, νὰ συνυπάρχουν ἡ ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ λόγος περὶ Θεοῦ ἢ ἡ αἴσθηση τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ νόηση γι᾿ Αὐτόν. Καὶ λόγο περὶ Θεοῦ ἀποκαλῶ τὴν γνωστικὴ θεωρία γι᾿ αὐτὸν ποὺ ἀναλογεῖ στὰ ὄντα, αἴσθηση τὴν μεθεκτικὴ πείρα τῶν πέρα ἀπὸ τὴ φύση ἀγαθῶν, καὶ νόηση τὴν ἁπλὴ καὶ ἑνιαία γνώση περὶ Θεοῦ μέσῳ τῶν ὄντων. Τὸ ἴδιο ἴσως μπορεῖ νὰ διαπιστωθεῖ καὶ σὲ κάθε ἄλλο πράγμα, ἂν ἡ ἐμπειρία αὐτοῦ τοῦ πράγματος σταματᾶ τὸ λόγο γι᾿ αὐτὸν καὶ ἡ αἴσθηση αὐτοῦ τοῦ πράγματος κάνει ἀργὴ τὴν νόηση περὶ αὐτοῦ. [Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ] Πρὸς Θαλάσσιον Περὶ Διαφόρων ᾿Απόρων τῆς ῾Αγίας Γραφῆς, ᾿Ερώτησις Ξʹ.
Προς θαλάσσιον, Περί αποριών, ερώτησις ΝΕ, Σχόλιο 34.
Τόμος 14 Γ, Μερετάκης.
Τόμος 14 Γ, Μερετάκης.
«Όποιος παρέχει, κατασκευάζει, γιά τήν περί εαυτού γνώσιν, πρόληψιν, φήμην, σ’αυτούς πού τόν θεωρούν, τόν ακούνε, μέ τήν προφορά δηλ. μέ τήν επανάληψη καί μόνον τών λέξεων από τούς λόγους πού έχει κλεψει από τούς Πατέρες, παραπείθοντας τίς ακοές τών ασυνέτων καί μιαίνοντας μέ συνουσία, σάν να είναι γυναίκες, αυτές οι αμύητες ακοές, τίς καλές καί θεοφιλείς θεωρίες τού πρώτου διδάξαντος, αυτός ελέγχεται δοξομανών, αφού παρατάσσεται μέ αυθάδεια, μαζί μέ τό ανώτερο επίπεδο τών φυσικών θεωρημάτων. Αφού δέν έχει αγγίξει τήν αληθινά υψηλή γνώση καί τήν έξη αυτής. Καί πεθαίνει χτυπημένος στήν καρδιά από τά βέλη πού αντιπροσωπεύουν : τήν θύμηση τής παρανομίας του έναντι τών Πατέρων, τήν ντροπή από τήν έπαρσή του (τήν οίηση), γιά τήν γνώση πού δέν είχε καί τήν αναπόφευκτη αναμονή τής μελλούσης κρίσεως. Διότι συλληφθείς από αυτά τά βέλη ο κενόδοξος, πεθαίνει χτυπημένος από τίς αιχμές τους.»
ΕΤΣΙ ΚΑΙ Η ΠΡΩΤΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΑΝΑΖΗΤΕΙ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΟΣΩΝ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΦΘΗΚΑΝ. ΔΕΝ ΑΦΟΜΟΙΩΝΕΤΑΙ ΑΥΤΟΜΑΤΩΣ Η ΚΑΙΝΗ ΚΤΙΣΗ. ΕΞΑΛΛΟΥ ΟΥΤΕ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΤΑΝΟΕΙΤΑΙ ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΑΛΛΟ ΠΑΡΑΚΛΗΤΟ. ΕΡΜΗΝΕΥΕΤΑΙ ΑΠΛΩΣ ΜΕ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΤΟΥΤΟΥ.
Ευεργετινού Δ, σελ 586
Διακόνου λόγον επέχει ο πρός τούς ιερούς αγώνας αλείφων τόν νούν, καί τούς εμπαθείς λογισμούς απελεύνων απ`αυτού. Πρεσβυτέρου δέ ο εις τήν γνώσιν τών όντων φωτίζων. Επισκόπου δέ, ο τώ αγίω μύρω τελειών τής γνώσεως τής προσκυνητής καί Αγίας Τριάδος.
Ερμηνεία
Εκείνος, πού προετοιμάζει τόν νούν του εις πνευματικούς αγώνας καί αποδιώκει από τήν ψυχή του τούς αισχρούς λογισμούς, είναι ως Διάκονος κατά τήν θείαν λατρείαν. Εκείνος, πού διά τής γνώσεως τών όντων φωτίζει τόν νούν του μέ τήν σκέψιν τού Δημιουργού, είναι ώς ο Πρεσβύτερος. Καί τέλος ώς ο Επίσκοπος είναι εκείνος, πού ανάγεται εις τό ύψος τής μυστικής γνώσεως τής προσκυνητής Αγίας Τριάδος, επιστεγάζων ούτω πάσαν γνώσιν καί κατευωδιάζων τήν ψυχήν του μέ τό άγιον μύρον τής τοιαύτης
(Μαξίμου Ομολογητού, Προς Θαλάσσιον… περί διαφόρων απόρων της Αγίας Γραφής - Απ’ την εισαγωγή…)
Ἡ χάρη τοῦ Παναγίου Πνεύματος δέν ἐνεργεῖ σοφία στούς ἁγίους, χωρίς τό νοῦ πού δέχεται τήν σοφία· οὔτε γνώση, χωρίς τήν δύναμιν τοῦ λογικοῦ πού δέχεται τήν γνώση· οὔτε πίστη χωρίς τήν πληροφορία τοῦ νοῦ καί τοῦ λογικοῦ περί τῶν μελλόντων, πού ἦταν ὡς τότε ἄδηλα σέ ὅλους· οὔτε χαρίσματα ἰαμάτων, χωρίς φυσική φιλανθρωπία· οὔτε κανένα ἄλλο ἀπό τά λοιπά χαρίσματα, χωρίς τήν δεκτική ἱκανότητα καί δύναμη τοῦ καθενός. Οὔτε πάλι ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νά ἀποκτήσει ἀπό φυσική του δύναμιν ἕνα ἀπό τά χαρίσματα πού ἀριθμήσαμε, χωρίς τήν θεία δύναμη πού τά χορηγεῖ. Τό φανερώνουν αὐτό ὅλοι οἱ Ἅγιοι, οἱ ὁποῖοι ὕστερα ἀπό τίς ἀποκαλύψεις τῶν θείων ζητοῦν τούς λόγους ὅσων τούς ἀποκαλύφθηκαν.
Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου