Εἰσαγωγικὲς σκέψεις του Ἀλεξάνδρου Κατσιάρα στὴν τελετὴ ἔναρξης τοῦ Συνεδρίου γιὰ τὰ 100 χρόνια τοῦ περ. Θεολογία

Εἰσαγωγικὲς σκέψεις
του Ἀλεξάνδρου Κατσιάρα

Διευθυντοῦ Συντάξεως τοῦ περ. Θεολογία
στὴν τελετὴ ἔναρξης τοῦ Διεθνοῦς Συνεδρίου τῆς Ἱερᾶς Συνόδου
γιὰ τὰ 100 χρόνια τοῦ περ. Θεολογία

(Ἱερὸς Μητροπολιτικὸς Ναὸς Ἀθηνῶν, 11.10.2023)

Ἐξοχωτάτη κ. Πρόεδρε τῆς Δημοκρατίας,

Παναγιώτατε·

Ζοῦμε σὲ μία ἐποχή, ποὺ εἶναι βαθιὰ ὑλιστική, κι ὅμως μετατρέπει τὰ πάντα σὲ ἄυλες εἰκόνες. Αὐτὸ δείχνει ἡ συστηματικὴ προώθηση τῆς ἀσώματης ἐπικοινωνίας. Ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία δημιουργεῖ ἕνα εἰκονικὸ περιβάλλον, ὅπου ἡ ἐπικοινωνία προϋποθέτει τὴν ὕπαρξη τοῦ σώματος, ὄχι ὅμως ὡς παρουσία ἀλλὰ ὡς ἐργαλεῖο. Τὸ σῶμα χρησιμεύει ἁπλῶς γιὰ νὰ χειρίζεται τὴ μηχανή, διὰ τῆς ὁποίας θὰ συντελεσθεῖ ἡ ἐπικοινωνία. Ὁ ρόλος του σταματᾶ ἐκεῖ.

Γιὰ παράδειγμα, τὸ Διαδίκτυο, ἂν καὶ γοητευτικό, εἶναι κατὰ βάσιν ἀντικοινωνικὸ σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὴ φυσικὴ παρουσία. Γιατί, διευκολύνοντας τὴν ἄμεση ἐπικοινωνία, διαστρεβλώνει τὴν πραγματικότητα, ἀφοῦ παρακάμπτει ὅ,τι πιὸ ρεαλιστικό: τὴ φυσικὴ διαμεσολάβηση τοῦ ὑλικότατου ἀνθρωπίνου σώματος. Ἡ τεχνολογικὴ πρόοδος δίνει τὴν ἐντύπωση ὅτι τὸ σῶμα μπορεῖ νὰ ὑπερβαίνει τὰ ὅρια τοῦ τόπου καὶ τοῦ χρόνου, ταυτόχρονα ὅμως μᾶς ἀπομακρύνει ἀπὸ τὴν πραγματικότητα ὅτι εἴμαστε ὄντα ἐν σώματι. Καταλήγουμε νὰ κινούμαστε ὅσο τὸ δυνατὸ λιγώτερο. Ἀλλὰ ὅσο λιγώτερο κινούμαστε, τόσο περισσότερο ξεχνοῦμε ὅτι εἴμαστε ὄντα μὲ σῶμα.

Καὶ νομίζουμε ὅτι ὅλα πλέον μποροῦμε νὰ τὰ κάνουμε λὲς καὶ εἴμαστε πανταχοῦ παρόντα πνεύματα. Ἐδῶ ριζώνει ὁ ναρκισσισμὸς καὶ ἡ αὐτοαναφορικότητα.

Ἡ ἄρνηση τοῦ σώματος καὶ κατ᾽ ἀκολουθίαν τῆς ὕλης δὲν εἶναι κάτι καινούργιο. Ὁ Πλάτων τοποθετεῖ τὸ εἶναι τοῦ ἀνθρώπου ἀποκλειστικὰ στὴν ἄυλη ψυχή. Δὲν ἦταν τυχαία ἡ ἀντίδραση τῶν Ἀθηναίων, ὅταν ὁ Ἀπόστολος Παῦλος τοὺς μίλησε γιὰ τὴν ἀνάσταση τῶν σωμάτων. Αὐτὸ σχετίζεται, ἐν πολλοῖς, μὲ τὸ ὅτι τὸ σῶμα ὑπενθυμίζει μιὰ ψυχολογικὴ καὶ κυρίως μιὰ ὑπαρξιακὴ πραγματικότητα: ὅτι δὲν ἔχουμε ἔλεγχο στὰ πάντα, πρᾶγμα ποὺ ὁ ἄνθρωπος δὲν θέλει νὰ παραδεχθεῖ, γιατὶ τοῦ ἐπιβεβαιώνει τὰ ὅριά του. Τὸ σῶμα μας ἀλλάζει, ἐρήμην τῆς θελήσεώς μας, μέσα ἀπὸ τὶς ἀναπόφευκτες μεταβολὲς τῆς ἡλικίας, ποὺ ξεκινοῦν μὲ τὴ γέννησή μας. Ὁ δὲ θάνατος μᾶς θυμίζει μὲ τὸν πλέον ἀπόλυτο τρόπο ὅτι τὸ σῶμα δὲν μᾶς ἀνήκει. Ὁ φόβος τῆς φθορᾶς, ποὺ ὁδήγησε τὸν Φάουστ στὴν ἀνοίκεια ἀνταλλαγὴ τῆς ψυχῆς του μὲ τὴν αἰώνια νεότητα, εἶναι ἀκόμη πιὸ ἔντονος στὶς μετανεωτερικὲς κοινωνίες. Γι᾽ αὐτό, μέσῳ καὶ τῆς εἰκονικῆς πραγματικότητας προσπαθοῦμε νὰ ζήσουμε τὴ φαντασίωση τῆς παντοδυναμίας, τὴν ὁποία τὸ σῶμα ἀποδομεῖ.

Τὸ σῶμα ἀφηγεῖται μία ἀναπόδραστη ἱστορία: ὅτι δὲν μποροῦμε νὰ γεννήσουμε τὸν ἑαυτό μας. Προήλθαμε ἀπὸ μιὰ κοινὴ σωματικότητα, ἐκείνη τῆς μητέρας-βρέφους. Εἴμαστε πλάσματα τῆς ἀπόφασης καὶ τῆς ἐπιθυμίας τοῦ ἄλλου. Καλούμαστε νὰ αὐτονομηθοῦμε, ἀλλὰ ποτὲ δὲν μποροῦμε νὰ διαγράψουμε ὁριστικὰ τὸ ἀποτύπωμα τοῦ ἄλλου.

Ἀπὸ ὅποια ἄποψη κι ἂν προσεγγίσουμε τὸ θέμα (θεολογική, φιλοσοφική, πολιτική, ψυχολογικὴ κ.λπ.), ἡ ἀνθρωπότητα παλεύει διαρκῶς νὰ διαχειρισθεῖ ὅτι εἴμαστε ἐν σώματι καὶ ἐξαρτημένοι ἀπὸ τὴν παρουσία τοῦ ἄλλου. Τὸ σῶμα καὶ ὁ ἄλλος θέτουν περιορισμούς, ποὺ συντρίβουν ἐν τέλει κάθε φαντασίωση αὐτοδημιουργίας. Αὐτὸ ὅμως δὲν ἀντιμετωπίζεται μὲ φαντασιώσεις, οὔτε μὲ ἐνδοσκοπήσεις καὶ αὐτοβελτιώσεις. Πῶς εἶναι δυνατὸν μὲ τέτοιους τρόπους ὁ ἄνθρωπος νὰ ἀντιμετωπίσει τὴ θνητότητά του, θνητὸς ὤν;

Θεολογικά, ὁ ἄνθρωπος φέρει τὸ ἀνεξίτηλο ἀποτύπωμα τοῦ Ἄλλου, ἀφοῦ ἐπλάσθη κατ’ εἰκόνα Θεοῦ. Ἡ ἀποτυχία τοῦ Ἀδὰμ νὰ διαχειρισθεῖ αὐτὴν τὴν πρόκληση-πειρασμὸ ἔγινε ἀντιληπτὴ μέσῳ τοῦ σώματός του. Τότε συνετρίβη ἡ φαντασίωση τῆς ἰσοθεΐας.

Αὐτά, μεταξὺ ἄλλων, συνέβαλαν ὥστε ἡ προβληματικὴ τοῦ Συνεδρίου νὰ μὴν ἀναλωθεῖ στὴν τετριμμένη συζήτηση περὶ καλῆς καὶ κακῆς χρήσεως τῆς τεχνολογίας, καὶ νὰ δομηθεῖ πάνω καὶ σὲ μία ἐπισήμανση τοῦ Ἕλληνα φιλοσόφου Σπύρου Κυριαζόπουλου, ὅτι στὴν ἐποχή μας ἡ τεχνικὴ δὲν εἶναι μιὰ ἰδιότητα τοῦ τεχνίτη, ἀλλὰ μία στάση τοῦ ἀνθρώπου ἀπέναντι στόν κόσμο, ποὺ ὁρίζει τὴ σκέψη καὶ τὴ συμπεριφορά του.

Στὸ πλαίσιο τοῦ Συνεδρίου θὰ διερευνήσουμε πῶς αὐτὴ ἡ στάση ζωῆς ἐπηρεάζει ὄχι μόνο τὴν πολιτική, τοὺς θεσμούς, τὴν κοινωνία, ἀλλὰ καὶ τὴν Ἐκκλησία καὶ τὶς θρησκεῖες, τὰ πάντα δηλαδὴ ὅπως τὰ ξέραμε, ἀλλὰ καὶ ἂν ἰσχύει ὅτι ἡ τεχνολογία δημιουργεῖ περισσότερα προβλήματα ἀπὸ ὅσα λύνει.

Τίποτε δὲν μπορεῖ νὰ μείνει ἀλώβητο, διότι ἡ ἀπο-ιεροποίηση τοῦ κόσμου δὲν περιορίζεται στὶς θρησκεῖες, ἀλλὰ ὁδηγεῖ στὴν ἀκύρωση τοῦ συμβολικοῦ νοήματος ἀκόμη καὶ τῶν κοσμικῶν θεσμῶν, εἰσάγοντας τὴν ἀτομικὴ ἀξία ὡς ἀπόλυτο κριτήριο. Γιὰ τὴν Ὀρθόδοξη Θεολογία, τὸ σῶμα εἶναι ὅ,τι σπουδαιότερο ἔχει ὁ ἄνθρωπος. Αὐτὸ ὀνοματίστηκε «ναὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος» (Α΄ Κορ., 6, 19) . Πάντα θὰ τὸ φέρουμε, ἀφοῦ θὰ ἀναστηθεῖ. Καὶ θὰ διηγεῖται τὴ σχέση μας μὲ τὴν ὑλικότητα καὶ τὴν κτιστότητά μας, καὶ ἐν τέλει τὴ σχέση μας μὲ τὸ ἀποτύπωμα τοῦ Ἄλλου, τοῦ Θεοῦ, ἀκόμη καὶ μετὰ ἀπὸ τὴν ἀνάστασή μας.

Μὲ αὐτὲς τὶς σκόρπιες σκέψεις, Παναγιώτατε, παρακαλῶ νὰ κηρύξετε τὴν ἔναρξη τῶν ἐργασιῶν τοῦ Συνεδρίου καὶ νὰ ἀπευθύνετε χαιρετισμό.

ΣΚΟΡΠΟΧΩΡΙ ΛΟΙΠΟΝ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ.ΑΣ ΠΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΣΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟ ΚΑΙ ΣΤΑ ΖΗΖΙΟΥΛΑΚΙΑ ΤΟΥ ΟΤΙ ΔΕΝ ΠΡΟΣΔΟΚΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΖΑΡΟΥ, ΑΥΤΗ ΟΝΟΜΑΖΕΤΑΙ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΟΝ ΑΙΩΝΙΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΗΣ ΚΟΛΑΣΕΩΣ ΑΛΛΑ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΙΣΤΩΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΛΗΨΗ ΤΩΝ ΦΙΛΩΝ ΤΟΥ ΕΙΣ ΤΗΝ ΖΩΗΝ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΝ.

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΩΝ ΔΕΡΜΑΤΙΝΩΝ ΧΙΤΩΝΩΝ ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ ΑΘΕΛΗΤΑ ΚΑΙ ΑΘΕΛΗΤΑ ΠΕΘΑΙΝΕΙ, ΕΛΕΥΘΕΡΑ, ΑΡΝΟΥΜΕΝΟΣ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ  ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΣΤΗΝ ΘΕΛΗΣΗ ΜΑΣ. 

Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΕΩΣ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΟΝ ΠΑΛΙΑΝΘΡΩΠΟ ΤΟΥ ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΕΠΙΛΕΓΕΙ ΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑΣ. 

 Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΕΧΝΗ , ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ, ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ, ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΣ  ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΕΩΣ, ΥΠΑΚΟΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ.ΜΑΘΗΤΕΙΑ.

 Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΤΑΥΡΩΝΕΙ ΤΗΝ ΕΩΣΦΟΡΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΤΕΛΝΕΙ ΠΡΙΝ ΤΗΣ ΩΡΑΣ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΒΥΣΣΟ ΤΟΥ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ. 

Ο ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΥΙΟΘΕΤΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΘΕΟΤΟΚΟ, ΚΛΗΡΟΝΟΜΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΟΙΧΤΗ ΔΙΑΘΗΚΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΑΙΩΝΙΟΥ. 

ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΕ ΕΠΙΣΤΡΕΨΑΤΕ ΣΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΕΤΑΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΙΑ. ΛΥΠΟΥΜΕΘΑ. Ο ΘΕΟΣ ΔΕΝ ΠΑΙΖΕΙ ΖΑΡΙΑ.