Συνέχεια από Σάββατο 21. Μαρτίου 2026
Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ 4EDITH STEIN [Πεπερασμένο και αιώνιο]
3. Σώμα, ψυχή, πνεύμα. «Το κάστρο της ψυχής»
ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΟΛΙΚΗΣ ΕΚΛΕΙΨΗΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΜΕΓΑ ΕΣΤΙ. ΑΛΛΑ ΜΕ ΤΗΝ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΗΡΩΙΚΗΣ ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΚΙΝΑΤΗ ΕΛΠΙΖΟΥΜΕ ΝΑ ΑΝΟΙΞΟΥΜΕ ΜΙΑ ΔΙΕΞΟΔΟ.
ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ ΛΙΓΗ ΥΠΟΜΟΝΗ.
...........Εάν ο Δημιουργός είναι το Αρχέτυπο της Δημιουργίας, δεν θα πρέπει να βρίσκεται μέσα στην δημιουργία μία εικόνα, έστω και μακρυνή, της Τριαδικής ενότητος του Πρωταρχικού Είναι; Και δεν θα ήταν δυνατόν, ξεκινώντας από αυτό να φτάσουμε σε μία βαθύτερη κατανόηση του πεπερασμένου Είναι;
Είναι δυνατόν να αποδειχθεί Ιστορικά, πως η προσπάθεια να ερμηνευθεί λογικά το δόγμα της αποκεκαλυμμένης Αγίας Τριάδος οδήγησε στην μορφοποίηση των φιλοσοφικών εννοιών τής υποστάσεως και του προσώπου. Με αυτές τις έννοιες φτάσαμε σε κάτι ουσιώδες, όχι μόνον στην κατανόηση του Τριαδικού Θεού, αλλά επίσης και του ανθρωπίνου Είναι και του κόσμου τής πραγματικότητος. Ξεκινώντας από αυτό το σημείο, προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε την Αποκάλυψη για να γνωρίσουμε το πεπερασμένο Είναι.
Είναι δυνατόν να αποδειχθεί Ιστορικά, πως η προσπάθεια να ερμηνευθεί λογικά το δόγμα της αποκεκαλυμμένης Αγίας Τριάδος οδήγησε στην μορφοποίηση των φιλοσοφικών εννοιών τής υποστάσεως και του προσώπου. Με αυτές τις έννοιες φτάσαμε σε κάτι ουσιώδες, όχι μόνον στην κατανόηση του Τριαδικού Θεού, αλλά επίσης και του ανθρωπίνου Είναι και του κόσμου τής πραγματικότητος. Ξεκινώντας από αυτό το σημείο, προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε την Αποκάλυψη για να γνωρίσουμε το πεπερασμένο Είναι.
Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΙΣΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ. Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΓΙΑ ΝΑ ΜΑΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΕΙ ΤΟΝ ΤΡΙΑΔΙΚΟ ΘΕΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΣ. ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΑΥΤΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΤΗΚΕ ΤΕΛΕΙΑ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ.
π. Γεώργιος Καψάνης [Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΓΙΑ ΝΑ ΜΑΣ ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΕΙ ΤΟ ΚΑΤΈΙΚΟΝΑ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΝΑ ΜΑΣ ΟΔΗΓΗΣΕΙ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ]
.......Ωστόσο, δεν θα ήταν σωστό να θεωρήσουμε την ψυχή του ζώου απλώς ως μια «διάταξη» στην υπηρεσία του σώματος, ως κάτι υποταγμένο σε αυτό. Εδώ επικρατεί μια ισορροπία μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού, ενώ στο φυτό υπερισχύει πλήρως το εξωτερικό, και στον άνθρωπο η ψυχή έχει μια ζωή που μπορεί να αποσπαστεί από το σώμα και έχει δικό της νόημα.
Το ζώο είναι μια ενότητα σωματοψυχικής μορφής· η ιδιαιτερότητά του εκδηλώνεται διττά, σε σωματικές και ψυχικές ιδιότητες, και φανερώνεται σε σωματική και ψυχική συμπεριφορά. Στέκεται ως αυτό το όλο μέσα στο περιβάλλον του και σχετίζεται με αυτό με τον δικό του τρόπο ως σύνολο. Σχετίζεται από το εσώτατο σημείο της ύπαρξής του, όπου συντελείται η μετάβαση από τα εξωτερικά ερεθίσματα στην ανταποκριτική συμπεριφορά.
Πρόκειται για ένα ζωντανό κέντρο, στο οποίο όλα συγκλίνουν και από το οποίο όλα εκπορεύονται: το παιχνίδι του «ερεθισμού» και της αντίδρασης είναι ζωή του εγώ. Αλλά δεν είναι συνειδητή εμπειρία ούτε ελεύθερη στάση: αυτό το εγώ είναι παραδομένο στη «μηχανική» της ζωής του, δεν στέκεται ως πρόσωπο πίσω και πάνω από αυτήν......
Το ζώο είναι μια ενότητα σωματοψυχικής μορφής· η ιδιαιτερότητά του εκδηλώνεται διττά, σε σωματικές και ψυχικές ιδιότητες, και φανερώνεται σε σωματική και ψυχική συμπεριφορά. Στέκεται ως αυτό το όλο μέσα στο περιβάλλον του και σχετίζεται με αυτό με τον δικό του τρόπο ως σύνολο. Σχετίζεται από το εσώτατο σημείο της ύπαρξής του, όπου συντελείται η μετάβαση από τα εξωτερικά ερεθίσματα στην ανταποκριτική συμπεριφορά.
Πρόκειται για ένα ζωντανό κέντρο, στο οποίο όλα συγκλίνουν και από το οποίο όλα εκπορεύονται: το παιχνίδι του «ερεθισμού» και της αντίδρασης είναι ζωή του εγώ. Αλλά δεν είναι συνειδητή εμπειρία ούτε ελεύθερη στάση: αυτό το εγώ είναι παραδομένο στη «μηχανική» της ζωής του, δεν στέκεται ως πρόσωπο πίσω και πάνω από αυτήν......
Στην ανθρώπινη ψυχή έχει πραγματοποιηθεί αυτή η ανόρθωση. Η εσωτερική ζωή εδώ είναι συνειδητή ύπαρξη, το «εγώ» ένα άγρυπνο, του οποίου το ανοιχτό πνευματικό μάτι κοιτάζει προς τα έξω και προς τα μέσα: μπορεί να δεχθεί κατανοώντας ό,τι το πλησιάζει και, με προσωπική ελευθερία, να απαντήσει έτσι ή αλλιώς σε αυτό. Αυτό μπορεί να το κάνει, και επειδή μπορεί να το κάνει, ο άνθρωπος είναι πνευματικό πρόσωπο, φορέας της ζωής του με την ιδιαίτερη έννοια του προσωπικού «το έχει στα χέρια του». Ωστόσο, δεν κάνει πλήρη χρήση της ελευθερίας του, αλλά σε μεγάλο βαθμό αφήνεται στο «γίγνεσθαι» ή στην «ώθηση» όπως ένα αισθητηριακό ον. Και πράγματι είναι αισθητηριακό ον και καθόλου ικανός να διαμορφώσει ολόκληρη τη ζωή του ως ελεύθερη πράξη.
Το κτιστό καθαρό πνεύμα περιορίζεται στην ελευθερία του μόνο από το γεγονός ότι δεν έχει την ύπαρξή του από τον εαυτό του, αλλά τη λαμβάνει και τη λαμβάνει ως διαρκώς νέα δωρεά καθ’ όλη τη διάρκεια της ύπαρξής του. Κάθε κτιστή ελευθερία είναι υπό όρους ελευθερία. Παρ’ όλα αυτά, η ύπαρξη του καθαρού πνεύματος είναι στο πλήρες εύρος της προσωπική ζωή, ελεύθερη αυτοδέσμευση του εαυτού του. Η γνώση του, η αγάπη του και η υπηρεσία του – και η μακάρια χαρά στη γνώση, στην αγάπη και στην υπηρεσία – όλα αυτά είναι ταυτόχρονα λήψη και αποδοχή, ελεύθερη προσφορά του εαυτού μέσα σε αυτή τη δωρημένη ζωή.
Για τον άνθρωπο υπάρχει μόνο ένας τομέας ελευθερίας που δεν συμπίπτει με το πλήρες εύρος της ύπαρξής του. Και εδώ η ψυχή είναι «μέσο» με μια νέα έννοια: η διαμεσολάβηση μεταξύ πνευματικότητας και σωματικής-αισθητηριακής ύπαρξης. Ωστόσο, η παραδοσιακή τριμερής διάκριση σώμα-ψυχή-πνεύμα δεν πρέπει να κατανοείται σαν η ψυχή του ανθρώπου να είναι ένα τρίτο βασίλειο ανάμεσα σε δύο που υπάρχουν ήδη χωρίς αυτήν και ανεξάρτητα το ένα από το άλλο: μέσα στην ίδια συναντώνται η πνευματικότητα και η αισθητηριακότητα και είναι αλληλένδετες. Ακριβώς αυτό διαφοροποιεί τον ιδιαίτερο τρόπο ύπαρξης της πνευματικής ψυχής από εκείνον της αισθητηριακής ψυχής και του καθαρού πνεύματος.
Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε ζώο ούτε άγγελος, επειδή είναι και τα δύο μαζί σε ένα. Η σωματική-αισθητηριακή του φύση είναι διαφορετική από εκείνη του ζώου, και η πνευματικότητά του διαφορετική από εκείνη του αγγέλου. Έχει ήδη γίνει λόγος γι’ αυτό περιστασιακά. Αισθάνεται ή αντιλαμβάνεται ό,τι συμβαίνει μέσα και με το σώμα, αλλά αυτή η αίσθηση είναι συνειδητή αντίληψη και κατευθύνεται προς το να μεταβεί στη νοητική κατανόηση του σώματος και των σωματικών διεργασιών, καθώς και στην αντίληψη εκείνου που «πέφτει στις αισθήσεις», δηλαδή του εξωτερικού κόσμου. Η αντίληψη είναι ήδη γνώση, πνευματική ενέργεια.
Σε αυτήν, το υποκείμενο που γνωρίζει τίθεται απέναντι από το γνωριζόμενο· το ίδιο το σώμα – όχι μόνο ο εξωτερικός κόσμος – γίνεται «αντικείμενο», έστω και αντικείμενο ιδιαίτερου είδους. Το εγώ αποσπάται κατά κάποιον τρόπο από το σώμα και ανυψώνεται, με προσωπική ελευθερία, πάνω από τη σωματικότητά του και την αισθητηριακότητά του. «Κατά κάποιον τρόπο», γιατί ωστόσο παραμένει δεμένο με αυτήν. Η πνευματική ζωή αναδύεται διαρκώς εκ νέου από την αισθητηριακή και δεν στέκεται σε δικό της θεμέλιο· όμως το εγώ έχει τη δυνατότητα να λάβει τη θέση του στο «ανώτερο» είναι του και, από εκεί, να αναλάβει ελεύθερα το «κατώτερο». Μπορεί, για παράδειγμα, να θέσει ως στόχο να διερευνήσει γνωστικά το ίδιο του το σώμα και τη δική του αισθητηριακή ζωή.
Μαθαίνει τις δυνατότητες να χρησιμοποιεί το σώμα και τις αισθήσεις ως εργαλεία της γνώσης και της δράσης του, να τα ασκεί για ορισμένους σκοπούς και έτσι να τα διαμορφώνει σε ολοένα τελειότερα εργαλεία. Έχει επίσης τη δυνατότητα να καταστέλλει αισθητηριακές παρορμήσεις, να αποσύρεται σε μεγάλο βαθμό από τη σωματική-αισθητηριακή ζωή και, αντίθετα, να εδραιώνεται πιο σταθερά στην πνευματική. Η πνευματική ζωή είναι το κατεξοχήν πεδίο της ελευθερίας: εδώ το εγώ μπορεί πράγματι να παράγει κάτι από τον εαυτό του.
Αυτό που ονομάζουμε «ελεύθερες πράξεις» – μια απόφαση, η εκούσια ανάληψη μιας πράξης, η ρητή στροφή προς μια «αναδυόμενη» σκέψη, η συνειδητή διακοπή μιας αλληλουχίας σκέψης, ένα ερώτημα, μια αίτηση, μια παραχώρηση, μια υπόσχεση, μια εντολή, μια υπακοή – όλα αυτά είναι «πράξεις» του εγώ, ποικίλες ως προς το νόημα και την εσωτερική τους δομή, αλλά ενωμένες στο ότι το εγώ, μέσω αυτών, καθορίζει το περιεχόμενο και την κατεύθυνση της ύπαρξής του και, καθώς τοποθετεί τον εαυτό του σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση και αφιερώνεται σε ένα επιλεγμένο βιωματικό περιεχόμενο, με μια ορισμένη έννοια «παράγει» τη δική του ζωή.
Έτσι δεν γίνεται ο ίδιος ο δημιουργός του εαυτού του ούτε απολύτως ελεύθερος: η ελευθερία για αυτοκαθορισμό του έχει δοθεί, και η «ζωτικότητα» που αναπτύσσει προς μια επιλεγμένη κατεύθυνση του έχει δοθεί, και κάθε πράξη είναι απάντηση σε ένα ερέθισμα και πρόσληψη ενός προσφερόμενου. Παρ’ όλα αυτά, οι ελεύθερες πράξεις διατηρούν το ιδιαίτερο γνώρισμα της αυτοτοποθέτησης, που αποτελεί την κατεξοχήν μορφή της προσωπικής ζωής.
Κάθε βουλητική επίδραση πάνω στο σώμα και κάθε διαμορφωτική παρέμβαση στον εξωτερικό κόσμο, που χρησιμοποιεί το σώμα ως εργαλείο, βασίζεται στο ότι η ελευθερία δεν περιορίζεται στο καθαρά πνευματικό πεδίο και ότι αυτό δεν είναι μια περιοχή κλειστή στον εαυτό της. Το υπόβαθρο πάνω στο οποίο ανυψώνεται η πνευματική ζωή και η ελεύθερη δράση και στο οποίο παραμένει δεμένη, δίνεται στο ίδιο ως «ύλη» για να το διαφωτίσει, να το διαμορφώσει και να το χρησιμοποιήσει.
Έτσι, η σωματική-αισθητηριακή ζωή του ανθρώπου γίνεται και αυτή προσωπικά διαμορφωμένη και μέρος της προσωπικότητας. Δεν παύει όμως ποτέ να είναι «σκοτεινό υπόβαθρο». Το να το διαφωτίζει όλο και περισσότερο και να το μορφοποιεί ολοένα πιο έντονα προσωπικά αποτελεί έργο ολόκληρης ζωής της ελεύθερης πνευματικότητας.
Με αυτά, όμως, δεν έχει ακόμη αποδοθεί το ψυχικό στο έσχατο νόημά του. Η ψυχή είναι ο «χώρος» στο μέσον του σωματικο-ψυχο-πνευματικού όλου· ως αισθητηριακή ψυχή κατοικεί στο σώμα, σε όλα τα μέλη και τα μέρη του, δέχεται από αυτό και ενεργεί διαμορφωτικά και συντηρητικά πάνω του· ως πνευματική ψυχή υπερβαίνει τον εαυτό της, στρέφει το βλέμμα της σε έναν κόσμο πέρα από το ίδιο της το εγώ – έναν κόσμο πραγμάτων, προσώπων, γεγονότων – έρχεται σε κατανοητική σχέση μαζί του και δέχεται από αυτόν· ως ψυχή με την κυριότερη έννοια, όμως, κατοικεί μέσα στον εαυτό της: σε αυτήν είναι το προσωπικό εγώ στο σπίτι του.
Εδώ συγκεντρώνεται ό,τι εισέρχεται από τον αισθητηριακό και από τον πνευματικό κόσμο· εδώ πραγματοποιείται η εσωτερική επεξεργασία τους, από εδώ λαμβάνεται στάση απέναντί τους, και εδώ αντλείται εκείνο που γίνεται το πιο προσωπικό κτήμα, συστατικό του ίδιου του εαυτού – αυτό που (μεταφορικά) «γίνεται σάρκα και αίμα». Η ψυχή ως «εσωτερικό κάστρο», όπως την περιέγραψε η αγία μητέρα Τερέζα, δεν είναι σημειακή όπως το «καθαρό εγώ», αλλά ένας «χώρος» – μάλιστα ένα «κάστρο» με πολλές κατοικίες – μέσα στον οποίο το εγώ μπορεί να κινείται ελεύθερα, άλλοτε προς τα έξω, άλλοτε αποσυρόμενο περισσότερο προς το εσωτερικό.
Και δεν είναι «κενός χώρος», παρόλο που μια πληθώρα μπορεί να εισχωρήσει σε αυτόν και να γίνει δεκτή – και μάλιστα πρέπει να γίνει δεκτή, αν πρόκειται να αναπτύξει τη δική της ιδιάζουσα ζωή. Η ψυχή δεν μπορεί να ζήσει χωρίς να δέχεται· τρέφεται από τα περιεχόμενα που προσλαμβάνει πνευματικά μέσω της εμπειρίας, όπως το σώμα από τα δομικά στοιχεία που επεξεργάζεται. Αυτή η εικόνα δείχνει πιο καθαρά από εκείνη του «χώρου» ότι δεν πρόκειται απλώς για πλήρωση ενός κενού, αλλά ότι εκείνο που δέχεται είναι ένα ον με δική του ουσία (μία οὐσία), το οποίο δέχεται με τον δικό του τρόπο και ενσωματώνει μέσα του ό,τι προσλαμβάνει.
Είναι η ουσία της ψυχής, με τις ιδιότητες και τις ικανότητες που ριζώνουν σε αυτήν, που αποκαλύπτεται μέσα στην εμπειρία και έτσι προσλαμβάνει ό,τι χρειάζεται για να γίνει αυτό που οφείλει να είναι. Αυτή η ουσία, με την ιδιομορφία της, δίνει στο σώμα όπως και σε κάθε προσωπική πνευματική πράξη το ιδιαίτερο αποτύπωμά της και επιπλέον εκχέεται από αυτήν με ασυνείδητο και αθέλητο τρόπο.
4. Εγώ, ψυχή, πνεύμα, πρόσωπο
Το εγώ, η ψυχή, το πνεύμα, το πρόσωπο – όλα αυτά συνδέονται φανερά με τον πιο εσωτερικό τρόπο, και όμως καθεμία από αυτές τις λέξεις έχει μια ιδιαίτερη σημασία που δεν ταυτίζεται πλήρως με των άλλων. Με τον όρο «εγώ» εννοούμε το ον του οποίου η ύπαρξη είναι ζωή (και μάλιστα όχι ζωή με την έννοια της υλικής διαμόρφωσης, αλλά ως ανάπτυξη του εγώ μέσα σε μια ύπαρξη που αναβλύζει από το ίδιο) και το οποίο, μέσα σε αυτήν την ύπαρξη, έχει επίγνωση του εαυτού του (είτε στη χαμηλότερη μορφή της αμβλείας αισθητηριακής αίσθησης είτε στην ανώτερη του άγρυπνου συνειδητού). Δεν είναι ταυτόσημο με την ψυχή, όπως δεν είναι ταυτόσημο ούτε με το σώμα.
Το «εγώ» «κατοικεί» στο σώμα και στην ψυχή – είναι παρόν σε κάθε σημείο όπου αισθάνεται κάτι ζωντανό και παρόν, ακόμη κι αν έχει την κατεξοχήν «έδρα» του σε ένα συγκεκριμένο σημείο του σωματικού οργανισμού και σε έναν συγκεκριμένο «τόπο» της ψυχής· και επειδή το σώμα και η ψυχή «του» ανήκουν, γι’ αυτό συχνά μεταφέρεται το όνομα «εγώ» σε ολόκληρο τον άνθρωπο. Δεν είναι όλη η σωματική ζωή ζωή του εγώ – η ανάπτυξη και οι διαδικασίες θρέψης, για παράδειγμα, συντελούνται σε μεγάλο βαθμό χωρίς να τις αντιλαμβανόμαστε, παρόλο που αντιλαμβανόμαστε κάποια πράγματα που σχετίζονται με αυτές ή συνδέονται με αυτές.
Ούτε και η ζωή της ψυχής είναι καθ’ ολοκληρίαν καθαρή ζωή του εγώ. Η ανάπτυξη και η διαμόρφωση της ψυχής συντελούνται σε μεγάλο βαθμό χωρίς να φτάνει κάτι από αυτά στη συνείδησή μου. Μπορεί να θεωρώ ότι έχω «ξεπεράσει» μια οδυνηρή εμπειρία και για πολύ καιρό να μη σκέφτομαι πια αυτήν. Όμως, ξαφνικά, μια νέα εμπειρία μπορεί να μου τη φέρει πάλι στη μνήμη, και η εντύπωση που μου προκαλεί τότε, οι σκέψεις που γεννά, με κάνουν να καταλάβω ότι όλο αυτό το διάστημα δρούσε μέσα μου, μάλιστα ότι χωρίς αυτήν δεν θα ήμουν αυτό που είμαι σήμερα.
«Μέσα μου» – δηλαδή στην ψυχή μου, σε ένα βάθος που συνήθως παραμένει κρυφό και μόνο κατά καιρούς ανοίγεται. Η άγρυπνη και συνειδητή ζωή του εγώ είναι η οδός πρόσβασης προς την ψυχή και την κρυφή της ζωή, όπως η αισθητηριακή ζωή είναι η οδός πρόσβασης προς το σώμα και τη δική του κρυφή ζωή. Είναι οδός πρόσβασης, επειδή αποτελεί έκφραση αυτού που συμβαίνει στην ψυχή και αποτέλεσμα της ουσίας της.
Όλα όσα βιώνω προέρχονται από την ψυχή μου· είναι συνάντηση της ψυχής με κάτι που της προκαλεί «εντύπωση». Το σημείο εκκίνησης ή αφετηρίας τους μέσα στην ψυχή μπορεί να βρίσκεται περισσότερο στην επιφάνεια ή στο βάθος. Το «από πού» προέρχονται και αυτή η διαστρωμάτωση της ίδιας της ψυχής αποκαλύπτονται μέσα από το βίωμα που αναδύεται από αυτά και μέσα σε αυτό, επειδή μέσα σε αυτό ανοίγονται και φτάνουν στην «ενεργό», παρόντως ζωντανή ύπαρξή τους.
Αυτό συμβαίνει ήδη στην πρωταρχική κατεύθυνση του βιώματος, πριν ακόμη μια εκ των υστέρων στραμμένη ματιά (μια «αναστοχαστική πράξη» ή «αναστοχασμός») – που προσέχει, παρατηρεί, εξετάζει ή αναλύει – στραφεί προς το βίωμα, όπως και η πιο πρωταρχική μορφή της «συνείδησης» συνοδεύει τη ζωή του εγώ χωρίς να αποσπάται από αυτήν ως ιδιαίτερη «αντίληψη» και να στρέφεται προς αυτήν.
Γι’ αυτό κάθε άνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του ήδη μέσα από την απλή άγρυπνη ζωή του, χωρίς να καθιστά τον εαυτό του αντικείμενο και χωρίς να καταβάλλει προσπάθεια μέσω αυτοπαρατήρησης, αυτοανάλυσης και αυτογνωσίας.
Μέ την «αυτοαντίληψη» ή «εσωτερική αντίληψη» (τα δύο δεν ταυτίζονται, γιατί στην αυτοαντίληψη ανήκει και η αντίληψη του σώματος και γιατί υπάρχει πρόσβαση στο σώμα και μέσω της εξωτερικής αντίληψης, ενώ μέσω του σώματος – μέσα από τις σωματικές εκφράσεις – υπάρχει επίσης από έξω πρόσβαση και προς την ψυχή), η αρχική συνείδηση γίνεται τέτοια μόνο όταν το εγώ απομακρύνεται από το πρωταρχικό βίωμα και το καθιστά αντικείμενο. Τότε η ψυχή του εμφανίζεται ως κάτι «πραγματοειδές», «ουσιώδες», με μόνιμες ιδιότητες, με ικανότητες που μπορούν και χρειάζονται ανάπτυξη και ενίσχυση, με μεταβαλλόμενες καταστάσεις και δραστηριότητες. Έτσι όμως συναντά και τον ίδιο του τον εαυτό, γιατί σε αυτό που είναι «φορέας» του βιώματος, που επιτελεί τις ενέργειες και υφίσταται τις εντυπώσεις, αναγνωρίζει τον εαυτό του.
Το εγώ, από το οποίο αναβλύζει κάθε ζωή του εγώ και το οποίο μέσα σε αυτήν έχει επίγνωση του εαυτού του, είναι το ίδιο εκείνο στο οποίο ανήκουν το σώμα και η ψυχή, που τα περιλαμβάνει και τα περικλείει πνευματικά. Αυτό που στο «νεκρό» πράγμα επιτελεί η κενή μορφή του αντικειμένου, εδώ είναι έργο του ζωντανού, πνευματικού, προσωπικού εγώ. Με τον όρο «πρόσωπο» εννοήσαμε το συνειδητό και ελεύθερο εγώ. «Ελεύθερο» είναι, γιατί είναι «κύριος των πράξεών του», επειδή καθορίζει τη ζωή του από τον εαυτό του – με τη μορφή «ελεύθερων πράξεων».
Οι ελεύθερες πράξεις είναι το πρώτο πεδίο κυριαρχίας του προσώπου. Επειδή όμως με τη δράση του ασκεί διαμορφωτική επίδραση στο σώμα και στην ψυχή, ολόκληρη η δική του «ανθρώπινη φύση» ανήκει στο πεδίο της κυριαρχίας του· και επειδή μέσω της ψυχοσωματικής του δράσης μπορεί να επεμβαίνει και στον περιβάλλοντα κόσμο, έχει και εκεί έναν χώρο δύναμης, τον οποίο μπορεί να ονομάσει «δικό του». Ό,τι επιτελεί ελεύθερα και συνειδητά είναι ζωή του εγώ, αλλά το αντλεί από βάθος – άλλοτε μεγαλύτερο και άλλοτε μικρότερο: για παράδειγμα, η απόφαση για έναν περίπατο προέρχεται από πολύ πιο επιφανειακό στρώμα από ό,τι η απόφαση για το επάγγελμα της ζωής. Και αυτό το βάθος είναι το βάθος της ψυχής, που «ζωντανεύει» και φωτίζεται μέσα στη ζωή του εγώ, ενώ πριν ήταν κρυμμένο και παραμένει μυστηριώδες ακόμη και μετά από αυτή τη φώτιση.
Το τι «μπορεί» ο άνθρωπος ως ελεύθερο πρόσωπο το μαθαίνει μόνο όταν το πράττει, ή κατά κάποιον τρόπο προκαταβολικά, όταν αυτό εμφανίζεται μπροστά του ως «απαίτηση». Οι σχέσεις μεταξύ εγώ, προσώπου και ψυχής γίνονται τώρα σαφέστερες. Αν το «καθαρό εγώ» θεωρηθεί ως το «σημείο» από το οποίο αναλαμβάνεται κάθε ελεύθερη πράξη και στο οποίο κάθε πρόσληψη γίνεται αισθητή και φτάνει στη συνείδηση, τότε μια τέτοια θεώρηση είναι δυνατή. Όμως παραβλέπει τη ριζωμένη προέλευση της ζωής του εγώ από το θεμέλιο από το οποίο αυτή αναδύεται.
Το εγώ είναι, τρόπον τινά, το σημείο διάβασης από το σκοτεινό βάθος προς τη φωτεινή διαύγεια της συνειδητής ζωής και συγχρόνως από τη «δυνατότητα» ή «προ-πραγματικότητα» προς την πλήρη παρούσα πραγματικότητα (από τη δύναμη στην ενέργεια). Μέσα στην εμπειρία του «μπορώ», το εγώ αποκτά συνείδηση των «δυνάμεων» που «κοιμούνται» στην ψυχή του και από τις οποίες ζει· και η ζωή του εγώ είναι η πραγμάτωση, η ενεργοποίηση αυτών των δυνάμεων, μέσω της οποίας γίνονται ορατές.
Το πρόσωπο, ως το εγώ που περιλαμβάνει σώμα και ψυχή, τα διαφωτίζει γνωστικά και τα κυριαρχεί βουλητικά, το κατανοήσαμε ως τον φορέα που υψώνεται πίσω και πάνω από το σύνολο σώματος και ψυχής ή ως τη μορφή που συνοψίζει το πλήθος. Όπως όμως ειπώθηκε γενικά ότι η κενή μορφή δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς περιεχόμενο, ούτε το περιεχόμενο χωρίς μορφή, έτσι αυτό φαίνεται εδώ ιδιαίτερα καθαρά. Ως «καθαρό εγώ» το πρόσωπο δεν θα μπορούσε να ζήσει. Ζει από τον πλούτο της ουσίας που φωτίζεται μέσα στην άγρυπνη ζωή, χωρίς ποτέ να μπορεί να διαφωτιστεί ή να κυριαρχηθεί πλήρως.
Το πρόσωπο φέρει αυτόν τον πλούτο και συγχρόνως φέρεται από αυτόν ως από το σκοτεινό του θεμέλιο. Εδώ αποκαλύπτεται η ιδιαιτερότητα του ανθρώπινου προσώπου: αυτό που έχει κοινό με το πρόσωπο του Θεού και των καθαρών πνευμάτων και αυτό που το διαφοροποιεί από αυτά. Ως ον που ζει συνειδητά και ελεύθερα, που περιλαμβάνει και φέρει τον πλούτο της ουσίας του, μοιάζει με τα καθαρά πνεύματα· ως ον που αναδύεται από ένα σκοτεινό θεμέλιο και στηρίζεται σε αυτό, ως ανίκανο να διαμορφώσει, να φωτίσει και να κυριαρχήσει πλήρως όλο το «είναι» του προσωπικά, υπολείπεται αυτών· αλλά, από την άλλη πλευρά, έχει έναν ορισμένο υπεροχικό τρόπο ύπαρξης έναντι των κτιστών καθαρών πνευμάτων, λόγω του ιδιαίτερου «βάθους» του και, συνεπώς, μια διαφορετική από τη δική τους ομοιότητα προς τον Θεό. Να αναδειχθεί η σχέση πνεύματος και ψυχής. Η ανθρώπινη ψυχή χαρακτηρίζεται ως πνευματικό δημιούργημα, και αν θέλει κανείς να διαιρέσει κάθε πραγματικότητα σε πνεύμα και ύλη, τότε δεν απομένει καμία άλλη δυνατότητα, αφού δεν είναι χωρικά εκτεινόμενη και αισθητά αντιληπτή όπως καθετί χωρικό-υλικό. Ωστόσο – και αυτό την διαφοροποιεί ουσιαστικά από τα καθαρά πνεύματα – είναι εκ φύσεως δεσμευμένη με την ύλη. Αυτό εκφράζεται καθαρά στο ότι είναι μορφή του σώματος. Δεν είναι αυτό μόνο μέσω των κατώτερων ικανοτήτων της, που μοιράζεται με την φυτική και ζωική ψυχή, αλλά μέσω ολόκληρης της ενιαίας της ουσίας, μέσα στην οποία ριζώνουν και οι ανώτερες, εκείνες που την διακρίνουν και την φέρνουν πλησιέστερα στα καθαρά πνεύματα.
«Το πνεύμα ως ψυχή οικοδομεί από στιγμή σε στιγμή, μέσα στην ύλη και στον χώρο, τον άνθρωπο ως ένα πάντοτε κινούμενο και μεταβαλλόμενο ον, έτσι ώστε το εξωτερικό να καθορίζεται και να διαμορφώνεται πράγματι πάντοτε από το εσωτερικό και το εσώτατο …». Το «εσωτερικό και εσώτατο» – αυτό είναι όμως το «πνευματικότερο», εκείνο που είναι πιο απομακρυσμένο από την υλικότητα, αυτό που κινεί την ψυχή στο βάθος της. Αν αυτό μας φαίνεται θαυμαστό, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε το ακόμη μεγαλύτερο «θαύμα» (στο οποίο αυτό εντάσσεται): ότι κάθε υλικό συγκροτείται από το πνεύμα.
Αυτό δεν σημαίνει μόνο ότι ολόκληρος ο υλικός κόσμος έχει δημιουργηθεί από το θείο πνεύμα, αλλά ότι κάθε υλική μορφή είναι εμποτισμένη από πνεύμα. Καθετί φέρει είτε, ως φυσικό πράγμα, τη μορφή του μέσα του, η οποία το διαμορφώνει εκ των έσω, είτε, ως ανθρώπινο έργο, έχει διαμορφωθεί απ’ έξω και, μέσω της μορφής του, έχει καταστεί φορέας νοήματος. Η μορφή που διαμορφώνει την ύλη δεν είναι η ίδια ύλη. Για να κατανοήσουμε τη σχέση της με το πνεύμα, πρέπει να λάβουμε υπόψη μια διευρυμένη σημασία της λέξης «πνεύμα».
Συνεχίζεται με:
§ 4. Περαιτέρω διευκρίνιση της έννοιας του πνεύματος: πνεύμα ως ύπαρξη και ζωή (ιδέα και δύναμη)
Το κτιστό καθαρό πνεύμα περιορίζεται στην ελευθερία του μόνο από το γεγονός ότι δεν έχει την ύπαρξή του από τον εαυτό του, αλλά τη λαμβάνει και τη λαμβάνει ως διαρκώς νέα δωρεά καθ’ όλη τη διάρκεια της ύπαρξής του. Κάθε κτιστή ελευθερία είναι υπό όρους ελευθερία. Παρ’ όλα αυτά, η ύπαρξη του καθαρού πνεύματος είναι στο πλήρες εύρος της προσωπική ζωή, ελεύθερη αυτοδέσμευση του εαυτού του. Η γνώση του, η αγάπη του και η υπηρεσία του – και η μακάρια χαρά στη γνώση, στην αγάπη και στην υπηρεσία – όλα αυτά είναι ταυτόχρονα λήψη και αποδοχή, ελεύθερη προσφορά του εαυτού μέσα σε αυτή τη δωρημένη ζωή.
Για τον άνθρωπο υπάρχει μόνο ένας τομέας ελευθερίας που δεν συμπίπτει με το πλήρες εύρος της ύπαρξής του. Και εδώ η ψυχή είναι «μέσο» με μια νέα έννοια: η διαμεσολάβηση μεταξύ πνευματικότητας και σωματικής-αισθητηριακής ύπαρξης. Ωστόσο, η παραδοσιακή τριμερής διάκριση σώμα-ψυχή-πνεύμα δεν πρέπει να κατανοείται σαν η ψυχή του ανθρώπου να είναι ένα τρίτο βασίλειο ανάμεσα σε δύο που υπάρχουν ήδη χωρίς αυτήν και ανεξάρτητα το ένα από το άλλο: μέσα στην ίδια συναντώνται η πνευματικότητα και η αισθητηριακότητα και είναι αλληλένδετες. Ακριβώς αυτό διαφοροποιεί τον ιδιαίτερο τρόπο ύπαρξης της πνευματικής ψυχής από εκείνον της αισθητηριακής ψυχής και του καθαρού πνεύματος.
Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε ζώο ούτε άγγελος, επειδή είναι και τα δύο μαζί σε ένα. Η σωματική-αισθητηριακή του φύση είναι διαφορετική από εκείνη του ζώου, και η πνευματικότητά του διαφορετική από εκείνη του αγγέλου. Έχει ήδη γίνει λόγος γι’ αυτό περιστασιακά. Αισθάνεται ή αντιλαμβάνεται ό,τι συμβαίνει μέσα και με το σώμα, αλλά αυτή η αίσθηση είναι συνειδητή αντίληψη και κατευθύνεται προς το να μεταβεί στη νοητική κατανόηση του σώματος και των σωματικών διεργασιών, καθώς και στην αντίληψη εκείνου που «πέφτει στις αισθήσεις», δηλαδή του εξωτερικού κόσμου. Η αντίληψη είναι ήδη γνώση, πνευματική ενέργεια.
Σε αυτήν, το υποκείμενο που γνωρίζει τίθεται απέναντι από το γνωριζόμενο· το ίδιο το σώμα – όχι μόνο ο εξωτερικός κόσμος – γίνεται «αντικείμενο», έστω και αντικείμενο ιδιαίτερου είδους. Το εγώ αποσπάται κατά κάποιον τρόπο από το σώμα και ανυψώνεται, με προσωπική ελευθερία, πάνω από τη σωματικότητά του και την αισθητηριακότητά του. «Κατά κάποιον τρόπο», γιατί ωστόσο παραμένει δεμένο με αυτήν. Η πνευματική ζωή αναδύεται διαρκώς εκ νέου από την αισθητηριακή και δεν στέκεται σε δικό της θεμέλιο· όμως το εγώ έχει τη δυνατότητα να λάβει τη θέση του στο «ανώτερο» είναι του και, από εκεί, να αναλάβει ελεύθερα το «κατώτερο». Μπορεί, για παράδειγμα, να θέσει ως στόχο να διερευνήσει γνωστικά το ίδιο του το σώμα και τη δική του αισθητηριακή ζωή.
Μαθαίνει τις δυνατότητες να χρησιμοποιεί το σώμα και τις αισθήσεις ως εργαλεία της γνώσης και της δράσης του, να τα ασκεί για ορισμένους σκοπούς και έτσι να τα διαμορφώνει σε ολοένα τελειότερα εργαλεία. Έχει επίσης τη δυνατότητα να καταστέλλει αισθητηριακές παρορμήσεις, να αποσύρεται σε μεγάλο βαθμό από τη σωματική-αισθητηριακή ζωή και, αντίθετα, να εδραιώνεται πιο σταθερά στην πνευματική. Η πνευματική ζωή είναι το κατεξοχήν πεδίο της ελευθερίας: εδώ το εγώ μπορεί πράγματι να παράγει κάτι από τον εαυτό του.
Αυτό που ονομάζουμε «ελεύθερες πράξεις» – μια απόφαση, η εκούσια ανάληψη μιας πράξης, η ρητή στροφή προς μια «αναδυόμενη» σκέψη, η συνειδητή διακοπή μιας αλληλουχίας σκέψης, ένα ερώτημα, μια αίτηση, μια παραχώρηση, μια υπόσχεση, μια εντολή, μια υπακοή – όλα αυτά είναι «πράξεις» του εγώ, ποικίλες ως προς το νόημα και την εσωτερική τους δομή, αλλά ενωμένες στο ότι το εγώ, μέσω αυτών, καθορίζει το περιεχόμενο και την κατεύθυνση της ύπαρξής του και, καθώς τοποθετεί τον εαυτό του σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση και αφιερώνεται σε ένα επιλεγμένο βιωματικό περιεχόμενο, με μια ορισμένη έννοια «παράγει» τη δική του ζωή.
Έτσι δεν γίνεται ο ίδιος ο δημιουργός του εαυτού του ούτε απολύτως ελεύθερος: η ελευθερία για αυτοκαθορισμό του έχει δοθεί, και η «ζωτικότητα» που αναπτύσσει προς μια επιλεγμένη κατεύθυνση του έχει δοθεί, και κάθε πράξη είναι απάντηση σε ένα ερέθισμα και πρόσληψη ενός προσφερόμενου. Παρ’ όλα αυτά, οι ελεύθερες πράξεις διατηρούν το ιδιαίτερο γνώρισμα της αυτοτοποθέτησης, που αποτελεί την κατεξοχήν μορφή της προσωπικής ζωής.
Κάθε βουλητική επίδραση πάνω στο σώμα και κάθε διαμορφωτική παρέμβαση στον εξωτερικό κόσμο, που χρησιμοποιεί το σώμα ως εργαλείο, βασίζεται στο ότι η ελευθερία δεν περιορίζεται στο καθαρά πνευματικό πεδίο και ότι αυτό δεν είναι μια περιοχή κλειστή στον εαυτό της. Το υπόβαθρο πάνω στο οποίο ανυψώνεται η πνευματική ζωή και η ελεύθερη δράση και στο οποίο παραμένει δεμένη, δίνεται στο ίδιο ως «ύλη» για να το διαφωτίσει, να το διαμορφώσει και να το χρησιμοποιήσει.
Έτσι, η σωματική-αισθητηριακή ζωή του ανθρώπου γίνεται και αυτή προσωπικά διαμορφωμένη και μέρος της προσωπικότητας. Δεν παύει όμως ποτέ να είναι «σκοτεινό υπόβαθρο». Το να το διαφωτίζει όλο και περισσότερο και να το μορφοποιεί ολοένα πιο έντονα προσωπικά αποτελεί έργο ολόκληρης ζωής της ελεύθερης πνευματικότητας.
Με αυτά, όμως, δεν έχει ακόμη αποδοθεί το ψυχικό στο έσχατο νόημά του. Η ψυχή είναι ο «χώρος» στο μέσον του σωματικο-ψυχο-πνευματικού όλου· ως αισθητηριακή ψυχή κατοικεί στο σώμα, σε όλα τα μέλη και τα μέρη του, δέχεται από αυτό και ενεργεί διαμορφωτικά και συντηρητικά πάνω του· ως πνευματική ψυχή υπερβαίνει τον εαυτό της, στρέφει το βλέμμα της σε έναν κόσμο πέρα από το ίδιο της το εγώ – έναν κόσμο πραγμάτων, προσώπων, γεγονότων – έρχεται σε κατανοητική σχέση μαζί του και δέχεται από αυτόν· ως ψυχή με την κυριότερη έννοια, όμως, κατοικεί μέσα στον εαυτό της: σε αυτήν είναι το προσωπικό εγώ στο σπίτι του.
Εδώ συγκεντρώνεται ό,τι εισέρχεται από τον αισθητηριακό και από τον πνευματικό κόσμο· εδώ πραγματοποιείται η εσωτερική επεξεργασία τους, από εδώ λαμβάνεται στάση απέναντί τους, και εδώ αντλείται εκείνο που γίνεται το πιο προσωπικό κτήμα, συστατικό του ίδιου του εαυτού – αυτό που (μεταφορικά) «γίνεται σάρκα και αίμα». Η ψυχή ως «εσωτερικό κάστρο», όπως την περιέγραψε η αγία μητέρα Τερέζα, δεν είναι σημειακή όπως το «καθαρό εγώ», αλλά ένας «χώρος» – μάλιστα ένα «κάστρο» με πολλές κατοικίες – μέσα στον οποίο το εγώ μπορεί να κινείται ελεύθερα, άλλοτε προς τα έξω, άλλοτε αποσυρόμενο περισσότερο προς το εσωτερικό.
Και δεν είναι «κενός χώρος», παρόλο που μια πληθώρα μπορεί να εισχωρήσει σε αυτόν και να γίνει δεκτή – και μάλιστα πρέπει να γίνει δεκτή, αν πρόκειται να αναπτύξει τη δική της ιδιάζουσα ζωή. Η ψυχή δεν μπορεί να ζήσει χωρίς να δέχεται· τρέφεται από τα περιεχόμενα που προσλαμβάνει πνευματικά μέσω της εμπειρίας, όπως το σώμα από τα δομικά στοιχεία που επεξεργάζεται. Αυτή η εικόνα δείχνει πιο καθαρά από εκείνη του «χώρου» ότι δεν πρόκειται απλώς για πλήρωση ενός κενού, αλλά ότι εκείνο που δέχεται είναι ένα ον με δική του ουσία (μία οὐσία), το οποίο δέχεται με τον δικό του τρόπο και ενσωματώνει μέσα του ό,τι προσλαμβάνει.
Είναι η ουσία της ψυχής, με τις ιδιότητες και τις ικανότητες που ριζώνουν σε αυτήν, που αποκαλύπτεται μέσα στην εμπειρία και έτσι προσλαμβάνει ό,τι χρειάζεται για να γίνει αυτό που οφείλει να είναι. Αυτή η ουσία, με την ιδιομορφία της, δίνει στο σώμα όπως και σε κάθε προσωπική πνευματική πράξη το ιδιαίτερο αποτύπωμά της και επιπλέον εκχέεται από αυτήν με ασυνείδητο και αθέλητο τρόπο.
4. Εγώ, ψυχή, πνεύμα, πρόσωπο
Το εγώ, η ψυχή, το πνεύμα, το πρόσωπο – όλα αυτά συνδέονται φανερά με τον πιο εσωτερικό τρόπο, και όμως καθεμία από αυτές τις λέξεις έχει μια ιδιαίτερη σημασία που δεν ταυτίζεται πλήρως με των άλλων. Με τον όρο «εγώ» εννοούμε το ον του οποίου η ύπαρξη είναι ζωή (και μάλιστα όχι ζωή με την έννοια της υλικής διαμόρφωσης, αλλά ως ανάπτυξη του εγώ μέσα σε μια ύπαρξη που αναβλύζει από το ίδιο) και το οποίο, μέσα σε αυτήν την ύπαρξη, έχει επίγνωση του εαυτού του (είτε στη χαμηλότερη μορφή της αμβλείας αισθητηριακής αίσθησης είτε στην ανώτερη του άγρυπνου συνειδητού). Δεν είναι ταυτόσημο με την ψυχή, όπως δεν είναι ταυτόσημο ούτε με το σώμα.
Το «εγώ» «κατοικεί» στο σώμα και στην ψυχή – είναι παρόν σε κάθε σημείο όπου αισθάνεται κάτι ζωντανό και παρόν, ακόμη κι αν έχει την κατεξοχήν «έδρα» του σε ένα συγκεκριμένο σημείο του σωματικού οργανισμού και σε έναν συγκεκριμένο «τόπο» της ψυχής· και επειδή το σώμα και η ψυχή «του» ανήκουν, γι’ αυτό συχνά μεταφέρεται το όνομα «εγώ» σε ολόκληρο τον άνθρωπο. Δεν είναι όλη η σωματική ζωή ζωή του εγώ – η ανάπτυξη και οι διαδικασίες θρέψης, για παράδειγμα, συντελούνται σε μεγάλο βαθμό χωρίς να τις αντιλαμβανόμαστε, παρόλο που αντιλαμβανόμαστε κάποια πράγματα που σχετίζονται με αυτές ή συνδέονται με αυτές.
Ούτε και η ζωή της ψυχής είναι καθ’ ολοκληρίαν καθαρή ζωή του εγώ. Η ανάπτυξη και η διαμόρφωση της ψυχής συντελούνται σε μεγάλο βαθμό χωρίς να φτάνει κάτι από αυτά στη συνείδησή μου. Μπορεί να θεωρώ ότι έχω «ξεπεράσει» μια οδυνηρή εμπειρία και για πολύ καιρό να μη σκέφτομαι πια αυτήν. Όμως, ξαφνικά, μια νέα εμπειρία μπορεί να μου τη φέρει πάλι στη μνήμη, και η εντύπωση που μου προκαλεί τότε, οι σκέψεις που γεννά, με κάνουν να καταλάβω ότι όλο αυτό το διάστημα δρούσε μέσα μου, μάλιστα ότι χωρίς αυτήν δεν θα ήμουν αυτό που είμαι σήμερα.
«Μέσα μου» – δηλαδή στην ψυχή μου, σε ένα βάθος που συνήθως παραμένει κρυφό και μόνο κατά καιρούς ανοίγεται. Η άγρυπνη και συνειδητή ζωή του εγώ είναι η οδός πρόσβασης προς την ψυχή και την κρυφή της ζωή, όπως η αισθητηριακή ζωή είναι η οδός πρόσβασης προς το σώμα και τη δική του κρυφή ζωή. Είναι οδός πρόσβασης, επειδή αποτελεί έκφραση αυτού που συμβαίνει στην ψυχή και αποτέλεσμα της ουσίας της.
Όλα όσα βιώνω προέρχονται από την ψυχή μου· είναι συνάντηση της ψυχής με κάτι που της προκαλεί «εντύπωση». Το σημείο εκκίνησης ή αφετηρίας τους μέσα στην ψυχή μπορεί να βρίσκεται περισσότερο στην επιφάνεια ή στο βάθος. Το «από πού» προέρχονται και αυτή η διαστρωμάτωση της ίδιας της ψυχής αποκαλύπτονται μέσα από το βίωμα που αναδύεται από αυτά και μέσα σε αυτό, επειδή μέσα σε αυτό ανοίγονται και φτάνουν στην «ενεργό», παρόντως ζωντανή ύπαρξή τους.
Αυτό συμβαίνει ήδη στην πρωταρχική κατεύθυνση του βιώματος, πριν ακόμη μια εκ των υστέρων στραμμένη ματιά (μια «αναστοχαστική πράξη» ή «αναστοχασμός») – που προσέχει, παρατηρεί, εξετάζει ή αναλύει – στραφεί προς το βίωμα, όπως και η πιο πρωταρχική μορφή της «συνείδησης» συνοδεύει τη ζωή του εγώ χωρίς να αποσπάται από αυτήν ως ιδιαίτερη «αντίληψη» και να στρέφεται προς αυτήν.
Γι’ αυτό κάθε άνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του ήδη μέσα από την απλή άγρυπνη ζωή του, χωρίς να καθιστά τον εαυτό του αντικείμενο και χωρίς να καταβάλλει προσπάθεια μέσω αυτοπαρατήρησης, αυτοανάλυσης και αυτογνωσίας.
Μέ την «αυτοαντίληψη» ή «εσωτερική αντίληψη» (τα δύο δεν ταυτίζονται, γιατί στην αυτοαντίληψη ανήκει και η αντίληψη του σώματος και γιατί υπάρχει πρόσβαση στο σώμα και μέσω της εξωτερικής αντίληψης, ενώ μέσω του σώματος – μέσα από τις σωματικές εκφράσεις – υπάρχει επίσης από έξω πρόσβαση και προς την ψυχή), η αρχική συνείδηση γίνεται τέτοια μόνο όταν το εγώ απομακρύνεται από το πρωταρχικό βίωμα και το καθιστά αντικείμενο. Τότε η ψυχή του εμφανίζεται ως κάτι «πραγματοειδές», «ουσιώδες», με μόνιμες ιδιότητες, με ικανότητες που μπορούν και χρειάζονται ανάπτυξη και ενίσχυση, με μεταβαλλόμενες καταστάσεις και δραστηριότητες. Έτσι όμως συναντά και τον ίδιο του τον εαυτό, γιατί σε αυτό που είναι «φορέας» του βιώματος, που επιτελεί τις ενέργειες και υφίσταται τις εντυπώσεις, αναγνωρίζει τον εαυτό του.
Το εγώ, από το οποίο αναβλύζει κάθε ζωή του εγώ και το οποίο μέσα σε αυτήν έχει επίγνωση του εαυτού του, είναι το ίδιο εκείνο στο οποίο ανήκουν το σώμα και η ψυχή, που τα περιλαμβάνει και τα περικλείει πνευματικά. Αυτό που στο «νεκρό» πράγμα επιτελεί η κενή μορφή του αντικειμένου, εδώ είναι έργο του ζωντανού, πνευματικού, προσωπικού εγώ. Με τον όρο «πρόσωπο» εννοήσαμε το συνειδητό και ελεύθερο εγώ. «Ελεύθερο» είναι, γιατί είναι «κύριος των πράξεών του», επειδή καθορίζει τη ζωή του από τον εαυτό του – με τη μορφή «ελεύθερων πράξεων».
Οι ελεύθερες πράξεις είναι το πρώτο πεδίο κυριαρχίας του προσώπου. Επειδή όμως με τη δράση του ασκεί διαμορφωτική επίδραση στο σώμα και στην ψυχή, ολόκληρη η δική του «ανθρώπινη φύση» ανήκει στο πεδίο της κυριαρχίας του· και επειδή μέσω της ψυχοσωματικής του δράσης μπορεί να επεμβαίνει και στον περιβάλλοντα κόσμο, έχει και εκεί έναν χώρο δύναμης, τον οποίο μπορεί να ονομάσει «δικό του». Ό,τι επιτελεί ελεύθερα και συνειδητά είναι ζωή του εγώ, αλλά το αντλεί από βάθος – άλλοτε μεγαλύτερο και άλλοτε μικρότερο: για παράδειγμα, η απόφαση για έναν περίπατο προέρχεται από πολύ πιο επιφανειακό στρώμα από ό,τι η απόφαση για το επάγγελμα της ζωής. Και αυτό το βάθος είναι το βάθος της ψυχής, που «ζωντανεύει» και φωτίζεται μέσα στη ζωή του εγώ, ενώ πριν ήταν κρυμμένο και παραμένει μυστηριώδες ακόμη και μετά από αυτή τη φώτιση.
Το τι «μπορεί» ο άνθρωπος ως ελεύθερο πρόσωπο το μαθαίνει μόνο όταν το πράττει, ή κατά κάποιον τρόπο προκαταβολικά, όταν αυτό εμφανίζεται μπροστά του ως «απαίτηση». Οι σχέσεις μεταξύ εγώ, προσώπου και ψυχής γίνονται τώρα σαφέστερες. Αν το «καθαρό εγώ» θεωρηθεί ως το «σημείο» από το οποίο αναλαμβάνεται κάθε ελεύθερη πράξη και στο οποίο κάθε πρόσληψη γίνεται αισθητή και φτάνει στη συνείδηση, τότε μια τέτοια θεώρηση είναι δυνατή. Όμως παραβλέπει τη ριζωμένη προέλευση της ζωής του εγώ από το θεμέλιο από το οποίο αυτή αναδύεται.
Το εγώ είναι, τρόπον τινά, το σημείο διάβασης από το σκοτεινό βάθος προς τη φωτεινή διαύγεια της συνειδητής ζωής και συγχρόνως από τη «δυνατότητα» ή «προ-πραγματικότητα» προς την πλήρη παρούσα πραγματικότητα (από τη δύναμη στην ενέργεια). Μέσα στην εμπειρία του «μπορώ», το εγώ αποκτά συνείδηση των «δυνάμεων» που «κοιμούνται» στην ψυχή του και από τις οποίες ζει· και η ζωή του εγώ είναι η πραγμάτωση, η ενεργοποίηση αυτών των δυνάμεων, μέσω της οποίας γίνονται ορατές.
Το πρόσωπο, ως το εγώ που περιλαμβάνει σώμα και ψυχή, τα διαφωτίζει γνωστικά και τα κυριαρχεί βουλητικά, το κατανοήσαμε ως τον φορέα που υψώνεται πίσω και πάνω από το σύνολο σώματος και ψυχής ή ως τη μορφή που συνοψίζει το πλήθος. Όπως όμως ειπώθηκε γενικά ότι η κενή μορφή δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς περιεχόμενο, ούτε το περιεχόμενο χωρίς μορφή, έτσι αυτό φαίνεται εδώ ιδιαίτερα καθαρά. Ως «καθαρό εγώ» το πρόσωπο δεν θα μπορούσε να ζήσει. Ζει από τον πλούτο της ουσίας που φωτίζεται μέσα στην άγρυπνη ζωή, χωρίς ποτέ να μπορεί να διαφωτιστεί ή να κυριαρχηθεί πλήρως.
Το πρόσωπο φέρει αυτόν τον πλούτο και συγχρόνως φέρεται από αυτόν ως από το σκοτεινό του θεμέλιο. Εδώ αποκαλύπτεται η ιδιαιτερότητα του ανθρώπινου προσώπου: αυτό που έχει κοινό με το πρόσωπο του Θεού και των καθαρών πνευμάτων και αυτό που το διαφοροποιεί από αυτά. Ως ον που ζει συνειδητά και ελεύθερα, που περιλαμβάνει και φέρει τον πλούτο της ουσίας του, μοιάζει με τα καθαρά πνεύματα· ως ον που αναδύεται από ένα σκοτεινό θεμέλιο και στηρίζεται σε αυτό, ως ανίκανο να διαμορφώσει, να φωτίσει και να κυριαρχήσει πλήρως όλο το «είναι» του προσωπικά, υπολείπεται αυτών· αλλά, από την άλλη πλευρά, έχει έναν ορισμένο υπεροχικό τρόπο ύπαρξης έναντι των κτιστών καθαρών πνευμάτων, λόγω του ιδιαίτερου «βάθους» του και, συνεπώς, μια διαφορετική από τη δική τους ομοιότητα προς τον Θεό. Να αναδειχθεί η σχέση πνεύματος και ψυχής. Η ανθρώπινη ψυχή χαρακτηρίζεται ως πνευματικό δημιούργημα, και αν θέλει κανείς να διαιρέσει κάθε πραγματικότητα σε πνεύμα και ύλη, τότε δεν απομένει καμία άλλη δυνατότητα, αφού δεν είναι χωρικά εκτεινόμενη και αισθητά αντιληπτή όπως καθετί χωρικό-υλικό. Ωστόσο – και αυτό την διαφοροποιεί ουσιαστικά από τα καθαρά πνεύματα – είναι εκ φύσεως δεσμευμένη με την ύλη. Αυτό εκφράζεται καθαρά στο ότι είναι μορφή του σώματος. Δεν είναι αυτό μόνο μέσω των κατώτερων ικανοτήτων της, που μοιράζεται με την φυτική και ζωική ψυχή, αλλά μέσω ολόκληρης της ενιαίας της ουσίας, μέσα στην οποία ριζώνουν και οι ανώτερες, εκείνες που την διακρίνουν και την φέρνουν πλησιέστερα στα καθαρά πνεύματα.
«Το πνεύμα ως ψυχή οικοδομεί από στιγμή σε στιγμή, μέσα στην ύλη και στον χώρο, τον άνθρωπο ως ένα πάντοτε κινούμενο και μεταβαλλόμενο ον, έτσι ώστε το εξωτερικό να καθορίζεται και να διαμορφώνεται πράγματι πάντοτε από το εσωτερικό και το εσώτατο …». Το «εσωτερικό και εσώτατο» – αυτό είναι όμως το «πνευματικότερο», εκείνο που είναι πιο απομακρυσμένο από την υλικότητα, αυτό που κινεί την ψυχή στο βάθος της. Αν αυτό μας φαίνεται θαυμαστό, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε το ακόμη μεγαλύτερο «θαύμα» (στο οποίο αυτό εντάσσεται): ότι κάθε υλικό συγκροτείται από το πνεύμα.
Αυτό δεν σημαίνει μόνο ότι ολόκληρος ο υλικός κόσμος έχει δημιουργηθεί από το θείο πνεύμα, αλλά ότι κάθε υλική μορφή είναι εμποτισμένη από πνεύμα. Καθετί φέρει είτε, ως φυσικό πράγμα, τη μορφή του μέσα του, η οποία το διαμορφώνει εκ των έσω, είτε, ως ανθρώπινο έργο, έχει διαμορφωθεί απ’ έξω και, μέσω της μορφής του, έχει καταστεί φορέας νοήματος. Η μορφή που διαμορφώνει την ύλη δεν είναι η ίδια ύλη. Για να κατανοήσουμε τη σχέση της με το πνεύμα, πρέπει να λάβουμε υπόψη μια διευρυμένη σημασία της λέξης «πνεύμα».
Συνεχίζεται με:
§ 4. Περαιτέρω διευκρίνιση της έννοιας του πνεύματος: πνεύμα ως ύπαρξη και ζωή (ιδέα και δύναμη)
ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΜΟΙΡΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΤΑΛΛΑΞΕ ΤΟ ΝΟΥ ΜΕ ΤΟ ΕΓΩ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου