Συνέχεια από: Τετάρτη 22 Απριλίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤ΄
Ἡ γνωστική ἐμπειρία προϋποθέτει τὴ διατύπωση ἐρωτημάτων σχετικῶς μὲ τὰ πράγματα, ἐρωτήματα μέσω τῶν ὁποίων μπορεῖ νὰ διευκρινιστεῖ ἐὰν αὐτὰ ὑφίστανται μὲ τὸν ἕναν ἢ τὸν ἄλλο τρόπο. Ὁ Gadamer ἀπέδειξε ὅτι τὸ ἐρώτημα, στὸν βαθμό ποὺ αὐτὸ ἔχει νόημα, θέτει ταυτόχρονα καὶ τὴν προοπτική, τὴν κατεύθυνση βάσει τῆς ὁποίας εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῆ μία σημαίνουσα ἀπάντηση. Ἡ διατύπωση ερωτημάτων εἶναι πιὸ δύσκολη ἀπ' ὅ,τι ἡ παροχή ἀπαντήσεων, καθὼς μέσω τοῦ ἐρωτήματος προκαθορίζεται κατά κάποιον τρόπο ὁ χῶρος καὶ ἡ κατεύθυνση τῆς ἀπαντήσεως.
Τοῦτο, λοιπόν, ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον τυπικά χαρακτηριστικά της σωκρατικῆς διαλεκτικής, κυρίως ὅπως τὴν παρουσιάζει ὁ Πλάτων.
Ὁ Gadamer γράφει: «Μία σημαντική καινοτομία ποὺ ἐντοπίζεται στὴν πλατωνική παρουσίαση τοῦ Σωκράτους εἶναι ἐκείνη σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία, ἀντίθετα ἀπὸ ὁποιαδήποτε σχετική δοξασία, ἡ ἐρώτηση παραμένει δυσκολότερη τῆς ἀπάντησης. Οἱ συνομιλητές του σωκρατικού διαλόγου, παρ' ὅτι αἰσθάνονται ἀμηχανία ὄντας ὑποχρεωμένοι νὰ ἀπαντήσουν στὶς καταιγιστικές ερωτήσεις τοῦ Σωκράτους, ἐπιθυμοῦν νὰ ἀνατρέψουν τὰ πράγματα καὶ νὰ διεκδικήσουν γιὰ τοὺς ἑαυτοὺς τους τὸν ρόλο τοῦ Σωκράτους, καθὼς πιστεύουν πῶς εἶναι πιὸ προνομιακός. Ἀκριβώς τότε, όμως, ἀποτυγχάνουν ἐντελῶς. Στὴ θεατρική κίνηση τοῦ πλατωνικού διαλόγου ὑπολανθάνει ἡ κριτική διάκριση μεταξύ αὐθεντικοῦ καὶ μὴ αὐθεντικού λόγου. Ὅποιος δὲν ἐπιδιώκει νὰ διεισδύσει στην οὐσία ἑνὸς προβλήματος, ἀλλὰ θέλει μόνο να φαίνεται ὅτι ἔχει δίκαιο, θεωρεῖ, βέβαια, ὅτι ἡ ἐρώτηση εἶναι εὐκολότερη τῆς ἀπάντησης. Τὸ νὰ ὑποβάλλει κανεὶς ἑρωτήσεις δὲν ἐνέχει τὸν κίνδυνο νὰ μὴν εἶναι σὲ θέση νὰ ἀπαντήσει ἐξ αἰτίας τῆς ἄγνοιάς του. Ἡ προσπάθεια ἀνατροπῆς, ὅμως, καὶ ἡ συνακόλουθη ἀποτυχία δείχνουν ὅτι, στην πραγματικότητα, ὅποιος πιστεύει ὅτι γνωρίζει περισσότερα δὲν εἶναι ἱκανὸς νὰ θέτει ἐρωτήσεις. Ἡ ἱκανότητα αὐτὴ ἀπαιτεῖ τὴν ἐπιθυμία γιὰ γνώση, ἡ ὁποία όμως προϋποθέτει τὴν ἐπίγνωση τῆς ἄγνοιας. Κατὰ τὴν ἐναλλαγὴ τῶν ρόλων μεταξύ ἐκείνου ποὺ ἐρωτὰ καὶ ἐκείνου ποὺ ἐρωτάται, μεταξύ γνώσης καὶ μή γνώσης, ἀποκαλύπτεται ὁ προεισαγωγικός χαρακτήρας τῆς ἐρώτησης σὲ σχέση μὲ ὁποιαδήποτε γνώση καὶ ὁποιονδήποτε ἀληθινό λόγο. Ἕνας λόγος ὁ ὁποῖος ἐπιδιώκει νὰ διαφωτίσει τὸ πράγμα ὀφείλει διὰ μέσου τῆς ἐρώτησης νὰ ἀνοίξει τὸν δρόμο μέσα στὸ ἴδιο τὸ πρᾶγμα»40.
Ὁ Gadamer δικαίως ἐπισημαίνει, ἐπίσης, ὅτι ἡ τέχνη τῆς διαλεκτικῆς δὲν ἀποσκοπεί πάση θυσία στὴν ἥττα τοῦ ἀντιπάλου. Ἀντιθέτως, σε ὁρισμένες περιπτώσεις, ἐνδέχεται ὅποιος ἀσκεῖ τὴν τέχνη αὐτὴ νὰ φανεῖ σὲ ὅσους εἶναι ἐκτὸς συζήτησης ὅτι, ἀπὸ μερικὲς ἀπόψεις, εἶναι κατώτερος τοῦ ἀντιπάλου. Αληθινός διαλεκτικός εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος γνωρίζει νὰ ὁδηγήσει τὸν διάλογο μὲ συγκεκριμένο τρόπο, ἀναλόγως πρὸς τὴν κατεύθυνση ποὺ καθορίστηκε ἀπὸ τὴν ἐρώτηση· πράγμα τὸ ὁποῖο ὁ πλατωνικός Σωκράτης ἐπιτελεῖ μὲ θαυμάσιο τρόπο, ἰδιαιτέρως στοὺς πρώτους διαλόγους. Μὲ τὴ σειρά του, ὅποιος κατὰ τὴν ἐξέλιξη τοῦ διαλόγου ἀπαντᾶ σὲ μία ἐρώτηση ὀφείλει νὰ τὸ πράξει μὲ λογική συνέπεια πρὸς τὴν κατεύθυνση ἡ ὁποία καθορίστηκε ἀπὸ τὴν ἐρώτηση.
Πῶς θὰ ἔπρεπε, λοιπόν, νὰ κρίνουμε τις σύντομες ἀπαντήσεις ποὺ παρέχει συχνά ὁ συνομιλητής τοῦ Σωκράτους στοὺς πλατωνικούς διαλόγους, διάλογοι οἱ ὁποῖοι, δίχως ἀμφιβολία, ἀντικατοπτρίζουν καὶ τὴν ἱστορικὴ πραγματικότητα; Μήπως εἶναι πολὺ σύντομες; Πῶς ἐξηγοῦνται οἱ ὑπερβολικά σύντομες ἐνίοτε καὶ μονοσύλλαβες ἀπαντήσεις;
Γιὰ ἀκόμη μία φορά ὁ Gadamer παρέχει τὴν πλέον τεκμηριωμένη ἀπάντηση: «Ο διάλογος ἔχει ἀναγκαστικὰ τὴ δομὴ τῆς ἐρωταπόκρισης. Ὁ πρώτος όρος τῆς διαλεκτικῆς τέχνης εἶναι ὁ συνομιλητής νὰ μπορεῖ πάντοτε νὰ παρακολουθεῖ τὸν διάλογο. Αὐτό, ἄλλωστε, φαίνεται πολύ καλὰ καὶ ἀπὸ τὴ συνεχή μονολεκτικὴ ἀπάντηση, τὸ "ναι" τῶν συνομιλητῶν στοὺς πλατωνικούς διαλόγους. Ἡ θετική ὄψη τῆς μονότονης αὐτῆς ἀπάντησης συνίσταται στη στενή ἀλληλουχία βάσει τῆς ὁποίας ἐξελίσσεται ἡ συζήτηση στον διάλογο. Τὸ νὰ διευθύνει κανεὶς ἕναν διάλογο προϋποθέτει ὅτι θὰ ἀναλάβει τὴν καθοδήγηση τῆς συζήτησης ποὺ ἐνδιαφέρει τοὺς συνομιλητές» 41.
Σὲ μία συνέντευξη ποὺ μᾶς παραχώρησε το 1996 ὁ Gadamer ἦταν ἀκόμα πιὸ ἐπεξηγηματικός: «Από τὴ μεριά μου, ἀνέκαθεν γοητευόμουν ἀπὸ τὸν Πλάτωνα καὶ τὸν αἰσθάνομαι πολύ κοντά μου ἐπειδὴ ἐπέμενε στὴ διαλεκτικὴ τῆς ἐρωταποκρίσεως. Θυμοῦμαι μία συζήτηση ποὺ εἶχα γιὰ τὸν Πλάτωνα μὲ ἕναν εὐφυὴ δημοσιογράφο καὶ συνάδελφο, ὁ ὁποῖος παραπονιόταν ὅτι τὰ ὑπόλοιπα πρόσωπα στοὺς πλατωνικούς διαλόγους ἔλεγαν πάντοτε "Ναί", "Ὄχι", "Ίσως" κ.λπ., καὶ τίποτε ἄλλο. Τότε ἐγὼ τοῦ εἶπα: “Ναί, οἱ ἀπαντήσεις αὐτὲς στις συγκεκριμένες ἐρωτήσεις θὰ μποροῦσαν νὰ εἶναι ἄλλες· τούτη, ὅμως, εἶναι ἡ τεχνικὴ τῶν διαλόγων αὐτῶν. Μιὰ τεχνική, ἡ ὁποία ἀρχίζει νὰ ἀποκαθιστᾶ καὶ τὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴ διαλογική μορφή. Ἴσως ἡ τεχνική αὐτῆς τῆς μορφῆς διαλόγου νὰ εἶναι πολὺ δύσκολο νὰ ἀνιχνευθεῖ στὰ ἄλλα πρόσωπα – ἴσως μὲ κάποια ἐξαίρεση – συνήθως ὅμως πρόκειται γιὰ μία τεχνική συγκεκαλυμμένης διδασκαλίας τοῦ Πλάτωνος» 42.
Ἀξίζει νὰ ἐπισημανθεῖ, ἐπίσης, ὅτι ἡ συντομία τῶν ἐρωτήσεων καὶ τῶν ἀπαντήσεων ποὺ ἐπέβαλλε ἡ σωκρατική διαλεκτική ἀποτελοῦσε ἀνατροπή τῆς σοφιστικῆς μεθόδου ποὺ ἐφαρμοζόταν στούς πομπώδεις πανηγυρικούς λόγους: στον διάλογο Πρωταγόρας, ὁ σοφιστής ἀποδεικνύει ὅτι εἶναι ἱκανὸς νὰ κατευθύνει τη συζήτηση κατά τρόπο διαλεκτικό, θέτοντας τις κατάλληλες ερωτήσεις καὶ παρέχοντας σχετικές καὶ σύντομες ἀπαντήσεις.
Ἂς διαβάσουμε ἕνα ἀπὸ τὰ ἀποσπάσματα τοῦ διαλόγου, τὸ ὁποῖο ἀπεικονίζει ἄριστα αὐτὸ τὸ σημεῖο-κλειδί μέσω ἑνὸς λεπτοῦ εἰρωνικοῦ παιγνιδιού:
«Ε Πρωταγόρα, ἐγὼ τυχαίνει νὰ εἶμαι ἕνας ξεχασιάρης, κι ἂν κανείς μοῦ λέγη πολλά, ξεχνῶ γιὰ ποιὸ πρᾶγμα γίνεται ἡ συζήτηση. Ὅπως λοιπόν, ἂν συνέβαινε νὰ εἶμαι λίγο κουφός, θὰ νόμιζες ὅτι πρέπει, ἂν βέβαια ἐπρόκειτο νὰ κουβεντιάσεις μαζί μου, νὰ μοῦ μιλᾶς πιὸ δυνατά παρὰ στοὺς ἄλλους, ἔτσι καὶ τώρα, μιὰ ποὺ ἔπεσες ἀπάνω σε ξεχασιάρη, κόβε παρακαλώ λίγο τὶς ἀπαντήσεις καὶ κάνε τις πιὸ μικρές, γιὰ νὰ μπορῶ νὰ σὲ παρακολουθῶ». «Μὰ μὲ ποιὸ τρόπο μὲ προτρέπεις νὰ σοῦ ἀπαντῶ σύντομα; Μήπως θέλης», εἶπε, «νὰ σοῦ ἀπαντῶ μὲ λιγώτερα ἀπὸ ὅσα πρέπει;» «Καθόλου», εἶπα ἐγώ. «Αλλὰ μὲ ὅσα πρέπει;» είπε. «Ναί», εἶπα ἐγώ. «Τὶ λές, μὲ ὅσα ἐγὼ νομίζω πὼς πρέπει νὰ ἀπαντῶ, μὲ τόσα νὰ ἀπαντῶ, ἢ μὲ ὅσα σὺ νομίζεις;» «Μὰ ἔχω ἀκούσει», εἶπα ἐγώ, «ὅτι σὺ εἶσαι ἱκανὸς καὶ ὁ ἴδιος νὰ τὸ κάμης, ἀλλὰ καὶ ἄλλον νὰ διδάξης γιὰ τὰ ἴδια πράγματα καὶ πολλὰ νὰ λέγης, ἂν θέλης, ἔτσι ὥστε ποτέ νὰ μὴ στερεύη ὁ λόγος, καὶ πάλι τόσο λίγα ὥστε κανεὶς νὰ μὴν πῆ λιγώτερα ἀπὸ σένα· ἂν λοιπὸν πρόκειται νὰ κουβεντιάσης μαζί μου, τὸ δεύτερο τρόπο χρησιμοποίησε, παρακαλώ, τὴ βραχυλογία». «Ε Σωκράτη», εἶπε, «ἐγὼ μὲ πολλοὺς ὡς τώρα ἀνθρώπους συναγωνίστηκα σε συζητήσεις, καὶ ἂν ἔκανα αὐτὸ ποὺ μὲ προτρέπεις ἐσύ, νὰ συζητῶ ὅπως μοῦ ζητοῦσεν ὁ συνομιλητής μου, ἂν ἔτσι ἔκανα συζητήσεις, δὲν θὰ ἀναδεικνυόμουν καλύτερος ἀπὸ κανέναν, κι οὔτε θὰ ἀποκτοῦσεν ὁ Πρωταγόρας ὄνομα στὴν Ἑλλάδα»43.
Τὴν ἴδια ἀντίληψη ἐκφράζει ὁ Πλάτων μέσω τοῦ Σωκράτους, ὅταν ὁ τελευταῖος συνομιλεῖ μὲ τὸν Γοργία στὸν ὁμώνυμο διάλογο:
ΣΩΚΡ. Θὰ θελήσῃς ἄραγε, Γοργία, μὲ τὸν τρόπο ποὺ συζητούμε τώρα, νὰ ἐξακολουθήσῃς ἄλλοτε μὲν νὰ ἐρωτᾶς, ἄλλοτε δὲ νὰ ἀποκρίνεσαι καὶ νὰ ἀναβάλῃς τὴν μακρολογίαν, ποὺ καὶ ὁ Πώλος ἄρχισε, δι' ἄλλην περίστασιν, Ἀλλὰ (ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει) μὴ ἀθετήσῃς αὐτὸ ποὺ ὑπόσχεσαι, ἀλλὰ προθύμως ἀποκρίσου με λίγα λόγια εἰς τὰς ἐρωτήσεις μου.
ΓΟΡΓ. Μερικαί ὅμως ἐρωτήσεις. Σωκράτη, μᾶς ἀναγκάζουν να μακρηγορώμεν. Ωστόσον θὰ προσπαθήσω νὰ σοῦ ἀπαντῶ μὲ πολὺ λίγα λόγια, γιατί καὶ τοῦτο πάλιν εἶναι ἕνα ἀπὸ κεῖνα ποὺ ἰσχυρίζομαι, πώς δηλαδὴ κανεὶς ἄλλος ἀπὸ μένα δὲν μπορεῖ νὰ πῇ τὰ ἴδια πράγματα μὲ λιγώτερα λόγια.
ΣΩΚΡ. Τούτου ἀκριβῶς ἔχομεν ἀνάγκην, Γοργία. Κάνε μας ἐπίδειξη αὐτοῦ σου τοῦ προτερήματος, δηλαδή τῆς βραχυλογίας, κι ὅσο γιὰ τὴν μακρολογίαν σου, μᾶς τὴν ἐπιδεικνύεις ἄλλη φορά.
ΓΟΡΓ. Θὰ τὸ κάμω καὶ θὰ ὁμολογήσῃς πὼς κανένα ποτέ δὲν ἄκουσες βραχυλογώτερον ἀπὸ μένα 44.
Ἡ ἀποτυχία τῶν Σοφιστῶν ἀποδεικνύεται μὲ ἐξαιρετικὴ ἐνάργεια. Η πρόθεση εἶναι νὰ ἐπισημανθεῖ ἡ ριζική καινοτομία τῆς σωκρατικῆς διαλεκτικῆς μεθόδου μέσα ἀπὸ τὴν τεχνικὴ τῆς σχετικῆς ἐρώτησης καὶ τῆς συναφοῦς ἀπάντησης.
Συνοψίζοντας, θὰ λέγαμε ὅτι ὁ Σωκράτης ὄχι μόνον ἔφερε εἰς πέρας τὴν ἀνατροπή ποὺ ἔλαβε χώρα στο πλαίσιο τοῦ προφορικοῦ λόγου καὶ τῆς μιμητικῆς-ποιητικῆς παράδοσης, ἀλλὰ καὶ ἐπέφερε τὴν ἀνατροπὴ τῆς ρητορικῆς μεθόδου ποὺ ἐχαρακτήριζε τους πομπώδεις πανηγυρικούς λόγους τῶν Σοφιστῶν, ἀνατροπὴ τὴν ὁποία ὁλοκλήρωσε ὁ Πλάτων.
Τοῦτο, λοιπόν, ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον τυπικά χαρακτηριστικά της σωκρατικῆς διαλεκτικής, κυρίως ὅπως τὴν παρουσιάζει ὁ Πλάτων.
Ὁ Gadamer γράφει: «Μία σημαντική καινοτομία ποὺ ἐντοπίζεται στὴν πλατωνική παρουσίαση τοῦ Σωκράτους εἶναι ἐκείνη σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία, ἀντίθετα ἀπὸ ὁποιαδήποτε σχετική δοξασία, ἡ ἐρώτηση παραμένει δυσκολότερη τῆς ἀπάντησης. Οἱ συνομιλητές του σωκρατικού διαλόγου, παρ' ὅτι αἰσθάνονται ἀμηχανία ὄντας ὑποχρεωμένοι νὰ ἀπαντήσουν στὶς καταιγιστικές ερωτήσεις τοῦ Σωκράτους, ἐπιθυμοῦν νὰ ἀνατρέψουν τὰ πράγματα καὶ νὰ διεκδικήσουν γιὰ τοὺς ἑαυτοὺς τους τὸν ρόλο τοῦ Σωκράτους, καθὼς πιστεύουν πῶς εἶναι πιὸ προνομιακός. Ἀκριβώς τότε, όμως, ἀποτυγχάνουν ἐντελῶς. Στὴ θεατρική κίνηση τοῦ πλατωνικού διαλόγου ὑπολανθάνει ἡ κριτική διάκριση μεταξύ αὐθεντικοῦ καὶ μὴ αὐθεντικού λόγου. Ὅποιος δὲν ἐπιδιώκει νὰ διεισδύσει στην οὐσία ἑνὸς προβλήματος, ἀλλὰ θέλει μόνο να φαίνεται ὅτι ἔχει δίκαιο, θεωρεῖ, βέβαια, ὅτι ἡ ἐρώτηση εἶναι εὐκολότερη τῆς ἀπάντησης. Τὸ νὰ ὑποβάλλει κανεὶς ἑρωτήσεις δὲν ἐνέχει τὸν κίνδυνο νὰ μὴν εἶναι σὲ θέση νὰ ἀπαντήσει ἐξ αἰτίας τῆς ἄγνοιάς του. Ἡ προσπάθεια ἀνατροπῆς, ὅμως, καὶ ἡ συνακόλουθη ἀποτυχία δείχνουν ὅτι, στην πραγματικότητα, ὅποιος πιστεύει ὅτι γνωρίζει περισσότερα δὲν εἶναι ἱκανὸς νὰ θέτει ἐρωτήσεις. Ἡ ἱκανότητα αὐτὴ ἀπαιτεῖ τὴν ἐπιθυμία γιὰ γνώση, ἡ ὁποία όμως προϋποθέτει τὴν ἐπίγνωση τῆς ἄγνοιας. Κατὰ τὴν ἐναλλαγὴ τῶν ρόλων μεταξύ ἐκείνου ποὺ ἐρωτὰ καὶ ἐκείνου ποὺ ἐρωτάται, μεταξύ γνώσης καὶ μή γνώσης, ἀποκαλύπτεται ὁ προεισαγωγικός χαρακτήρας τῆς ἐρώτησης σὲ σχέση μὲ ὁποιαδήποτε γνώση καὶ ὁποιονδήποτε ἀληθινό λόγο. Ἕνας λόγος ὁ ὁποῖος ἐπιδιώκει νὰ διαφωτίσει τὸ πράγμα ὀφείλει διὰ μέσου τῆς ἐρώτησης νὰ ἀνοίξει τὸν δρόμο μέσα στὸ ἴδιο τὸ πρᾶγμα»40.
Ὁ Gadamer δικαίως ἐπισημαίνει, ἐπίσης, ὅτι ἡ τέχνη τῆς διαλεκτικῆς δὲν ἀποσκοπεί πάση θυσία στὴν ἥττα τοῦ ἀντιπάλου. Ἀντιθέτως, σε ὁρισμένες περιπτώσεις, ἐνδέχεται ὅποιος ἀσκεῖ τὴν τέχνη αὐτὴ νὰ φανεῖ σὲ ὅσους εἶναι ἐκτὸς συζήτησης ὅτι, ἀπὸ μερικὲς ἀπόψεις, εἶναι κατώτερος τοῦ ἀντιπάλου. Αληθινός διαλεκτικός εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος γνωρίζει νὰ ὁδηγήσει τὸν διάλογο μὲ συγκεκριμένο τρόπο, ἀναλόγως πρὸς τὴν κατεύθυνση ποὺ καθορίστηκε ἀπὸ τὴν ἐρώτηση· πράγμα τὸ ὁποῖο ὁ πλατωνικός Σωκράτης ἐπιτελεῖ μὲ θαυμάσιο τρόπο, ἰδιαιτέρως στοὺς πρώτους διαλόγους. Μὲ τὴ σειρά του, ὅποιος κατὰ τὴν ἐξέλιξη τοῦ διαλόγου ἀπαντᾶ σὲ μία ἐρώτηση ὀφείλει νὰ τὸ πράξει μὲ λογική συνέπεια πρὸς τὴν κατεύθυνση ἡ ὁποία καθορίστηκε ἀπὸ τὴν ἐρώτηση.
Πῶς θὰ ἔπρεπε, λοιπόν, νὰ κρίνουμε τις σύντομες ἀπαντήσεις ποὺ παρέχει συχνά ὁ συνομιλητής τοῦ Σωκράτους στοὺς πλατωνικούς διαλόγους, διάλογοι οἱ ὁποῖοι, δίχως ἀμφιβολία, ἀντικατοπτρίζουν καὶ τὴν ἱστορικὴ πραγματικότητα; Μήπως εἶναι πολὺ σύντομες; Πῶς ἐξηγοῦνται οἱ ὑπερβολικά σύντομες ἐνίοτε καὶ μονοσύλλαβες ἀπαντήσεις;
Γιὰ ἀκόμη μία φορά ὁ Gadamer παρέχει τὴν πλέον τεκμηριωμένη ἀπάντηση: «Ο διάλογος ἔχει ἀναγκαστικὰ τὴ δομὴ τῆς ἐρωταπόκρισης. Ὁ πρώτος όρος τῆς διαλεκτικῆς τέχνης εἶναι ὁ συνομιλητής νὰ μπορεῖ πάντοτε νὰ παρακολουθεῖ τὸν διάλογο. Αὐτό, ἄλλωστε, φαίνεται πολύ καλὰ καὶ ἀπὸ τὴ συνεχή μονολεκτικὴ ἀπάντηση, τὸ "ναι" τῶν συνομιλητῶν στοὺς πλατωνικούς διαλόγους. Ἡ θετική ὄψη τῆς μονότονης αὐτῆς ἀπάντησης συνίσταται στη στενή ἀλληλουχία βάσει τῆς ὁποίας ἐξελίσσεται ἡ συζήτηση στον διάλογο. Τὸ νὰ διευθύνει κανεὶς ἕναν διάλογο προϋποθέτει ὅτι θὰ ἀναλάβει τὴν καθοδήγηση τῆς συζήτησης ποὺ ἐνδιαφέρει τοὺς συνομιλητές» 41.
Σὲ μία συνέντευξη ποὺ μᾶς παραχώρησε το 1996 ὁ Gadamer ἦταν ἀκόμα πιὸ ἐπεξηγηματικός: «Από τὴ μεριά μου, ἀνέκαθεν γοητευόμουν ἀπὸ τὸν Πλάτωνα καὶ τὸν αἰσθάνομαι πολύ κοντά μου ἐπειδὴ ἐπέμενε στὴ διαλεκτικὴ τῆς ἐρωταποκρίσεως. Θυμοῦμαι μία συζήτηση ποὺ εἶχα γιὰ τὸν Πλάτωνα μὲ ἕναν εὐφυὴ δημοσιογράφο καὶ συνάδελφο, ὁ ὁποῖος παραπονιόταν ὅτι τὰ ὑπόλοιπα πρόσωπα στοὺς πλατωνικούς διαλόγους ἔλεγαν πάντοτε "Ναί", "Ὄχι", "Ίσως" κ.λπ., καὶ τίποτε ἄλλο. Τότε ἐγὼ τοῦ εἶπα: “Ναί, οἱ ἀπαντήσεις αὐτὲς στις συγκεκριμένες ἐρωτήσεις θὰ μποροῦσαν νὰ εἶναι ἄλλες· τούτη, ὅμως, εἶναι ἡ τεχνικὴ τῶν διαλόγων αὐτῶν. Μιὰ τεχνική, ἡ ὁποία ἀρχίζει νὰ ἀποκαθιστᾶ καὶ τὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴ διαλογική μορφή. Ἴσως ἡ τεχνική αὐτῆς τῆς μορφῆς διαλόγου νὰ εἶναι πολὺ δύσκολο νὰ ἀνιχνευθεῖ στὰ ἄλλα πρόσωπα – ἴσως μὲ κάποια ἐξαίρεση – συνήθως ὅμως πρόκειται γιὰ μία τεχνική συγκεκαλυμμένης διδασκαλίας τοῦ Πλάτωνος» 42.
Ἀξίζει νὰ ἐπισημανθεῖ, ἐπίσης, ὅτι ἡ συντομία τῶν ἐρωτήσεων καὶ τῶν ἀπαντήσεων ποὺ ἐπέβαλλε ἡ σωκρατική διαλεκτική ἀποτελοῦσε ἀνατροπή τῆς σοφιστικῆς μεθόδου ποὺ ἐφαρμοζόταν στούς πομπώδεις πανηγυρικούς λόγους: στον διάλογο Πρωταγόρας, ὁ σοφιστής ἀποδεικνύει ὅτι εἶναι ἱκανὸς νὰ κατευθύνει τη συζήτηση κατά τρόπο διαλεκτικό, θέτοντας τις κατάλληλες ερωτήσεις καὶ παρέχοντας σχετικές καὶ σύντομες ἀπαντήσεις.
Ἂς διαβάσουμε ἕνα ἀπὸ τὰ ἀποσπάσματα τοῦ διαλόγου, τὸ ὁποῖο ἀπεικονίζει ἄριστα αὐτὸ τὸ σημεῖο-κλειδί μέσω ἑνὸς λεπτοῦ εἰρωνικοῦ παιγνιδιού:
«Ε Πρωταγόρα, ἐγὼ τυχαίνει νὰ εἶμαι ἕνας ξεχασιάρης, κι ἂν κανείς μοῦ λέγη πολλά, ξεχνῶ γιὰ ποιὸ πρᾶγμα γίνεται ἡ συζήτηση. Ὅπως λοιπόν, ἂν συνέβαινε νὰ εἶμαι λίγο κουφός, θὰ νόμιζες ὅτι πρέπει, ἂν βέβαια ἐπρόκειτο νὰ κουβεντιάσεις μαζί μου, νὰ μοῦ μιλᾶς πιὸ δυνατά παρὰ στοὺς ἄλλους, ἔτσι καὶ τώρα, μιὰ ποὺ ἔπεσες ἀπάνω σε ξεχασιάρη, κόβε παρακαλώ λίγο τὶς ἀπαντήσεις καὶ κάνε τις πιὸ μικρές, γιὰ νὰ μπορῶ νὰ σὲ παρακολουθῶ». «Μὰ μὲ ποιὸ τρόπο μὲ προτρέπεις νὰ σοῦ ἀπαντῶ σύντομα; Μήπως θέλης», εἶπε, «νὰ σοῦ ἀπαντῶ μὲ λιγώτερα ἀπὸ ὅσα πρέπει;» «Καθόλου», εἶπα ἐγώ. «Αλλὰ μὲ ὅσα πρέπει;» είπε. «Ναί», εἶπα ἐγώ. «Τὶ λές, μὲ ὅσα ἐγὼ νομίζω πὼς πρέπει νὰ ἀπαντῶ, μὲ τόσα νὰ ἀπαντῶ, ἢ μὲ ὅσα σὺ νομίζεις;» «Μὰ ἔχω ἀκούσει», εἶπα ἐγώ, «ὅτι σὺ εἶσαι ἱκανὸς καὶ ὁ ἴδιος νὰ τὸ κάμης, ἀλλὰ καὶ ἄλλον νὰ διδάξης γιὰ τὰ ἴδια πράγματα καὶ πολλὰ νὰ λέγης, ἂν θέλης, ἔτσι ὥστε ποτέ νὰ μὴ στερεύη ὁ λόγος, καὶ πάλι τόσο λίγα ὥστε κανεὶς νὰ μὴν πῆ λιγώτερα ἀπὸ σένα· ἂν λοιπὸν πρόκειται νὰ κουβεντιάσης μαζί μου, τὸ δεύτερο τρόπο χρησιμοποίησε, παρακαλώ, τὴ βραχυλογία». «Ε Σωκράτη», εἶπε, «ἐγὼ μὲ πολλοὺς ὡς τώρα ἀνθρώπους συναγωνίστηκα σε συζητήσεις, καὶ ἂν ἔκανα αὐτὸ ποὺ μὲ προτρέπεις ἐσύ, νὰ συζητῶ ὅπως μοῦ ζητοῦσεν ὁ συνομιλητής μου, ἂν ἔτσι ἔκανα συζητήσεις, δὲν θὰ ἀναδεικνυόμουν καλύτερος ἀπὸ κανέναν, κι οὔτε θὰ ἀποκτοῦσεν ὁ Πρωταγόρας ὄνομα στὴν Ἑλλάδα»43.
Τὴν ἴδια ἀντίληψη ἐκφράζει ὁ Πλάτων μέσω τοῦ Σωκράτους, ὅταν ὁ τελευταῖος συνομιλεῖ μὲ τὸν Γοργία στὸν ὁμώνυμο διάλογο:
ΣΩΚΡ. Θὰ θελήσῃς ἄραγε, Γοργία, μὲ τὸν τρόπο ποὺ συζητούμε τώρα, νὰ ἐξακολουθήσῃς ἄλλοτε μὲν νὰ ἐρωτᾶς, ἄλλοτε δὲ νὰ ἀποκρίνεσαι καὶ νὰ ἀναβάλῃς τὴν μακρολογίαν, ποὺ καὶ ὁ Πώλος ἄρχισε, δι' ἄλλην περίστασιν, Ἀλλὰ (ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει) μὴ ἀθετήσῃς αὐτὸ ποὺ ὑπόσχεσαι, ἀλλὰ προθύμως ἀποκρίσου με λίγα λόγια εἰς τὰς ἐρωτήσεις μου.
ΓΟΡΓ. Μερικαί ὅμως ἐρωτήσεις. Σωκράτη, μᾶς ἀναγκάζουν να μακρηγορώμεν. Ωστόσον θὰ προσπαθήσω νὰ σοῦ ἀπαντῶ μὲ πολὺ λίγα λόγια, γιατί καὶ τοῦτο πάλιν εἶναι ἕνα ἀπὸ κεῖνα ποὺ ἰσχυρίζομαι, πώς δηλαδὴ κανεὶς ἄλλος ἀπὸ μένα δὲν μπορεῖ νὰ πῇ τὰ ἴδια πράγματα μὲ λιγώτερα λόγια.
ΣΩΚΡ. Τούτου ἀκριβῶς ἔχομεν ἀνάγκην, Γοργία. Κάνε μας ἐπίδειξη αὐτοῦ σου τοῦ προτερήματος, δηλαδή τῆς βραχυλογίας, κι ὅσο γιὰ τὴν μακρολογίαν σου, μᾶς τὴν ἐπιδεικνύεις ἄλλη φορά.
ΓΟΡΓ. Θὰ τὸ κάμω καὶ θὰ ὁμολογήσῃς πὼς κανένα ποτέ δὲν ἄκουσες βραχυλογώτερον ἀπὸ μένα 44.
Ἡ ἀποτυχία τῶν Σοφιστῶν ἀποδεικνύεται μὲ ἐξαιρετικὴ ἐνάργεια. Η πρόθεση εἶναι νὰ ἐπισημανθεῖ ἡ ριζική καινοτομία τῆς σωκρατικῆς διαλεκτικῆς μεθόδου μέσα ἀπὸ τὴν τεχνικὴ τῆς σχετικῆς ἐρώτησης καὶ τῆς συναφοῦς ἀπάντησης.
Συνοψίζοντας, θὰ λέγαμε ὅτι ὁ Σωκράτης ὄχι μόνον ἔφερε εἰς πέρας τὴν ἀνατροπή ποὺ ἔλαβε χώρα στο πλαίσιο τοῦ προφορικοῦ λόγου καὶ τῆς μιμητικῆς-ποιητικῆς παράδοσης, ἀλλὰ καὶ ἐπέφερε τὴν ἀνατροπὴ τῆς ρητορικῆς μεθόδου ποὺ ἐχαρακτήριζε τους πομπώδεις πανηγυρικούς λόγους τῶν Σοφιστῶν, ἀνατροπὴ τὴν ὁποία ὁλοκλήρωσε ὁ Πλάτων.
40. H. G. GADAMER, Verità e Metodo, σο. 419 κ. εξ.
41. Αὐτόθι, σ. 424.
42. Η συνέντευξη αὐτὴ ἐδημοσιεύθη για πρώτη φορά στις 6 Οκτωβρίου 1996 στὴν ἐφημερίδα Sole 24 Ore καὶ κατόπιν στὴν 20ὴ ἔκδοση τοῦ ἔργου τοῦ G. REALE, Per una nuova interpretazione di Platone, σσ. 847-853.
43. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Πρωταγόρας, 334c-335 а
44. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Γοργίας, 449 a-c.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου