Συνέχεια από Τετάρτη 22. Απριλίου 2026
ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ 6
Του Αγίου Νικολάου Βελιμίροβιτς
Δοκίμιο για την Χριστιανική Φιλοσοφία
ΦΥΣΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΦΟΒΕΡΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΩΣ ΣΗΜΑΔΙΑ
1. Στην πρώτη σελίδα της Αγίας Γραφής γράφεται πως ο Δημιουργός έπλασε τα φωτεινά σώματα στο στερέωμα του ουρανού για να είναι σημεία. Ο εξωτερικός σκοπός αυτού είναι να είναι σημάδια για τους χρόνους, τις ημέρες και τα έτη, όπως και γράφεται. Ο εσωτερικός όμως σκοπός είναι να είναι πνευματικά και ηθικά σημεία για τους λογικούς ανθρώπους. Με άλλα λόγια, να είναι σημεία για τους ανθρώπους του Θεού, σημεία της θείας εύνοιας ή οργής, προειδοποίησης ή προφητείας.
2. Όταν ο Χριστός πέθαινε επάνω στον σταυρό, έγινε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα και σκοτείνιασε ο ήλιος. Και ιδού, το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε από επάνω έως κάτω· και η γη σειόταν, και οι πέτρες σχίστηκαν, και οι τάφοι άνοιξαν (Ματθ. 27, 51· Λουκ. 23, 44). Αληθινά, σαφή σημάδια της δικαιοσύνης του Χριστού και της ουράνιας οργής.
3. Με την προσευχή του δικαίου Ιησού του Ναυή, ο Ύψιστος σταμάτησε την πορεία του ήλιου και της σελήνης: «και στάθηκε ο ήλιος και σταμάτησε η σελήνη» (Ιησ. Ναυή 10, 13). Σημάδι ότι ο Θεός ακούει τον δίκαιο. Τι δεν θα κάνει ο πανεύσπλαχνος για εκείνους που Τον αγαπούν! Και τον ήλιο Του θα σταματήσει, και στον σταυρό θα ανεβεί — από αγάπη προς τους αγαπημένους.
4. Στον άρρωστο βασιλιά Εζεκία είπε ο μεγάλος Ησαΐας λόγο από τον Θεό, ότι θα γίνει καλά και δεν θα πεθάνει. «Ποιο θα είναι το σημείο ότι ο Κύριος θα με θεραπεύσει;» ρώτησε ο βασιλιάς. Τότε ο προφήτης προσευχήθηκε με κραυγή στον Κύριο, ώστε στο ηλιακό ρολόι που βρισκόταν στην Ιερουσαλήμ να επιστρέψει η σκιά του δείκτη πίσω κατά δέκα βαθμούς, για να είναι αυτό σημείο για τον άρρωστο βασιλιά. Και πράγματι, ο Κύριος επέστρεψε τη σκιά κατά δέκα βαθμούς (Δ΄ Βασ. 20, 11).
5. Είπαμε σε άλλο σημείο ότι το ανατολικό άστρο, που οδήγησε τους μάγους στη Βηθλεέμ, ήταν σημάδι της γέννησης του Μεγάλου Βασιλιά. Βεβαίως, εκείνο το άστρο ήταν σε όλα εξαιρετικό. Αλλά αν εμβαθύνουμε, θα δούμε πως και τα συνηθισμένα άστρα χρησίμευαν ως σημάδια ή σημείοτα του Θεού σε διάφορες εποχές και περιστάσεις. Ο Δημιουργός μέσω αυτών φανέρωνε τον εαυτό Του και το θέλημά Του.
6. Οι βροντές και η βροχή ως σημείοτα του Θεού. Ο παλαιός προφήτης Σαμουήλ είπε στον λαό του Ισραήλ ότι δεν είναι ευάρεστο στον Θεό που ζητούν βασιλιά αντί για κριτές να τους κυβερνά. Για απόδειξη, ανήγγειλε ότι ο Θεός θα το επιβεβαιώσει αμέσως με βροντές και βροχή. Τότε ο Σαμουήλ επικαλέστηκε τον Κύριο και ο Κύριος έστειλε βροντές και βροχή εκείνη την ημέρα, και όλος ο λαός φοβήθηκε πολύ τον Κύριο και τον Σαμουήλ (Α΄ Βασ. 12, 18).
7. Οι βροντές ως σημεία της οργής του Θεού εμφανίστηκαν και κατά τη διάρκεια πολέμου μεταξύ Ισραηλιτών και Φιλισταίων. Στην περίπτωση αυτή η οργή του Θεού στρεφόταν κατά των Φιλισταίων. «Και εβρόντησε ο Κύριος με μεγάλη βροντή εκείνη την ημέρα κατά των Φιλισταίων και τους κατέστρεψε» (Α΄ Βασ. 7, 10).
8. Ο παγκόσμιος Κατακλυσμός ήταν σημείο της οργής του Θεού προς το ανθρώπινο γένος λόγω της γενικής ανομίας, διότι όλες οι σκέψεις της καρδιάς τους ήταν πάντοτε μόνο κακές (Γεν. 6). Όταν τελείωσε ο Κατακλυσμός, είπε ο Θεός στον δίκαιο Νώε ότι έθεσε το ουράνιο τόξο στο σύννεφο ως σημείο ότι δεν θα επιτρέψει ξανά καθολικό κατακλυσμό: «Έθεσα το τόξο μου στα σύννεφα για σημείο διαθήκης μεταξύ εμού και της γης» (Γεν. 9, 13). Όχι ότι το τόξο δεν υπήρχε πριν, αλλά τότε έγινε ιδιαίτερο σημείο από τον Θεό. Αν όμως δεν επαναλαμβάνεται ο παγκόσμιος κατακλυσμός, δεν επαναλαμβάνονται οι πλημμύρες; Και τι είναι οι φοβερές πλημμύρες ακόμη και στις ημέρες μας, αν όχι φανέρωση της οργής του Θεού για τις ανθρώπινες αμαρτίες; Όποιος έχει πνευματική κατανόηση, ας καταλάβει.
9. Η ξηρασία ως σημείο. Εξαιτίας των ασεβών έργων του βασιλιά Αχαάβ, έκλεισε ο ουρανός πάνω από τον Ισραήλ και δεν έπεσε βροχή για τρία χρόνια και έξι μήνες. Αλλά και όλες οι άλλες ξηρασίες που στερούν τον άρτο από τους ανθρώπους είναι τιμωρία και σημείο. Εξαιτίας της αποστασίας από τον Θεό φωνάζει ο προφήτης: «Γι’ αυτό σταμάτησαν οι βροχές και δεν ήρθε η όψιμη βροχή». Και λέει ο Ιερεμίας: «Θα σπείρουν σιτάρι και θα θερίσουν αγκάθια· θα κοπιάσουν χωρίς όφελος και θα ντραπούν για τη σοδειά τους εξαιτίας της οργής του Κυρίου». Και πάλι: «Η γη ράγισε, γιατί δεν υπήρχε βροχή» (Ιερ. 12, 13· 14, 4).
10. Και ότι ο Κύριος μοιράζει τη βροχή, δίνοντάς την σε έναν τόπο και στερώντας την από άλλον ως σημείο, λόγω των αδικιών προς τους φτωχούς, δεν το μαρτυρεί καθαρά ο προφήτης Αμώς; «Σας στέρησα τη βροχή... έβρεξα σε μία πόλη και όχι σε άλλη» λέει ο Κύριος. Αυτά είναι σημείοτα του Θεού. Με αυτόν τον τρόπο ο Θεός φανερώνει στους ανθρώπους τι σκέφτεται (Αμώς 4, 13).
11. Εξαιτίας της ασεβείας και της σκληρότητας του ανθρώπου προς τον άνθρωπο έρχονται και οι σεισμοί. «Δεν θα σειστεί η γη γι’ αυτό;» λέει ο Αμώς (Αμώς 8, 8). Και ο Ησαΐας φωνάζει: «Ο Κύριος των δυνάμεων θα τον επισκεφθεί με βροντή, σεισμό, θόρυβο μεγάλο, θύελλα και φλόγα πυρός» (Ησ. 29, 6).
12. Όμως ο σεισμός μπορεί μερικές φορές να είναι σημάδι της εύνοιας του Θεού και όχι πάντα της οργής. Έτσι κατά την Ανάσταση του Κυρίου «έγινε μεγάλος σεισμός» (Ματθ. 28, 2). Και όταν οι απόστολοι προσεύχονταν στην Ιερουσαλήμ, «σειόταν ο τόπος» (Πράξ. 4, 31). Το ίδιο συνέβη όταν ο Παύλος και ο Σίλας ήταν στη φυλακή στους Φιλίππους: έγινε ισχυρός σεισμός και τα θεμέλια της φυλακής κλονίστηκαν (Πράξ. 16, 26).
13. Σημεία είναι επίσης το χαλάζι, η πτώση των άστρων, η πτώση σκόνης από τον ουρανό, οι επιδρομές ακρίδων, φιδιών, ποντικιών και άλλων εντόμων, όπως παλιά στην Αίγυπτο. Και μέσω αυτών ο Ύψιστος φανερώνει στον άνθρωπο τι σκέφτεται. Ο προφήτης Αγγαίος λέει: «Σας χτύπησα με ξηρασία και χαλάζι, αλλά δεν επιστρέψατε σε μένα» (Αγγ. 2, 17).
14. Μερικές φορές ασυνήθιστα ουράνια φαινόμενα χρησίμευαν ως προμηνύματα. Στη σερβική ιστορία έχει καταγραφεί το «πέταγμα των άστρων» πριν από τον σερβοβουλγαρικό πόλεμο. Και όσα φαινόμενα εμφανίστηκαν πριν από την πρώτη σερβική εξέγερση κατά των Τούρκων, τα περιέγραψε ο Φίλιπ Βίσνιτς σε ποίημα:
...Από τον Τρύφωνα έως τον Γεώργιο κάθε νύχτα το φεγγάρι σκοτείνιαζε...
Από τον Γεώργιο έως τον Δημήτριο εμφανίζονταν αιματηρά λάβαρα στον ουρανό...
Βρόντηξε κεραυνός στη γιορτή του Αγίου Σάββα, μέσα στον χειμώνα...
Σειόταν η γη...
Ο ήλιος σκοτείνιασε την άνοιξη...
Σε τι χρησίμευαν όλα αυτά ως σημάδια;
Στο ότι στη Σερβία η γη θα ανατραπεί και θα εγκαθιδρυθεί νέα εξουσία.
Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΩΣ ΣΗΜΕΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ
1. Ο Δημιουργός των ανθρώπων κάνει τα πάντα για να σώσει τους ανθρώπους· να συνετίσει τους άφρονες, να φωτίσει τους σκοτισμένους, να οδηγήσει τους πλανεμένους στον ορθό δρόμο, να ξυπνήσει τους κοιμισμένους. Το άγιο θέλημά Του και τη διάθεσή Του τα σημαίνει στους ανθρώπους και μέσω των άστρων, και μέσω των πραγμάτων, και μέσω των γεγονότων και των καταστάσεων, και μέσω των ονείρων, και μέσω των καταστροφών, και μέσω των ζώων. Εκτός από όλα αυτά, κάνει ακόμη τον άνθρωπο σημείο για τον άνθρωπο ή έναν λαό σημείο για τους λαούς. Ο πνευματικός άνθρωπος το παρατηρεί αυτό κάθε ημέρα και κάθε ώρα και βεβαιώνεται για την αλήθειά του. Και η Αγία Γραφή, ως βιβλίο καταγραφής του θελήματος του Θεού στις τύχες των ανθρώπων και των λαών, επιβεβαιώνει αυτή την καθημερινή βεβαίωση. Το μέγιστο σημείο που φανερώθηκε από τον κόσμο των πνευματικών πραγματικοτήτων σε αυτόν τον κόσμο των συμβόλων, φανερωμένο σε όλους τους ανθρώπους και τα έθνη, είναι ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός. Ήδη όταν Τον κρατούσε η Μητέρα Του στην αγκαλιά της, ο άγιος Συμεών ο Θεοδόχος προφήτευσε γι’ Αυτόν ότι θα είναι σημείο αντιλεγόμενο (Λουκ. 2, 34).
2. Και η αγία Παρθένος Μαρία χρησίμευσε ως σημείο της δύναμης και της σοφίας του Θεού στο σχέδιο της σωτηρίας των ανθρώπων. Όπως προφήτευσε ο άγιος Ησαΐας, λέγοντας γι’ αυτήν σε όραμα: γι’ αυτό ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο· ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα του δώσουν το όνομα Εμμανουήλ.
3. Ο απόστολος Ανδρέας πρώτος ακολούθησε τον Ιησού. Έπειτα βρήκε τον αδελφό του Σίμωνα και του διηγήθηκε ποιον είχε βρει, λέγοντας: βρήκαμε τον Μεσσία, που σημαίνει Χριστός. Με αυτό το σημείο ο Σίμων Πέτρος αμέσως ακολούθησε και έγινε μαθητής του Χριστού. Έτσι και ο Ναθαναήλ, μέσω του Φιλίππου, αισθάνθηκε παρακινημένος να παρουσιαστεί μπροστά στον Μεσσία (Ιω. 1, 40). Έτσι και ο άγιος Σάββας ο Σέρβος, ακούγοντας από έναν μοναχό τη διήγηση για το Άγιον Όρος, άφησε τα πάντα και αποσύρθηκε σε αυτή την πολιτεία των μοναχών και ερημιτών.
4. Οι προφήτες και οι δίκαιοι ήταν σημείο του Θεού για τους ανθρώπους. Διότι «σε έδωσα να είσαι σημείο στον οίκο Ισραήλ», είπε ο Κύριος στον προφήτη Ιεζεκιήλ. Και πάλι: «και ο Ιεζεκιήλ θα είναι για σας σημείο· θα κάνετε όλα όσα εκείνος κάνει». Και ο ίδιος αυτός προφήτης βεβαιώνει ενώπιον του λαού: «σημείο» (Ιεζ. 12, 6· 24, 24· 12, 11). Ο Ησαΐας λέει το ίδιο για τον εαυτό του: «Ιδού», λέει, «εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Κύριος είμαστε σημείο και θαύμα στον Ισραήλ από τον Κύριο των δυνάμεων» (Ησ. 8, 18). Πρέπει ιδιαίτερα να προσέξει κανείς πώς ο Ησαΐας λέει από ποιον έρχεται αυτό το σημείο: σημείο — από τον Κύριο.
5. Στον σοφό Ζοροβάβελ είπε ο Κύριος ότι θα σείσει τον ουρανό και τη γη και θα επιφέρει μεγάλες αλλαγές στον κόσμο, αλλά ότι αυτόν, τον Ζοροβάβελ, θα τον πάρει και θα τον θέσει ως σφραγίδα, «διότι σε εξέλεξα», λέει ο Κύριος των δυνάμεων (Αγγ. 2, 23). Δηλαδή ως σφραγίδα ή σημείο δικαιοσύνης ενώπιον του Θεού, ώστε οι άλλοι να βλέπουν και να μιμούνται.
6. Αλλά ο πάνσοφος Θεός δεν προβάλλει μόνο τους δικαίους ως σημείο στους ανθρώπους, αλλά και τους άνομους. Έτσι λέει ο Κύριος για εκείνον που αποστατεί από Αυτόν και παραδίδεται στα ψεύδη και στις ανομίες: «θα στρέψω το πρόσωπό μου εναντίον εκείνου του ανθρώπου, και θα τον κάνω σημείο και παροιμία, και θα τον εξολοθρεύσω από τον λαό μου, και θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος» (Ιεζ. 14, 8). Θα τον τιμωρήσει με κάτι φοβερό και θα τον εξολοθρεύσει ανάμεσα στους ζωντανούς, όχι τόσο για να τον εκδικηθεί όσο για να δουν οι άλλοι τι συνέβη σε αυτόν, να φοβηθούν, να αποτραβηχτούν από παρόμοια κακά έργα και να γνωρίσουν τον Δημιουργό τους.
7. Όπως ο άνθρωπος γίνεται σημείο για τον άνθρωπο, έτσι και ένας λαός γίνεται σημείο για άλλους λαούς. Για τον θεομάχο ιουδαϊκό λαό είπε ο Κύριος: «θα τους κάνω να περιπλανώνται σε όλα τα βασίλεια της γης προς συμφορά, να είναι όνειδος και παροιμία και χλευασμός και κατάρα». Και πάλι επαναλαμβάνει το ίδιο με άλλα λόγια: «θα τους κάνω θαύμα και χλευασμό και αιώνια ερήμωση». Λέγοντας αυτά, ο άγιος Ιερεμίας επαναλαμβάνει όσα ειπώθηκαν από τον Θεό μέσω του Μωυσή: «και θα είσαι θαύμα και παροιμία και χλευασμός σε όλους τους λαούς στους οποίους θα σε οδηγήσει ο Κύριος» (Ιερ. 24, 9· 25, 9· Δευτ. 28, 37). Όπως είπε ο Κύριος, έτσι και έκανε. Διασκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο, οι Ιουδαίοι έγιναν σημείο και παροιμία για όλους τους λαούς.
ΠΟΛΕΜΟΣ, ΠΕΙΝΑ ΚΑΙ ΛΟΙΜΟΣ ΩΣ ΣΗΜΕΙΑ
1. Αυτά τα τρία μαστίγια μπορούν πρώτα να εκληφθούν ως σύμβολα, διότι με εξωτερικό γεγονός εκφράζουν την εσωτερική κατάσταση των ψυχών και των πνευμάτων των ανθρώπων. Όπως λέει ο απόστολος Ιάκωβος: από πού προέρχονται οι πόλεμοι και οι διαμάχες ανάμεσά σας; Όχι από τις ηδονές σας, που μάχονται μέσα στα μέλη σας; (Ιακ. 4, 1). Η εσωτερική θεομαχία καταλήγει σε εξωτερική ανθρωπομαχία· ο εσωτερικός πόλεμος σε εξωτερικό πόλεμο. Αυτός είναι ο μυστικός και διαρκής συμβολισμός όλων των πολέμων. Αλλά ο πόλεμος, ως στιγμιαίο γεγονός σε έναν χρόνο και σε μια γενεά, είναι σημείο του Θεού προς εκείνον τον χρόνο και εκείνη τη γενεά.
2. «Θα στείλω επάνω τους μάχαιρα, πείνα και λοιμό», λέει ο Κύριος· επάνω στους σκληροτράχηλους και ανυπάκουους, στους σαπισμένους από διεφθαρμένες σκέψεις και διεφθαρμένες επιθυμίες σαν καλάθι σάπιων σύκων. «Και θα τους καταδιώξω με μάχαιρα, πείνα και λοιμό», λέει πάλι ο Κύριος μέσω του Ιερεμία. «Ιδού ο ανεμοστρόβιλος του Κυρίου, ανεμοστρόβιλος που δεν σταματά, θα πέσει στο κεφάλι των ασεβών». Αυτό θα είναι σημείο του Θεού, ώστε οι άνθρωποι να καταλάβουν ότι ο Θεός είναι Θεός. «Στο τέλος θα το καταλάβετε», λέει ο Κύριος (Ιερ. 24, 10· 29, 18· 30, 23).
3. Η πείνα ως σημείο. Την εποχή του βασιλιά Δαβίδ υπήρχε πείνα στον λαό επί τρία συνεχόμενα έτη. Και ο Δαβίδ αναζήτησε το πρόσωπο του Κυρίου, για να μάθει γιατί ήρθε αυτή η συμφορά. Και έμαθε ο βασιλιάς, και του ειπώθηκε ότι αυτό συνέβη εξαιτίας του πατημένου όρκου που ο βασιλιάς Σαούλ είχε δώσει στους Γαβαωνίτες· τον έδωσε και τον καταπάτησε, τους προσέλκυσε με υπόσχεση πίστης και τους σκότωσε (Β΄ Βασ. 21, 1). Δεν υπάρχει, λοιπόν, πείνα σε μια χώρα επειδή τα σύννεφα τυχαία ξέχασαν να ρίξουν βροχή ή επειδή η γη τυχαία ξέχασε να δώσει καρπό ή επειδή τα ζιζάνια τυχαία έπνιξαν το σιτάρι ή επειδή οι ακρίδες τυχαία ήρθαν και έφαγαν την τροφή των ανθρώπων, όπως το εξηγούν άλογα μερικοί άλογοι. Αλλά η πείνα είναι τιμωρητικό σημείο της ζωντανής Πρόνοιας, ώστε οι άνθρωποι να θυμηθούν, να συνέλθουν και να διορθωθούν.
4. Ο λοιμός ως σημείο. Μια φορά υπερηφανεύτηκε ο βασιλιάς Δαβίδ και μέσα στην υπερηφάνεια του διέταξε να απογραφεί ο λαός. Και αυτό δεν ήταν ευάρεστο στον Θεό. Διότι στον Θεό μας τίποτε δεν είναι ευάρεστο όταν γίνεται από υπερηφάνεια. Και είπε ο Θεός στον Δαβίδ μέσω του προφήτη να επιλέξει ως τιμωρία ένα από τρία κακά: ή πείνα ή πόλεμο ή λοιμό. Μέσα στη μεγάλη του στενοχώρια ο βασιλιάς επέλεξε τον λοιμό. Και βαριά ασθένεια έπληξε τον λαό. Και έστειλε ο Θεός άγγελο στην Ιερουσαλήμ για να τη θανατώσει. Και όταν εκείνος θανάτωνε, κοίταξε ο Κύριος και σπλαχνίστηκε και είπε: «Αρκετά, κατέβασε το χέρι σου» (Α΄ Παραλ. 21). Δεν είναι, λοιπόν, ούτε ο λοιμός μεταξύ των ανθρώπων κάτι τυχαίο, αλλά έρχεται για σοβαρή αιτία, και μάλιστα ηθική. Με τον λοιμό ο Ύψιστος δίνει σημείο στους ανθρώπους ότι έχουν κατεβεί από τον ορθό δρόμο και έχουν πλανηθεί. Εκείνος που βλέπει τα πάντα και επιβλέπει τα πάντα σημαίνει στους επίγειους οδοιπόρους, ώστε να συνέλθουν από την πλάνη και να κατευθυνθούν στον ορθό δρόμο.
5. Την ασθένεια μεμονωμένων ανθρώπων ο χριστιανικός λαός την κατανοούσε πάντοτε ως κάποιο σημείο του Θεού. Αυτή η κατανόηση είναι σωστή σύμφωνα με την Αγία Γραφή. Όταν ο βασιλιάς Ιωράμ καταπάτησε την πίστη των πατέρων του, ο προφήτης Ηλίας του προφήτευσε: «ιδού, θα αρρωστήσεις βαριά από ασθένεια στα έντερα, ώστε τα έντερά σου θα βγουν έξω από την ασθένεια που θα διαρκέσει δύο χρόνια» (Β΄ Παραλ. 21, 15). Και η ασθένεια του δικαίου Ιώβ χρησίμευσε ως σημείο και στον σατανά και στους ανθρώπους: στον σατανά, για να βεβαιωθεί πόσο ανίσχυρος είναι απέναντι στον δίκαιο· στους ανθρώπους, για να δουν και να γνωρίσουν όλοι ότι ο Θεός δεν επιτρέπει να υποφέρει ο δίκαιος έως το τέλος.
Και η ασθένεια του Λαζάρου έπρεπε να χρησιμεύσει στους ανθρώπους ως σημείο της δύναμης του Θεού. Όταν πληροφόρησαν τον Κύριο Ιησού ότι ο Λάζαρος από τη Βηθανία, ο φίλος Του, ήταν άρρωστος, Εκείνος είπε: «αυτή η ασθένεια δεν είναι προς θάνατον, αλλά προς δόξαν Θεού». Εν τω μεταξύ ο Λάζαρος πέθανε. Αλλά δεν πέθανε για να πεθάνει, αλλά για να αναστηθεί από τον παντοδύναμο Κύριο. Και έτσι πράγματι η ασθένειά του δεν ήταν προς θάνατον, αλλά για να δοξαστεί ο Υιός του Θεού μέσω αυτής (Ιω. 11). Τέτοια είναι και η περίπτωση του ανθρώπου που ήταν τυφλός εκ γενετής (Ιω. 9).
Συνεχίζεται
Του Αγίου Νικολάου Βελιμίροβιτς
Δοκίμιο για την Χριστιανική Φιλοσοφία
ΦΥΣΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΦΟΒΕΡΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΩΣ ΣΗΜΑΔΙΑ
1. Στην πρώτη σελίδα της Αγίας Γραφής γράφεται πως ο Δημιουργός έπλασε τα φωτεινά σώματα στο στερέωμα του ουρανού για να είναι σημεία. Ο εξωτερικός σκοπός αυτού είναι να είναι σημάδια για τους χρόνους, τις ημέρες και τα έτη, όπως και γράφεται. Ο εσωτερικός όμως σκοπός είναι να είναι πνευματικά και ηθικά σημεία για τους λογικούς ανθρώπους. Με άλλα λόγια, να είναι σημεία για τους ανθρώπους του Θεού, σημεία της θείας εύνοιας ή οργής, προειδοποίησης ή προφητείας.
2. Όταν ο Χριστός πέθαινε επάνω στον σταυρό, έγινε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα και σκοτείνιασε ο ήλιος. Και ιδού, το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε από επάνω έως κάτω· και η γη σειόταν, και οι πέτρες σχίστηκαν, και οι τάφοι άνοιξαν (Ματθ. 27, 51· Λουκ. 23, 44). Αληθινά, σαφή σημάδια της δικαιοσύνης του Χριστού και της ουράνιας οργής.
3. Με την προσευχή του δικαίου Ιησού του Ναυή, ο Ύψιστος σταμάτησε την πορεία του ήλιου και της σελήνης: «και στάθηκε ο ήλιος και σταμάτησε η σελήνη» (Ιησ. Ναυή 10, 13). Σημάδι ότι ο Θεός ακούει τον δίκαιο. Τι δεν θα κάνει ο πανεύσπλαχνος για εκείνους που Τον αγαπούν! Και τον ήλιο Του θα σταματήσει, και στον σταυρό θα ανεβεί — από αγάπη προς τους αγαπημένους.
4. Στον άρρωστο βασιλιά Εζεκία είπε ο μεγάλος Ησαΐας λόγο από τον Θεό, ότι θα γίνει καλά και δεν θα πεθάνει. «Ποιο θα είναι το σημείο ότι ο Κύριος θα με θεραπεύσει;» ρώτησε ο βασιλιάς. Τότε ο προφήτης προσευχήθηκε με κραυγή στον Κύριο, ώστε στο ηλιακό ρολόι που βρισκόταν στην Ιερουσαλήμ να επιστρέψει η σκιά του δείκτη πίσω κατά δέκα βαθμούς, για να είναι αυτό σημείο για τον άρρωστο βασιλιά. Και πράγματι, ο Κύριος επέστρεψε τη σκιά κατά δέκα βαθμούς (Δ΄ Βασ. 20, 11).
5. Είπαμε σε άλλο σημείο ότι το ανατολικό άστρο, που οδήγησε τους μάγους στη Βηθλεέμ, ήταν σημάδι της γέννησης του Μεγάλου Βασιλιά. Βεβαίως, εκείνο το άστρο ήταν σε όλα εξαιρετικό. Αλλά αν εμβαθύνουμε, θα δούμε πως και τα συνηθισμένα άστρα χρησίμευαν ως σημάδια ή σημείοτα του Θεού σε διάφορες εποχές και περιστάσεις. Ο Δημιουργός μέσω αυτών φανέρωνε τον εαυτό Του και το θέλημά Του.
6. Οι βροντές και η βροχή ως σημείοτα του Θεού. Ο παλαιός προφήτης Σαμουήλ είπε στον λαό του Ισραήλ ότι δεν είναι ευάρεστο στον Θεό που ζητούν βασιλιά αντί για κριτές να τους κυβερνά. Για απόδειξη, ανήγγειλε ότι ο Θεός θα το επιβεβαιώσει αμέσως με βροντές και βροχή. Τότε ο Σαμουήλ επικαλέστηκε τον Κύριο και ο Κύριος έστειλε βροντές και βροχή εκείνη την ημέρα, και όλος ο λαός φοβήθηκε πολύ τον Κύριο και τον Σαμουήλ (Α΄ Βασ. 12, 18).
7. Οι βροντές ως σημεία της οργής του Θεού εμφανίστηκαν και κατά τη διάρκεια πολέμου μεταξύ Ισραηλιτών και Φιλισταίων. Στην περίπτωση αυτή η οργή του Θεού στρεφόταν κατά των Φιλισταίων. «Και εβρόντησε ο Κύριος με μεγάλη βροντή εκείνη την ημέρα κατά των Φιλισταίων και τους κατέστρεψε» (Α΄ Βασ. 7, 10).
8. Ο παγκόσμιος Κατακλυσμός ήταν σημείο της οργής του Θεού προς το ανθρώπινο γένος λόγω της γενικής ανομίας, διότι όλες οι σκέψεις της καρδιάς τους ήταν πάντοτε μόνο κακές (Γεν. 6). Όταν τελείωσε ο Κατακλυσμός, είπε ο Θεός στον δίκαιο Νώε ότι έθεσε το ουράνιο τόξο στο σύννεφο ως σημείο ότι δεν θα επιτρέψει ξανά καθολικό κατακλυσμό: «Έθεσα το τόξο μου στα σύννεφα για σημείο διαθήκης μεταξύ εμού και της γης» (Γεν. 9, 13). Όχι ότι το τόξο δεν υπήρχε πριν, αλλά τότε έγινε ιδιαίτερο σημείο από τον Θεό. Αν όμως δεν επαναλαμβάνεται ο παγκόσμιος κατακλυσμός, δεν επαναλαμβάνονται οι πλημμύρες; Και τι είναι οι φοβερές πλημμύρες ακόμη και στις ημέρες μας, αν όχι φανέρωση της οργής του Θεού για τις ανθρώπινες αμαρτίες; Όποιος έχει πνευματική κατανόηση, ας καταλάβει.
9. Η ξηρασία ως σημείο. Εξαιτίας των ασεβών έργων του βασιλιά Αχαάβ, έκλεισε ο ουρανός πάνω από τον Ισραήλ και δεν έπεσε βροχή για τρία χρόνια και έξι μήνες. Αλλά και όλες οι άλλες ξηρασίες που στερούν τον άρτο από τους ανθρώπους είναι τιμωρία και σημείο. Εξαιτίας της αποστασίας από τον Θεό φωνάζει ο προφήτης: «Γι’ αυτό σταμάτησαν οι βροχές και δεν ήρθε η όψιμη βροχή». Και λέει ο Ιερεμίας: «Θα σπείρουν σιτάρι και θα θερίσουν αγκάθια· θα κοπιάσουν χωρίς όφελος και θα ντραπούν για τη σοδειά τους εξαιτίας της οργής του Κυρίου». Και πάλι: «Η γη ράγισε, γιατί δεν υπήρχε βροχή» (Ιερ. 12, 13· 14, 4).
10. Και ότι ο Κύριος μοιράζει τη βροχή, δίνοντάς την σε έναν τόπο και στερώντας την από άλλον ως σημείο, λόγω των αδικιών προς τους φτωχούς, δεν το μαρτυρεί καθαρά ο προφήτης Αμώς; «Σας στέρησα τη βροχή... έβρεξα σε μία πόλη και όχι σε άλλη» λέει ο Κύριος. Αυτά είναι σημείοτα του Θεού. Με αυτόν τον τρόπο ο Θεός φανερώνει στους ανθρώπους τι σκέφτεται (Αμώς 4, 13).
11. Εξαιτίας της ασεβείας και της σκληρότητας του ανθρώπου προς τον άνθρωπο έρχονται και οι σεισμοί. «Δεν θα σειστεί η γη γι’ αυτό;» λέει ο Αμώς (Αμώς 8, 8). Και ο Ησαΐας φωνάζει: «Ο Κύριος των δυνάμεων θα τον επισκεφθεί με βροντή, σεισμό, θόρυβο μεγάλο, θύελλα και φλόγα πυρός» (Ησ. 29, 6).
12. Όμως ο σεισμός μπορεί μερικές φορές να είναι σημάδι της εύνοιας του Θεού και όχι πάντα της οργής. Έτσι κατά την Ανάσταση του Κυρίου «έγινε μεγάλος σεισμός» (Ματθ. 28, 2). Και όταν οι απόστολοι προσεύχονταν στην Ιερουσαλήμ, «σειόταν ο τόπος» (Πράξ. 4, 31). Το ίδιο συνέβη όταν ο Παύλος και ο Σίλας ήταν στη φυλακή στους Φιλίππους: έγινε ισχυρός σεισμός και τα θεμέλια της φυλακής κλονίστηκαν (Πράξ. 16, 26).
13. Σημεία είναι επίσης το χαλάζι, η πτώση των άστρων, η πτώση σκόνης από τον ουρανό, οι επιδρομές ακρίδων, φιδιών, ποντικιών και άλλων εντόμων, όπως παλιά στην Αίγυπτο. Και μέσω αυτών ο Ύψιστος φανερώνει στον άνθρωπο τι σκέφτεται. Ο προφήτης Αγγαίος λέει: «Σας χτύπησα με ξηρασία και χαλάζι, αλλά δεν επιστρέψατε σε μένα» (Αγγ. 2, 17).
14. Μερικές φορές ασυνήθιστα ουράνια φαινόμενα χρησίμευαν ως προμηνύματα. Στη σερβική ιστορία έχει καταγραφεί το «πέταγμα των άστρων» πριν από τον σερβοβουλγαρικό πόλεμο. Και όσα φαινόμενα εμφανίστηκαν πριν από την πρώτη σερβική εξέγερση κατά των Τούρκων, τα περιέγραψε ο Φίλιπ Βίσνιτς σε ποίημα:
...Από τον Τρύφωνα έως τον Γεώργιο κάθε νύχτα το φεγγάρι σκοτείνιαζε...
Από τον Γεώργιο έως τον Δημήτριο εμφανίζονταν αιματηρά λάβαρα στον ουρανό...
Βρόντηξε κεραυνός στη γιορτή του Αγίου Σάββα, μέσα στον χειμώνα...
Σειόταν η γη...
Ο ήλιος σκοτείνιασε την άνοιξη...
Σε τι χρησίμευαν όλα αυτά ως σημάδια;
Στο ότι στη Σερβία η γη θα ανατραπεί και θα εγκαθιδρυθεί νέα εξουσία.
Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΩΣ ΣΗΜΕΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ
1. Ο Δημιουργός των ανθρώπων κάνει τα πάντα για να σώσει τους ανθρώπους· να συνετίσει τους άφρονες, να φωτίσει τους σκοτισμένους, να οδηγήσει τους πλανεμένους στον ορθό δρόμο, να ξυπνήσει τους κοιμισμένους. Το άγιο θέλημά Του και τη διάθεσή Του τα σημαίνει στους ανθρώπους και μέσω των άστρων, και μέσω των πραγμάτων, και μέσω των γεγονότων και των καταστάσεων, και μέσω των ονείρων, και μέσω των καταστροφών, και μέσω των ζώων. Εκτός από όλα αυτά, κάνει ακόμη τον άνθρωπο σημείο για τον άνθρωπο ή έναν λαό σημείο για τους λαούς. Ο πνευματικός άνθρωπος το παρατηρεί αυτό κάθε ημέρα και κάθε ώρα και βεβαιώνεται για την αλήθειά του. Και η Αγία Γραφή, ως βιβλίο καταγραφής του θελήματος του Θεού στις τύχες των ανθρώπων και των λαών, επιβεβαιώνει αυτή την καθημερινή βεβαίωση. Το μέγιστο σημείο που φανερώθηκε από τον κόσμο των πνευματικών πραγματικοτήτων σε αυτόν τον κόσμο των συμβόλων, φανερωμένο σε όλους τους ανθρώπους και τα έθνη, είναι ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός. Ήδη όταν Τον κρατούσε η Μητέρα Του στην αγκαλιά της, ο άγιος Συμεών ο Θεοδόχος προφήτευσε γι’ Αυτόν ότι θα είναι σημείο αντιλεγόμενο (Λουκ. 2, 34).
2. Και η αγία Παρθένος Μαρία χρησίμευσε ως σημείο της δύναμης και της σοφίας του Θεού στο σχέδιο της σωτηρίας των ανθρώπων. Όπως προφήτευσε ο άγιος Ησαΐας, λέγοντας γι’ αυτήν σε όραμα: γι’ αυτό ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο· ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα του δώσουν το όνομα Εμμανουήλ.
3. Ο απόστολος Ανδρέας πρώτος ακολούθησε τον Ιησού. Έπειτα βρήκε τον αδελφό του Σίμωνα και του διηγήθηκε ποιον είχε βρει, λέγοντας: βρήκαμε τον Μεσσία, που σημαίνει Χριστός. Με αυτό το σημείο ο Σίμων Πέτρος αμέσως ακολούθησε και έγινε μαθητής του Χριστού. Έτσι και ο Ναθαναήλ, μέσω του Φιλίππου, αισθάνθηκε παρακινημένος να παρουσιαστεί μπροστά στον Μεσσία (Ιω. 1, 40). Έτσι και ο άγιος Σάββας ο Σέρβος, ακούγοντας από έναν μοναχό τη διήγηση για το Άγιον Όρος, άφησε τα πάντα και αποσύρθηκε σε αυτή την πολιτεία των μοναχών και ερημιτών.
4. Οι προφήτες και οι δίκαιοι ήταν σημείο του Θεού για τους ανθρώπους. Διότι «σε έδωσα να είσαι σημείο στον οίκο Ισραήλ», είπε ο Κύριος στον προφήτη Ιεζεκιήλ. Και πάλι: «και ο Ιεζεκιήλ θα είναι για σας σημείο· θα κάνετε όλα όσα εκείνος κάνει». Και ο ίδιος αυτός προφήτης βεβαιώνει ενώπιον του λαού: «σημείο» (Ιεζ. 12, 6· 24, 24· 12, 11). Ο Ησαΐας λέει το ίδιο για τον εαυτό του: «Ιδού», λέει, «εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Κύριος είμαστε σημείο και θαύμα στον Ισραήλ από τον Κύριο των δυνάμεων» (Ησ. 8, 18). Πρέπει ιδιαίτερα να προσέξει κανείς πώς ο Ησαΐας λέει από ποιον έρχεται αυτό το σημείο: σημείο — από τον Κύριο.
5. Στον σοφό Ζοροβάβελ είπε ο Κύριος ότι θα σείσει τον ουρανό και τη γη και θα επιφέρει μεγάλες αλλαγές στον κόσμο, αλλά ότι αυτόν, τον Ζοροβάβελ, θα τον πάρει και θα τον θέσει ως σφραγίδα, «διότι σε εξέλεξα», λέει ο Κύριος των δυνάμεων (Αγγ. 2, 23). Δηλαδή ως σφραγίδα ή σημείο δικαιοσύνης ενώπιον του Θεού, ώστε οι άλλοι να βλέπουν και να μιμούνται.
6. Αλλά ο πάνσοφος Θεός δεν προβάλλει μόνο τους δικαίους ως σημείο στους ανθρώπους, αλλά και τους άνομους. Έτσι λέει ο Κύριος για εκείνον που αποστατεί από Αυτόν και παραδίδεται στα ψεύδη και στις ανομίες: «θα στρέψω το πρόσωπό μου εναντίον εκείνου του ανθρώπου, και θα τον κάνω σημείο και παροιμία, και θα τον εξολοθρεύσω από τον λαό μου, και θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος» (Ιεζ. 14, 8). Θα τον τιμωρήσει με κάτι φοβερό και θα τον εξολοθρεύσει ανάμεσα στους ζωντανούς, όχι τόσο για να τον εκδικηθεί όσο για να δουν οι άλλοι τι συνέβη σε αυτόν, να φοβηθούν, να αποτραβηχτούν από παρόμοια κακά έργα και να γνωρίσουν τον Δημιουργό τους.
7. Όπως ο άνθρωπος γίνεται σημείο για τον άνθρωπο, έτσι και ένας λαός γίνεται σημείο για άλλους λαούς. Για τον θεομάχο ιουδαϊκό λαό είπε ο Κύριος: «θα τους κάνω να περιπλανώνται σε όλα τα βασίλεια της γης προς συμφορά, να είναι όνειδος και παροιμία και χλευασμός και κατάρα». Και πάλι επαναλαμβάνει το ίδιο με άλλα λόγια: «θα τους κάνω θαύμα και χλευασμό και αιώνια ερήμωση». Λέγοντας αυτά, ο άγιος Ιερεμίας επαναλαμβάνει όσα ειπώθηκαν από τον Θεό μέσω του Μωυσή: «και θα είσαι θαύμα και παροιμία και χλευασμός σε όλους τους λαούς στους οποίους θα σε οδηγήσει ο Κύριος» (Ιερ. 24, 9· 25, 9· Δευτ. 28, 37). Όπως είπε ο Κύριος, έτσι και έκανε. Διασκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο, οι Ιουδαίοι έγιναν σημείο και παροιμία για όλους τους λαούς.
ΠΟΛΕΜΟΣ, ΠΕΙΝΑ ΚΑΙ ΛΟΙΜΟΣ ΩΣ ΣΗΜΕΙΑ
1. Αυτά τα τρία μαστίγια μπορούν πρώτα να εκληφθούν ως σύμβολα, διότι με εξωτερικό γεγονός εκφράζουν την εσωτερική κατάσταση των ψυχών και των πνευμάτων των ανθρώπων. Όπως λέει ο απόστολος Ιάκωβος: από πού προέρχονται οι πόλεμοι και οι διαμάχες ανάμεσά σας; Όχι από τις ηδονές σας, που μάχονται μέσα στα μέλη σας; (Ιακ. 4, 1). Η εσωτερική θεομαχία καταλήγει σε εξωτερική ανθρωπομαχία· ο εσωτερικός πόλεμος σε εξωτερικό πόλεμο. Αυτός είναι ο μυστικός και διαρκής συμβολισμός όλων των πολέμων. Αλλά ο πόλεμος, ως στιγμιαίο γεγονός σε έναν χρόνο και σε μια γενεά, είναι σημείο του Θεού προς εκείνον τον χρόνο και εκείνη τη γενεά.
2. «Θα στείλω επάνω τους μάχαιρα, πείνα και λοιμό», λέει ο Κύριος· επάνω στους σκληροτράχηλους και ανυπάκουους, στους σαπισμένους από διεφθαρμένες σκέψεις και διεφθαρμένες επιθυμίες σαν καλάθι σάπιων σύκων. «Και θα τους καταδιώξω με μάχαιρα, πείνα και λοιμό», λέει πάλι ο Κύριος μέσω του Ιερεμία. «Ιδού ο ανεμοστρόβιλος του Κυρίου, ανεμοστρόβιλος που δεν σταματά, θα πέσει στο κεφάλι των ασεβών». Αυτό θα είναι σημείο του Θεού, ώστε οι άνθρωποι να καταλάβουν ότι ο Θεός είναι Θεός. «Στο τέλος θα το καταλάβετε», λέει ο Κύριος (Ιερ. 24, 10· 29, 18· 30, 23).
3. Η πείνα ως σημείο. Την εποχή του βασιλιά Δαβίδ υπήρχε πείνα στον λαό επί τρία συνεχόμενα έτη. Και ο Δαβίδ αναζήτησε το πρόσωπο του Κυρίου, για να μάθει γιατί ήρθε αυτή η συμφορά. Και έμαθε ο βασιλιάς, και του ειπώθηκε ότι αυτό συνέβη εξαιτίας του πατημένου όρκου που ο βασιλιάς Σαούλ είχε δώσει στους Γαβαωνίτες· τον έδωσε και τον καταπάτησε, τους προσέλκυσε με υπόσχεση πίστης και τους σκότωσε (Β΄ Βασ. 21, 1). Δεν υπάρχει, λοιπόν, πείνα σε μια χώρα επειδή τα σύννεφα τυχαία ξέχασαν να ρίξουν βροχή ή επειδή η γη τυχαία ξέχασε να δώσει καρπό ή επειδή τα ζιζάνια τυχαία έπνιξαν το σιτάρι ή επειδή οι ακρίδες τυχαία ήρθαν και έφαγαν την τροφή των ανθρώπων, όπως το εξηγούν άλογα μερικοί άλογοι. Αλλά η πείνα είναι τιμωρητικό σημείο της ζωντανής Πρόνοιας, ώστε οι άνθρωποι να θυμηθούν, να συνέλθουν και να διορθωθούν.
4. Ο λοιμός ως σημείο. Μια φορά υπερηφανεύτηκε ο βασιλιάς Δαβίδ και μέσα στην υπερηφάνεια του διέταξε να απογραφεί ο λαός. Και αυτό δεν ήταν ευάρεστο στον Θεό. Διότι στον Θεό μας τίποτε δεν είναι ευάρεστο όταν γίνεται από υπερηφάνεια. Και είπε ο Θεός στον Δαβίδ μέσω του προφήτη να επιλέξει ως τιμωρία ένα από τρία κακά: ή πείνα ή πόλεμο ή λοιμό. Μέσα στη μεγάλη του στενοχώρια ο βασιλιάς επέλεξε τον λοιμό. Και βαριά ασθένεια έπληξε τον λαό. Και έστειλε ο Θεός άγγελο στην Ιερουσαλήμ για να τη θανατώσει. Και όταν εκείνος θανάτωνε, κοίταξε ο Κύριος και σπλαχνίστηκε και είπε: «Αρκετά, κατέβασε το χέρι σου» (Α΄ Παραλ. 21). Δεν είναι, λοιπόν, ούτε ο λοιμός μεταξύ των ανθρώπων κάτι τυχαίο, αλλά έρχεται για σοβαρή αιτία, και μάλιστα ηθική. Με τον λοιμό ο Ύψιστος δίνει σημείο στους ανθρώπους ότι έχουν κατεβεί από τον ορθό δρόμο και έχουν πλανηθεί. Εκείνος που βλέπει τα πάντα και επιβλέπει τα πάντα σημαίνει στους επίγειους οδοιπόρους, ώστε να συνέλθουν από την πλάνη και να κατευθυνθούν στον ορθό δρόμο.
5. Την ασθένεια μεμονωμένων ανθρώπων ο χριστιανικός λαός την κατανοούσε πάντοτε ως κάποιο σημείο του Θεού. Αυτή η κατανόηση είναι σωστή σύμφωνα με την Αγία Γραφή. Όταν ο βασιλιάς Ιωράμ καταπάτησε την πίστη των πατέρων του, ο προφήτης Ηλίας του προφήτευσε: «ιδού, θα αρρωστήσεις βαριά από ασθένεια στα έντερα, ώστε τα έντερά σου θα βγουν έξω από την ασθένεια που θα διαρκέσει δύο χρόνια» (Β΄ Παραλ. 21, 15). Και η ασθένεια του δικαίου Ιώβ χρησίμευσε ως σημείο και στον σατανά και στους ανθρώπους: στον σατανά, για να βεβαιωθεί πόσο ανίσχυρος είναι απέναντι στον δίκαιο· στους ανθρώπους, για να δουν και να γνωρίσουν όλοι ότι ο Θεός δεν επιτρέπει να υποφέρει ο δίκαιος έως το τέλος.
Και η ασθένεια του Λαζάρου έπρεπε να χρησιμεύσει στους ανθρώπους ως σημείο της δύναμης του Θεού. Όταν πληροφόρησαν τον Κύριο Ιησού ότι ο Λάζαρος από τη Βηθανία, ο φίλος Του, ήταν άρρωστος, Εκείνος είπε: «αυτή η ασθένεια δεν είναι προς θάνατον, αλλά προς δόξαν Θεού». Εν τω μεταξύ ο Λάζαρος πέθανε. Αλλά δεν πέθανε για να πεθάνει, αλλά για να αναστηθεί από τον παντοδύναμο Κύριο. Και έτσι πράγματι η ασθένειά του δεν ήταν προς θάνατον, αλλά για να δοξαστεί ο Υιός του Θεού μέσω αυτής (Ιω. 11). Τέτοια είναι και η περίπτωση του ανθρώπου που ήταν τυφλός εκ γενετής (Ιω. 9).
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου