Του Martin Heidegger
Η αποσυναρμολόγηση της ιδέας μιας Θεμελιακής Οντολογίας μέσω της ερμηνευτικής ανάλυσης της Κριτικής του Καθαρού Λόγου ως θεμελίωσης της Μεταφυσικής
ΠΡΩΤΟ ΤΜΗΜΑ
Η θεμελίωση της Μεταφυσικής στην αρχική της σύλληψη
§ 3. Η θεμελίωση της Μεταφυσικής ως «Κριτική του καθαρού λόγου»
Ο Kant ανάγει το πρόβλημα της δυνατότητας της οντολογίας στο ερώτημα: «Πώς είναι δυνατές συνθετικές κρίσεις a priori;». Η ερμηνεία αυτής της προβληματικής διατύπωσης παρέχει την εξήγηση για το ότι η θεμελίωση της Μεταφυσικής πραγματοποιείται ως κριτική του καθαρού λόγου. Το ερώτημα για τη δυνατότητα της οντολογικής γνώσης απαιτεί έναν προκαταρκτικό χαρακτηρισμό της. Ο Kant συλλαμβάνει, σύμφωνα με την παράδοση, το γιγνώσκειν ως κρίνειν. Τι είδους γνώση βρίσκεται στο οντολογικό νοεῖν; Εκεί αναγνωρίζεται το ον. Όμως αυτό που αναγνωρίζεται ανήκει στο ον, όπως κι αν έχει βιωθεί και προσδιοριστεί. Αυτό το αναγνωρισμένο τι-είναι του όντος προσκομίζεται στην οντολογική γνώση a priori, πριν από κάθε οντική εμπειρία, αν και ακριβώς για χάρη αυτής. Μια γνώση που προσκομίζει το περιεχόμενο του τι-είναι του όντος ή, αντίστοιχα, αποκαλύπτει το ίδιο το ον, ο Kant την ονομάζει «συνθετική». Έτσι το ερώτημα για τη δυνατότητα της οντολογικής γνώσης γίνεται πρόβλημα της ουσίας των συνθετικών κρίσεων a priori.
Η θεμελιωτική αρχή της νομιμότητας αυτών των ουσιαστικών κρίσεων περί του Είναι του όντος δεν μπορεί να βρίσκεται στην εμπειρία· διότι η εμπειρία του όντος καθοδηγείται ήδη πάντοτε από την οντολογική κατανόηση του όντος, η οποία, σε ορισμένη προοπτική, πρόκειται να καταστεί προσβάσιμη μέσω της εμπειρίας. Η οντολογική γνώση είναι, επομένως, ένα κρίνειν βάσει λόγων (αρχών) που δεν μπορούν να προσκομιστούν εμπειρικά.
Τώρα όμως ο Kant ονομάζει τη δύναμή μας να γνωρίζουμε a priori από αρχές την «καθαρή λογική»¹¹. Καθαρή λογική είναι «εκείνη που περιέχει τις αρχές για να γνωρίζει κανείς κάτι απολύτως a priori»¹². Εφόσον, λοιπόν, οι αρχές που περιέχονται στη λογική συγκροτούν τη δυνατότητα μιας απριορικής γνώσης, η αποκάλυψη της δυνατότητας της οντολογικής γνώσης πρέπει να καταλήξει σε μια διαφώτιση της ουσίας της καθαρής λογικής. Ο οριοθετημένος προσδιορισμός της ουσίας της καθαρής λογικής είναι όμως ταυτόχρονα και ο διακριτικός προσδιορισμός της μη-ουσίας της και, έτσι, ο περιορισμός και η περίφραξη (κριτική) στις ουσιώδεις δυνατότητές της.
Η θεμελίωση της Μεταφυσικής ως αποκάλυψη τής ουσίας τής οντολογίας είναι «Κριτική του καθαρού λόγου».
Η οντολογική γνώση, δηλαδή η απριορική «σύνθεση», είναι εκείνη «για χάρη της οποίας υπάρχει στην πραγματικότητα ολόκληρη η κριτική»¹³. Τόσο πιο επιτακτική γίνεται ήδη κατά τη διατύπωση του καθοδηγητικού προβλήματος αυτής της θεμελίωσης της Μεταφυσικής η πιο ακριβής καθοριστική σύλληψη αυτής της σύνθεσης. Ο Kant χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο όχι μόνο γενικά με ποικίλες σημασίες¹⁴, αλλά ακριβώς στη προβληματική διατύπωση της θεμελίωσης της Μεταφυσικής αυτές συμπλέκονται μεταξύ τους. Το ερώτημα αφορά τη δυνατότητα των συνθετικών κρίσεων a priori. Τώρα όμως κάθε κρίση, ως τέτοια, είναι ήδη ένα «εγώ συνδέω»: δηλαδή υποκείμενο και κατηγόρημα. Ως κρίσεις είναι και οι «αναλυτικές» κρίσεις ήδη συνθετικές, αν και ο λόγος της συμφωνίας της σύνδεσης υποκειμένου–κατηγορήματος βρίσκεται αποκλειστικά και μόνο στην παράσταση του υποκειμένου. Οι συνθετικές κρίσεις, όμως, είναι «συνθετικές» με διπλή έννοια: πρώτον ως κρίσεις γενικώς, δεύτερον καθόσον η νομιμότητα της «σύνδεσης» (σύνθεσης) των παραστάσεων προσκομίζεται από το ίδιο το ον, για το οποίο κρίνεται (σύνθεση).
Στις συνθετικές κρίσεις a priori που τίθενται ως πρόβλημα πρόκειται, όμως, για έναν ακόμη διαφορετικό τρόπο σύνθεσης. Αυτή πρέπει να προσκομίσει στο ον κάτι που δεν αντλείται από αυτό εμπειρικά. Αυτή η προσκόμιση του προσδιορισμού του Είναι του όντος είναι μια προγενέστερη αναφορά προς το ον, η οποία, ως καθαρή «αναφορά προς…» (σύνθεση), διαμορφώνει κατ’ αρχάς το προς-τι και τον ορίζοντα μέσα στον οποίο το ον καθίσταται, ως αυτό που Είναι καθ’ εαυτό, εμπειρικά προσιτό στην εμπειρική σύνθεση. Αυτή η απριορική σύνθεση πρέπει να διαφωτιστεί ως προς τη δυνατότητά της. Μια έρευνα που αφορά την ουσία αυτής της σύνθεσης ο Kant την ονομάζει υπερβατολογική. «Ονομάζω υπερβατολογική κάθε γνώση που δεν ασχολείται τόσο με αντικείμενα, όσο με τον τρόπο της γνώσης μας περί αντικειμένων, στο μέτρο που αυτός πρέπει να είναι δυνατός a priori, γενικώς»¹⁵. Η υπερβατολογική γνώση, λοιπόν, δεν ερευνά το ίδιο το ον, αλλά τη δυνατότητα της προγενέστερης κατανόησης του Είναι, δηλαδή συγχρόνως: τη συνταγματική δομή του Είναι του όντος. Αφορά την υπέρβαση (υπερβατότητα) της καθαρής λογικής προς το ον, έτσι ώστε αυτό να μπορεί τώρα για πρώτη φορά να ανταποκριθεί ως δυνατό αντικείμενο στην εμπειρία.
Το να καταστεί η δυνατότητα της οντολογίας πρόβλημα σημαίνει: να ερωτηθεί κανείς για τη δυνατότητα, δηλαδή για την ουσία αυτής της υπέρβασης (Transzendenz) της κατανόησης του Είναι, να φιλοσοφεί κανείς υπερβατολογικά. Γι’ αυτό ο Kant, για να καταστήσει σαφή την προβληματικότητα της παραδοσιακής οντολογίας, χρησιμοποιεί για τη Metaphysica generalis (Ontologia) την ονομασία «Υπερβατολογική φιλοσοφία»¹⁶. Αντιστοίχως, όταν μνημονεύει αυτή την παραδοσιακή οντολογία, μιλά για την «Υπερβατολογική φιλοσοφία των αρχαίων»¹⁷.
Η Κριτική του καθαρού λόγου, ωστόσο, δεν παρέχει ένα «σύστημα» της υπερβατολογικής φιλοσοφίας, αλλά είναι «μια πραγματεία περί της μεθόδου»¹⁸. Αυτό εδώ δεν σημαίνει μια διδασκαλία περί της τεχνικής της διαδικασίας, αλλά την επεξεργασία ενός πλήρους προσδιορισμού του «συνολικού περιγράμματος» και της «ολόκληρης εσωτερικής άρθρωσης» της οντολογίας. Σε αυτή τη θεμελίωση της Μεταφυσικής ως σχεδίασμα της εσωτερικής δυνατότητας της οντολογίας «χαράσσεται το συνολικό προσχέδιο ενός συστήματος της Μεταφυσικής»¹⁹.[ΕΙΝΑΙ ΗΔΗ ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗΣ]
Η πρόθεση της Κριτικής του καθαρού λόγου παρανοείται, επομένως, κατ’ αρχήν, όταν το έργο αυτό ερμηνεύεται ως «θεωρία της εμπειρίας» ή μάλιστα ως θεωρία των θετικών επιστημών. Η Κριτική του καθαρού λόγου δεν έχει καμία σχέση με τη «θεωρία της γνώσης». Αν γενικά θα μπορούσε κανείς να δεχθεί μια τέτοια ερμηνεία ως γνωσιοθεωρητική, τότε θα έπρεπε να ειπωθεί: η Κριτική του καθαρού λόγου δεν είναι θεωρία της οντικής γνώσης (εμπειρίας), αλλά της οντολογικής. Όμως ακόμη και με αυτήν τη σύλληψη, που ήδη απομακρύνεται από την κυρίαρχη ερμηνεία της υπερβατολογικής Αισθητικής και Αναλυτικής, δεν συλλαμβάνεται το ουσιώδες: ότι δηλαδή η οντολογία ως Metaphysica generalis, δηλαδή ως το θεμέλιο της Μεταφυσικής στο σύνολό της, θεμελιώνεται και εδώ για πρώτη φορά έρχεται στον εαυτό της. Με το πρόβλημα της υπέρβασης δεν τίθεται στη θέση της Μεταφυσικής η «θεωρία της γνώσης», αλλά η οντολογία ερωτάται ως προς την εσωτερική της δυνατότητα. [ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ]
Από τη σαφή επίγνωση της ιδιομορφίας μιας θεμελίωσης της Μεταφυσικής, ο Kant λέει για την Κριτική του καθαρού λόγου: «Αυτό το έργο είναι δύσκολο και απαιτεί έναν αποφασισμένο αναγνώστη, να συνηθίσει σιγά-σιγά να σκέπτεται μέσα σε ένα σύστημα, το οποίο δεν θέτει ως δοσμένο θεμέλιο τίποτε άλλο παρά τη λογική την ίδια, και έτσι, χωρίς να στηρίζεται σε οποιοδήποτε γεγονός, επιχειρεί να αναπτύξει τη γνώση από τους αρχέγονους σπόρους της»²².
Έτσι, λοιπόν, ανακύπτει το έργο να καταδειχθεί πώς αυτή η ανάπτυξη της δυνατότητας της οντολογίας από τους σπόρους της πραγματοποιείται.
Σημειώσεις:
¹¹ Kritik der Urteilskraft, Πρόλογος στην πρώτη έκδοση, 1790. WW (Cass.), V, σ. 235.
¹² Α 11, Β 24.
¹³ Α 14, Β 28.
¹⁴ Πρβλ. κατωτέρω § 7, σ. 38.
¹⁵ Β 25 (Α 11).
¹⁶ Α 845 κ.ε., Β 873 κ.ε.· Α 247, Β 303· πρβλ. επίσης: Über die Fortschritte …, όπ.π., σ. 238, 263, 269, 301.
¹⁷ Β 113.
¹⁸ Β XXII.
¹⁹ Β XXIII.
²⁰ Α 146, Β 185.
²¹ Α 62 κ.ε., Β 87.
²² Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, § 4. WW (Cass.), IV, σ. 23.
Συνεχίζεται με:
ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΜΗΜΑ
Η θεμελίωση της Μεταφυσικής στην πραγματοποίησή της
ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ;
Τού ENRICO BERTI.
Ας πούμε απλά ότι η πολλαπλότης που χαρακτηρίζει όλες μας τις εμπειρίες, μάς οδηγεί να αναρωτηθούμε τί πράγμα σημαίνει υπάρχειν, υπάρχω, ζώ; Τί πράγμα υπάρχει και τί πράγμα είναι εκείνο που υπάρχει! Όποιος ασχολείται με την οντολογία ενδιαφέρεται πάνω απ’όλα με την πρώτη ερώτηση: τί πράγμα σημαίνει αποδοχή (ή άρνηση) ότι κάτι υπάρχει (διότι διάφορα πράγματα υπάρχουν), τί εννοούμε ή πρέπει να εννοήσουμε με όρους και εκφράσεις σαν “ισότης”, διαφορετικότης, να είμαστε το ίδιο πράγμα σε διαφορετικούς χρόνους, να έχω συγκεκριμένες ιδιότητες; Ο όρος μεταφυσική χρησιμοποιείται συχνά με ευρύτερη σημασία, περιλαμβάνοντας και τις άλλες δύο ερωτήσεις: τί πράγμα υπάρχει (ο Θεός, τα άτομα, ο ήλιος, οι αριθμοί) και με ποιες ιδιότητες συγκεκριμένες αποτελείται αυτό που υπάρχει (παντοδύναμος, παντογνώστης, υλικό, άυλο κ.τ.λ.).
το χωρίο τού κεφαλαίου 1 του Ζ
“αυτό που είτε στο παρελθόν όσο και τώρα είναι πάντοτε αντικείμενο ερεύνης και πάντοτε αντικείμενο συζήτησης-αλλά “πάντοτε” με την σημασία “τόσο αρχαία όσο και σήμερα”, δηλαδή και στις δύο περιπτώσεις, όλες τις φορές που έλαβε θέση αυτό το πρόβλημα λοιπόν ισούται με την ερώτηση τί πράγμα είναι η ουσία; Γι’αυτό ο Αριστοτέλης ολοκληρώνει μετά την παρένθεση, “γι’αυτό και εμείς πάνω απ’όλα, πρωταρχικώς και ας πούμε αποκλειστικώς, οφείλουμε να ερευνήσουμε σχετικά μ’αυτό που είναι μ’αυτόν τον τρόπο, τί πράγμα είναι”(1028 b 6-7). Επομένως και εμείς -λέει ο Αριστοτέλης- πρέπει μάλιστα και πρώτον, και μόνον, πρέπει να ερευνήσουμε τί πράγμα είναι περί τού αυτού τού όντος, σχετικά με το όν, αλλά εννοημένο έτσι σαν ουσία.
Μ’αυτές τις λέξεις, κατ’εμέ η οντολογική συζήτηση κλείνει: το πρόβλημα, στο παρελθόν αλλά και σήμερα, τί πράγμα είναι το όν (το είναι), πρέπει να επαναδιατυπωθεί, όχι να επαναπροταθεί στην ίδια διατύπωση, αλλά να αντικατασταθεί από την ερώτηση τί πράγμα είναι η ουσία. Και εμείς -ολοκληρώνει-σ’αυτό το σημείο πρέπει να ασχοληθούμε κυρίως, πάνω απ’όλα και μόνον μ’αυτό, δηλαδή τί πράγμα είναι η ουσία, και όχι πλέον με το τί είναι γενικώς το Είναι.
Σε πολλούς βεβαίως δεν αρέσει αυτή η διαβεβαίωση, διότι μοιάζει να είναι μία μείωση του Είναι στο όν, όπως έλεγε ο Χάιντεγκερ. Η οντολογία σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ σ’αυτό το σημείο εμπίπτει και παρακμάζει σε μία οντική επιστήμη, διότι η ουσία είναι ένα όν και επομένως ακόμη και αν αφορούσε το υπέρτατο όν, δηλαδή τον Θεό, θα ήταν πάντοτε ένα ιδιαίτερο όν. Επομένως, να συγκεντρώσουμε την προσοχή μας σ’αυτό θα σήμαινε να ξεχάσουμε την διαφορά ανάμεσα στο Είναι και στο όν, δηλαδή να πέσουμε στην λήθη τού Είναι και αυτό είναι εκείνο που, κατά τον Χάιντεγκερ, έκανε ολόκληρη η δυτική μεταφυσική.
ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΤΙΚΑΤΕΣΤΗΣΕ ΤΗΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΗΜΕΡΑ;
Ας πούμε απλά ότι η πολλαπλότης που χαρακτηρίζει όλες μας τις εμπειρίες, μάς οδηγεί να αναρωτηθούμε τί πράγμα σημαίνει υπάρχειν, υπάρχω, ζώ; Τί πράγμα υπάρχει και τί πράγμα είναι εκείνο που υπάρχει! Όποιος ασχολείται με την οντολογία ενδιαφέρεται πάνω απ’όλα με την πρώτη ερώτηση: τί πράγμα σημαίνει αποδοχή (ή άρνηση) ότι κάτι υπάρχει (διότι διάφορα πράγματα υπάρχουν), τί εννοούμε ή πρέπει να εννοήσουμε με όρους και εκφράσεις σαν “ισότης”, διαφορετικότης, να είμαστε το ίδιο πράγμα σε διαφορετικούς χρόνους, να έχω συγκεκριμένες ιδιότητες; Ο όρος μεταφυσική χρησιμοποιείται συχνά με ευρύτερη σημασία, περιλαμβάνοντας και τις άλλες δύο ερωτήσεις: τί πράγμα υπάρχει (ο Θεός, τα άτομα, ο ήλιος, οι αριθμοί) και με ποιες ιδιότητες συγκεκριμένες αποτελείται αυτό που υπάρχει (παντοδύναμος, παντογνώστης, υλικό, άυλο κ.τ.λ.).
Αλλά θα έλεγα ότι δεν μπορούμε να πούμε ούτε ότι αυτή είναι μία οντολογία. Όχι μόνον διότι είναι ένας όρος μοντέρνος αλλά και για έναν άλλον βαθύτερο λόγο. Είναι αλήθεια ότι ο Αριστοτέλης στην αρχή του βιβλίου Γάμα τής Μεταφυσικής, ανακοινώνει σχεδόν θριαμβευτικά ότι υπάρχει μία επιστήμη η οποία μελετά το όν σαν όν και τις ουσιώδεις του ιδιότητες. Όμως δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι αμέσως πριν στο βιβλίο Βήτα, στο οποίο είχε εκθέσει μία σειρά από απορίες, εκ των οποίων οι πρώτες αφορούν ακριβώς το αντικείμενο τής πρώτης επιστήμης. Συγκεκριμένα η πρώτη απορία τού Βήτα συνίσταται στην ερώτηση εάν είναι μόνον μία η επιστήμη που μελετά όλες τις αιτίες, δεδομένου ότι οι αιτίες ανήκουν σε διαφορετικά γένη, και δεν είναι καν αντίθετες οι μέν στις δε (εάν ήταν αντίθετες θα ανήκαν στο ίδιο γένος και δεν θα υπήρχε πρόβλημα). Το πρόβλημα είναι: πώς μπορεί μία ίδια επιστήμη να ασχοληθεί με τέσσερα γένη αιτίων τόσο διαφορετικών όπως το ουσιαστικό αίτιο, το ποιητικό, όθεν η κίνησις, το τελικόν και το υλικόν;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου