ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ 1 Του Αγίου Νικολάου Βελιμίροβιτς

ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ 1

Του Αγίου Νικολάου Βελιμίροβιτς

Δοκίμιο για την Χριστιανική Φιλοσοφία

ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ
ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Πολλές φορές μου θέσατε το ερώτημα: έχει ο Χριστιανισμός τη δική του ιδιαίτερη φιλοσοφία ή όχι;

Στην ιστορία της φιλοσοφίας σας δίδαξαν ότι ως χριστιανοί φιλόσοφοι μπορούν να θεωρηθούν ο René Descartes, ο Immanuel Kant, ο Gottfried Wilhelm Leibniz, ο George Berkeley, ο William James, ο Vladimir Solovyov και άλλοι.
Ακούσατε επίσης ότι η ρωμαϊκή σχολαστική είχε υιοθετήσει τον Αριστοτέλης ως επίσημο φιλόσοφό της, παρόλο που ο δυτικός διδάσκαλος Tertullian είχε πει: «οι φιλόσοφοι είναι πατριάρχες των αιρέσεων».
Σας μπέρδευε όμως η μεγάλη ασυμφωνία αυτών των φιλοσόφων σε θεμελιώδη ζητήματα. Πώς θα μπορούσαν όλοι αυτοί να ονομαστούν χριστιανοί φιλόσοφοι, αφού δεν έχουν την ίδια διδασκαλία για τον Θεό, την ψυχή, τη φύση;
«Να λέτε όλοι το ίδιο», διατάζει ο απόστολος, «και να μην υπάρχουν μεταξύ σας διαιρέσεις, αλλά να είστε ενωμένοι στο ίδιο φρόνημα και στην ίδια σκέψη» (Α΄ Κορ. 1, 10).
Γνωρίζετε ότι η χριστιανική αποκάλυψη είναι χωρίς το παραμικρό σφάλμα, ούτε όσο ένα γιώτα. Πώς λοιπόν θα ήταν δυνατόν μια φιλοσοφία που πηγάζει από αυτή την πίστη να είναι πολλαπλή και όχι μία, όχι ενιαία αλλά πολλές; Και μάλιστα με τέτοιες διαφωνίες και αντιθέσεις στις θέσεις της!
Στο ερώτημά σας σας απάντησα ότι ο Χριστιανισμός έχει τη δική του ιδιαίτερη αντίληψη για τη ζωή και τον κόσμο, οργανική και συστηματική, αλλά διαφορετική από όλες τις ανθρώπινες φιλοσοφίες. Και τίποτε περισσότερο.
Σας υποσχέθηκα όμως ότι κάποτε θα εκθέσω πιο αναλυτικά αυτή τη χριστιανική αντίληψη. Προτείνοντας τώρα στην προσοχή σας αυτό το μικρό βιβλίο, εκπληρώνω την υπόσχεσή μου. Το πώς — ας το κρίνει η Εκκλησία.
Αυτό δεν είναι η προσωπική μου φιλοσοφία — ο Θεός να με φυλάξει — αλλά, νομίζω, είναι η αντίληψη που η καθολική Ορθόδοξη Εκκλησία διατηρεί από την αρχή της έως σήμερα.
Θα σας πω τι είναι δικό μου σε αυτό το έργο: το ότι όλη η καλύτερη εμπειρία της ζωής μου συμφωνεί με όσα είπαν και έγραψαν τα φωτεινά πνεύματα της Εκκλησίας μας. Αυτό που έλαβα και υιοθέτησα, αυτό σας παραδίδω.

Ένας Άγγλος ιστορικός (Edward Gibbon), γράφοντας για τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, λέει ότι τότε η θρησκεία θεωρούνταν από τον λαό αληθινή, από τους φιλοσόφους ψευδής και από τους πολιτικούς χρήσιμη. Και σήμερα, στη βαπτισμένη Ευρώπη, μπορούν να ακουστούν παρόμοιες δηλώσεις.

Συχνά επαναλαμβάνεται η φράση: «η θρησκεία είναι η φιλοσοφία των απλών ανθρώπων!» Αλλά ρωτάμε: ποια θρησκεία; Ο Άγγλος ιστορικός μιλά για την παγανιστική, ειδωλολατρική θρησκεία.
Αν αυτό ονομάζεται θρησκεία, τότε είναι παραλογισμός να ονομάζεται ο Χριστιανισμός θρησκεία. Ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ του Χριστού και του Βελίαρ;
Ο Χριστιανισμός δεν είναι θρησκεία όπως οι άλλες ανθρώπινες θρησκείες· κάθε άλλο· είναι ουράνια αποκάλυψη της αλήθειας, Χαρμόσυνο Μήνυμα προς το ανθρώπινο γένος, όχι από άνθρωπο ή άγγελο αλλά από τον ίδιο τον Δημιουργό Θεό.
Ο Χριστός είπε: «θα γνωρίσετε την αλήθεια και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει». Από τι θα ελευθερώσει; Ακριβώς από τις θρησκείες, από τις ανθρώπινες φιλοσοφίες, από τις αυθαίρετες αντιλήψεις του κόσμου, από την τυραννία όλων των πλανών του κόσμου που αντιτίθενται στην Αλήθεια, όποιο όνομα κι αν έχουν και με όποιον τρόπο κι αν παρουσιάζονται.
Με αυτή την έννοια μιλά και ο μεγάλος Απόστολος: «Αδελφοί, προσέχετε μήπως κάποιος σας αιχμαλωτίσει με τη φιλοσοφία και την κενή απάτη, σύμφωνα με την ανθρώπινη παράδοση, σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου και όχι σύμφωνα με τον Χριστό» (Κολ. 2, 8).
Διότι η αλήθεια είναι μία, ενώ οι ανθρώπινες γνώμες είναι πολλές. Η αλήθεια είναι πάντοτε η ίδια και πάντοτε ίση μόνο με τον εαυτό της. Η αλήθεια του Χριστού δεν έχει καμία αναλογία με οποιοδήποτε σύστημα που προήλθε από την ατομική διάνοια ενός ανθρώπου.
Αυτά τα λέω παρεμπιπτόντως και μόνο για να σας ενισχύσω στην πεποίθηση ότι ο Χριστιανισμός δεν είναι ούτε μία από τις θρησκείες ούτε μία από τις φιλοσοφίες, αλλά κάτι τελείως ιδιαίτερο, πρωτότυπο και τέλειο: ένας ζωντανός θεϊκός οργανισμός αλήθειας, φωτεινός και σωτήριος.

Και ακόμη για να γνωρίζετε με ποια πεποίθηση έγραψα αυτά που σας αφιερώνω, εσάς τους μελλοντικούς ποιμένες και σημαιοφόρους της Εκκλησίας του Χριστού.
Ονόμασα αυτό το έργο Σύμβολα και Σημεία, διότι δεν μπόρεσα να βρω στη σερβική γλώσσα λέξεις με απολύτως ταυτόσημη σημασία. Οι λέξεις «Εικόνες» και «Παραστάσεις» θα μπορούσαν μόνο εν μέρει να αποδώσουν αυτό που εκφράζεται με τους κλασικούς όρους «Σύμβολα» και «Σημεία».
Αυτό το έργο δεν είναι ούτε εξαντλητικό ούτε οριστικό.
Είναι μόνο ένας οδηγός — αλλά αξιόπιστος, πιστεύω — που μπορεί να σας φανεί χρήσιμος στη δική σας παρατήρηση και μελέτη των θαυμάτων του κόσμου του Θεού.
Απασχολημένος με τις επισκοπικές μου υποχρεώσεις, μόλις που βρήκα χρόνο να γράψω αυτά τα λίγα. Όμως εναποθέτω την ελπίδα μου σε εσάς, που θα κατανοήσετε και θα αφομοιώσετε αυτά τα γραμμένα λόγια, ότι στον καιρό σας θα φροντίσετε να αναπτύξετε και να εκθέσετε πιο εκτενώς αυτό το θέμα, προς δόξα του Θεού και προς ωφέλεια του χριστιανικού λαού.

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΜΒΟΛΑ ΤΗΣ

1.
Όταν το παιδί μαθαίνει το αλφάβητο, για εκείνο τα γράμματα είναι από μόνα τους ένα είδος ειδώλων. Τα γράμματα είναι για εκείνο υλική πραγματικότητα.

Συλλαβίζοντας, το παιδί κοιτά με όλη του την προσοχή τα γράμματα και με όλο του το μυαλό σκέφτεται μόνο τα γράμματα.
Όταν διαβάσει μια λέξη, γράμμα προς γράμμα, αν το ρωτήσεις τι διάβασε, δεν ξέρει. Και απορεί γιατί το ρωτάς.
Δεν υποψιάζεται καν το νόημα των γραμμάτων που διάβασε.
Το σχήμα, το μέγεθος και το χρώμα των γραμμάτων — αυτά μόνο έχουν εντυπωθεί στην ψυχή του· και αυτό είναι ό,τι γνωρίζει τη στιγμή εκείνη.
Τα γράμματα είναι γι’ αυτό υλική πραγματικότητα, όπως ακριβώς τα είδωλα για τον ειδωλολάτρη.
Γι’ αυτό και το παιδί του αλφαβηταρίου και ο ειδωλολάτρης κοιτούν τα «είδωλά» τους με φόβο και σεβασμό.
2.
Παρόμοιοι με τα παιδιά του αλφαβηταρίου είναι και πολλοί ενήλικες, ακόμη και πολλοί που ονομάζονται φιλόσοφοι και επιστήμονες.
Με μεγάλο κόπο και ιδρώτα φτάνουν μόλις να συλλαβίζουν τα «γράμματα της φύσης», αλλά ποτέ στο νόημα και τη σημασία τους.
Αντίθετα, ο εγγράμματος άνθρωπος διαβάζει τα γράμματα χωρίς να σκέφτεται τα γράμματα· τα διαβάζει συλλαμβάνοντας γρήγορα το νόημά τους.
Ο δάσκαλος κοπιάζει πολύ μέχρι να μάθει τον μαθητή να «διαβάζει με νόημα».
Αυτό που ισχύει για το βιβλίο, ισχύει και για τη φύση.
Οι λάτρεις της φύσης είναι το ίδιο με τους λάτρεις των γραμμάτων.
Οι λάτρεις της φύσης είναι ενήλικες, αλλά ανώριμα παιδιά.
Αν τους ρωτήσεις τι σημαίνουν τα πράγματα και τα γεγονότα, σε κοιτούν με την ίδια απορία όπως το παιδί που ρωτήθηκε για το νόημα όσων διάβασε.
3.
Έτσι μπορούμε να πούμε:
Αγράμματοι είναι όλοι οι ειδωλολάτρες, ενώ εγγράμματοι είναι μόνο όσοι λατρεύουν το πνεύμα.
Για τους πρώτους, τα δημιουργήματα της φύσης αποτελούν υλική πραγματικότητα, εκφρασμένη στα σχήματα, τα μεγέθη, τα χρώματα, τις λειτουργίες και τις σχέσεις τους.
Για τους δεύτερους, τα δημιουργήματα είναι σύμβολα, και η πνευματική πραγματικότητα είναι το νόημα, η ζωή και η δικαίωση της ύπαρξης αυτών των συμβόλων.
4.
Γι’ αυτό μιλά θαυμάσια ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος:
«Όποιος φωτίζεται από το Άγιο Πνεύμα, που τα ανανεώνει όλα, αποκτά νέα μάτια και νέα αυτιά και δεν βλέπει πλέον απλώς ως άνθρωπος — δηλαδή αισθητά τα αισθητά — αλλά, σαν να βρίσκεται πάνω από τον άνθρωπο, θεωρεί τα αισθητά και υλικά πράγματα πνευματικά, ως σύμβολα των αοράτων».
Αυτός είναι ο πνευματικά εγγράμματος άνθρωπος.
Δεν συλλαβίζει τα «γράμματα της φύσης» σαν αρχάριος, αλλά αναζητεί το νόημα, συλλαμβάνει το νόημα και εξηγεί το νόημα.
5.
Ο Μάξιμος ο Ομολογητής λέει παρόμοια:
«Όλος ο νοητός κόσμος παρουσιάζεται μυστηριωδώς με συμβολικές εικόνες στον αισθητό κόσμο για όσους έχουν μάτια να βλέπουν· και όλος ο αισθητός κόσμος περιέχεται στον νοητό».
Αυτό το βλέπουν όσοι «έχουν μάτια να βλέπουν», δηλαδή όσοι είναι εγγράμματοι και ξέρουν να διαβάζουν με νόημα· ή, με άλλα λόγια, όσοι έχουν ανοιχθεί πνευματικά και βλέπουν πνευματικά, όχι μόνο σωματικά.
6.
Και ο Απόστολος Παύλος λέει:
«Το γράμμα θανατώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί» (Β΄ Κορ. 3, 6)
και: «Τώρα βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη, αινιγματικά· τότε όμως πρόσωπο προς πρόσωπο» (Α΄ Κορ. 13, 12)
και ακόμη:  «Δεν κοιτάζουμε τα ορατά αλλά τα αόρατα· γιατί τα ορατά είναι πρόσκαιρα, ενώ τα αόρατα αιώνια» (Β΄ Κορ. 4, 18).
7.
Είναι λοιπόν φανερό:
Όποιος διαβάζει τη φύση χωρίς πνεύμα και χωρίς νόημα, διαβάζει θάνατο, βλέπει θάνατο, δέχεται θάνατο.
Όποιος βλέπει τη φύση ως υλική πραγματικότητα και όχι ως αίνιγμα στον καθρέφτη του πνεύματος, δεν βλέπει τίποτε περισσότερο από το παιδί που συλλαβίζει γράμματα.
Και όποιος θεωρεί τα ορατά ως αιώνια — όπως έκαναν κάποιοι φιλόσοφοι από τους αρχαίους Έλληνες φυσικούς έως τους νεότερους — είναι πραγματικά ένας αγράμματος ειδωλολάτρης, του οποίου όλη η γνώση περιορίζεται στη συλλαβή και τη λατρεία άνευ νοήματος «γραμμάτων».
Η αιωνιότητα ανήκει στην πνευματική πραγματικότητα, ενώ ο χρόνος στα σύμβολά της.
8.
Η Παλαιά Διαθήκη δίνει παράδειγμα:
Η σκηνή (Σκηνή του Μαρτυρίου), που κατασκευάστηκε σύμφωνα με το πρότυπο που έδειξε ο Θεός στον Μωυσή στο Σινά, «υπηρετούσε ως τύπος και σκιά των ουρανίων» (Εβρ. 8, 5).
Όμως η σκηνή εξαφανίστηκε με τον ερχομό του Χριστού, όπως εξαφανίζονται τα γράμματα όταν κατανοηθεί το νόημα.
Όταν εμφανίζεται η πραγματικότητα, το σύμβολο παύει.
Ο Χριστός επέκτεινε αυτή τη συμβολική σε ολόκληρο το σύμπαν:
όχι μόνο η σκηνή, αλλά όλη η δημιουργία είναι εικόνα και σκιά των ουρανίων.
9.
Ο Χριστός χρησιμοποιούσε τα σύμβολα της φύσης για να αποκαλύψει πνευματικές αλήθειες.
Μιλούσε με παραβολές.
Η λέξη «παραβολή» δηλώνει γεγονός ή εικόνα με διπλό νόημα:
ένα φανερό αισθητό και ένα βαθύτερο πνευματικό.
«Γι’ αυτό τους μιλώ με παραβολές», είπε,
«διότι βλέποντας δεν βλέπουν και ακούγοντας δεν καταλαβαίνουν» (Ματθ. 13, 11–15).
Γιατί;
Διότι «πάχυνε η καρδιά τους».
Η «παχιά καρδιά» σημαίνει κλειστή πνευματική όραση —
την οποία σήμερα κάποιοι ονομάζουν αόριστα «υποσυνείδητο» ή «διαίσθηση», αλλά είναι κάτι πολύ βαθύτερο.
10.
«Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών, ενώ σε εκείνους δεν έχει δοθεί».
Έτσι μιλούσε ο Χριστός στους κοντινούς Του μαθητές.
Από ποιον τους δόθηκε αυτό; Από τον ίδιο.
Αφαίρεσε από τις καρδιές τους τα σκοτεινά καλύμματα, και το πνευματικό τους βλέμμα άνοιξε, ώστε μπορούσαν να βλέπουν άμεσα τις πνευματικές πραγματικότητες, όπως ο Αδάμ πριν από την πτώση — χωρίς παραβολές και σύμβολα.
Διότι ο αναμάρτητος Αδάμ στον Παράδεισο ήταν τέλεια «εγγράμματος» στο να διαβάζει το νόημα και τη σημασία όλων των δημιουργημάτων.
Γι’ αυτό και μπορούσε να δώσει σε κάθε ον όνομα που αντιστοιχούσε στην πνευματική του ουσία, στο νόημα που συμβολικά εξέφραζε.
Διότι ο Δημιουργός δεν έδωσε ο ίδιος ονόματα στα ζώα, αλλά τα έφερε στον Αδάμ για να δει πώς θα τα ονομάσει.
Και ο Αδάμ δεν σφάλει, αλλά έδωσε σωστά όνομα σε κάθε ζώο, σε κάθε πουλί του ουρανού και σε κάθε θηρίο της γης (Γεν. 2, 19–25).
11.
Για τους υλιστές στοχαστές, για ανθρώπους με «παχιά καρδιά», αυτό φαίνεται κάτι ασήμαντο — να δώσει κανείς ονόματα στα ζώα.
Πράγματι, είναι ασήμαντο, αν υποθέσει κανείς ότι ο Αδάμ τα ονόμαζε τυχαία και χωρίς νόημα, όπως οι άνθρωποι σήμερα δίνουν ονόματα στα άλογα ή τα σκυλιά τους.
Αλλά ο Αδάμ δεν το έκανε έτσι.
Το έκανε με βαθιά και ακριβή όραση της πνευματικής πραγματικότητας που τα ζώα συμβόλιζαν.
Αυτό το έργο — αδύνατο για τον αμαρτωλό άνθρωπο — ο Αδάμ το ολοκλήρωσε εύκολα και γρήγορα.
Διότι μπορούσε να «διαβάζει» όλα τα σύμβολα της πραγματικότητας, επειδή του είχε δοθεί να γνωρίζει την ίδια την πραγματικότητα χωρίς σύμβολα·
να τη βλέπει με καθαρή καρδιά μέσα στον Δημιουργό και μέσω του Δημιουργού.
Αυτή τη διορατική γνώση αποκατέστησε ο Σωτήρας στους μαθητές Του —
όχι απότομα, αλλά σταδιακά: με διδασκαλία, κάθαρση και τελικά φωτισμό από το Άγιο Πνεύμα.
12.
Αυτή η άμεση θέαση της πραγματικότητας — χωρίς παραβολές και σύμβολα — που ο Αδάμ είχε και έχασε, και που οι Απόστολοι έχασαν και ξαναβρήκαν, προορίζεται για όλους τους χριστιανούς.
Και όλοι θα είχαμε αυτή την «αδαμική» και «αποστολική» ικανότητα, αυτό το αισθητήριο της άμεσης αλήθειας,
αν μετά το βάπτισμα μέναμε αλώβητοι από την αμαρτία.
Αλλά κάθε αμαρτία κατεβάζει το βλέμμα μας από τον ουρανό στη γη και από τον Δημιουργό στο χάος.
Μετά από κάθε αμαρτία, κρυβόμαστε από τον Θεό, όπως ο Αδάμ κρύφτηκε ανάμεσα στα δέντρα (Γεν. 3, 8).
Και έτσι, αμαρτάνοντας συνεχώς, καταλήγουμε ώστε:
👉 η εξωτερική φύση να γίνεται «θεός» αντί του Θεού
👉 η αλήθεια να εξαφανίζεται από την όρασή μας
👉 τα σύμβολα να αντικαθιστούν την ίδια την πραγματικότητα
Με άλλα λόγια:
η καρδιά τυφλώνεται πλήρως, και παραδινόμαστε μόνο στις αισθήσεις.
Τότε συμβαίνει αυτό που λέγεται:
«τυφλός οδηγεί τυφλό».
13.
Ο Χριστός είπε επίσης:
«Το Πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί· η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα» (Ιω. 6, 63).
Όχι μόνο το ανθρώπινο σώμα, αλλά κανένα σώμα στο σύμπαν δεν έχει αξία από μόνο του. Έχει αξία μόνο όταν το πνεύμα το χρησιμοποιεί ως όργανο, ως σύμβολο.
Το πνεύμα είναι η πραγματικότητα
το σώμα είναι το σύμβολο του πνεύματος
Ο βασιλιάς είναι βασιλιάς — το έμβλημά του είναι απλώς σύμβολο.
Θα ήταν παράλογο να αρνηθεί κανείς τον βασιλιά και να θεωρεί το έμβλημα ως τον ίδιο.
Κι όμως, τέτοιοι άνθρωποι υπάρχουν — ακόμη και σήμερα.
Σαν να ζούμε ακόμη στην εποχή του Ναβουχοδονόσορα, πριν τον Χριστό, και όχι μετά από αιώνες χριστιανικής πίστης!
Εσείς όμως, ως χριστιανοί,
μην δίνετε σημασία σε τέτοιους «αμόρφωτους ειδωλολάτρες»,
είτε φορούν στέμμα είτε ακαδημαϊκή τήβεννο.
Να γνωρίζετε ότι η αλήθεια σας έχει αποκαλυφθεί —
αλλά να αγωνίζεστε συνεχώς για να την γνωρίζετε πραγματικά.

Συνεχίζεται με:
Η γη, ο ήλιος και τα άστρα ως σύμβολα

ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ. Η ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ. 

Ο ΒΕΛΙΜΙΡΟΒΙΤΣ ΜΙΛΑ ΣΕ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΕΧΑΣΑΝ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΟΥΣ. ΟΠΩΣ ΜΙΛΗΣΕ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΣΙΛΟΥΑΝΟ. 

ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ ΜΙΛΟΥΣΑΝ ΣΕ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΕΞΑΣΚΗΜΕΝΟΥΣ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΣ.

 ΣΗΜΕΡΑ ΔΕΝ ΥΦΙΣΤΑΤΑΙ ΠΛΕΟΝ.