Συνέχεια από: Κυριακή 12 Απριλίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ E΄
Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΣΕΩΝ ΤΩΝ ΣΥΝΟΜΙΛΗΤΩΝ ΚΑΙ Η ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΩΣ ΡΙΖΙΚΗ ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
Ἀνατροπή τῶν κύριων ἀξόνων τοῦ παραδοσιακού πολιτισμού τοῦ προφορικοῦ μιμητικού-ποιητικού λόγου καὶ τοῦ νέου σοφιστικού τύπου πολιτισμού
Ἔχουμε ἤδη ἐπισημάνει τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ διαλεκτικός προφορικός λόγος τοῦ Σωκράτους ἀποτελοῦσε μία καθ' ἑαυτὴ ἀνατροπή τοῦ κύριου ἄξονα τοῦ παραδοσιακού πολιτισμοῦ τοῦ μιμητικού-ποιητικοῦ λόγου.
Οἱ καταιγιστικές ἐρωτήσεις τοῦ Σωκράτους, σχετικῶς μὲ τὸ τί εἶναι καὶ τὸ γιατί, ἔθεταν ριζικῶς ὑπὸ ἀμφισβήτηση τὸν τρόπο διανόησης μέσω εἰκόνων καὶ τὸν τρόπο ἀναφορᾶς σὲ ἐξιδανικευμένες μυθικές μορφές, δηλαδή σὲ καθαρές μεταφορές, καὶ ἀφορισμούς.
Οἱ ἐρωτήσεις «τί εἶναι;», «γιατί τὸ λὲς αὐτό;», «διευκρίνισε» ἐξανάγκαζαν τὸν συνομιλητή, ἐὰν καὶ ὅταν αὐτὸς μποροῦσε, νὰ συλλογιστεῖ καί, συνεπῶς, νὰ μετακινηθεῖ σὲ ἕνα τελείως διαφορετικὸ ἐπίπεδο ἀπὸ τὸ συνηθισμένο καὶ νὰ προσπαθήσει νὰ ἰδιοποιηθεῖ μία νέα ὁρολογία καὶ σύνταξη.
Στὴ θέση τῆς ποιήσεως καὶ τοῦ μύθου ἐπιβάλλεται μέσω τοῦ Σωκράτους ὁριστικῶς τὸ πνεῦμα τῆς ἐπιστήμης καὶ τοῦ καθαροῦ λόγου, βάσει μίας σχετικῆς πεποίθησης ὅτι δι' αὐτῆς τῆς ὁδοῦ θὰ μποροῦσε νὰ ἐπιτευχθεῖ τὸ πιὸ σπουδαῖο γιὰ τὸν ἄνθρωπο.
Ὁ Nietzsche σχολιάζει: «Αν θέλει κανείς νὰ συλλογιστεῖ τὶς ἀμεσότερες συνέπειες τοῦ ἐπιστημονικοῦ πνεύματος, αὐτῆς τῆς ἀκόρεστης φιλοδοξίας ποὺ εἶχε πάντα ἡ ἐπιστήμη, θὰ θυμηθεῖ ἀμέσως μὲ ποιὸ τρόπο τὸ πνεῦμα αὐτὸ κατέστρεψε τὸν μύθο, καὶ μὲ ποιὸ τρόπο αὐτὴ ἡ καταστροφή ἔδιωξε τὴν ποίηση ἀπὸ τὴν ἰδανική της πατρίδα, ὑποχρεώνοντάς την να περιπλανιέται ἀπὸ τότε σὰν ἐξόριστη»25.
Ἀκριβῶς τὸ «οὐδὲν οἶδα» ποὺ ἐπρέσβευε ὁ Σωκράτης ἀποτελοῦσε, παρὰ τὰ φαινόμενα, τὸν θρίαμβο τοῦ πολιτισμοῦ τῆς νοημοσύνης ἐπὶ τοῦ παραδοσιακού ποιητικού πολιτισμοῦ. Καὶ πάλι ὁ Nietzsche καθιστᾶ κατανοητὴ ἀκριβῶς ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ ἀντιπάλου τὴν ἀπήχηση τῆς ριζικής μεταβολῆς ποὺ ἐνεργοποίησε ὁ Σωκράτης.
Ἀς διαβάσουμε σχετικῶς μία ἀπὸ τις σπουδαιότερες σελίδες του:
«Εν τούτοις, ὁ Σωκράτης ἐξήνεγκε πρώτος τὸν ἀποτελειωτικόν λόγον τῆς νέας καὶ ἐξαιρετικής σημασίας ποὺ ἀποδίδεται στη γνώση καὶ στὴν κρίση. Μόνον αὐτὸς τῷ ὄντι ὁμολόγησε πῶς τίποτα δὲν γνωρίζει, ἐνῶ περιπατῶν στοὺς δρόμους τῶν Ἀθηνῶν, ὡς κριτικός παρατηρητής, ἐπισκεπτόμενος τοὺς πολιτικούς, τοὺς ρήτορες, τοὺς ποιητὰς καὶ τοὺς περίφημους καλλιτέχνες, τοὺς ἔβρισκεν όλους νάχουν τὴν ἀξίωση πώς εἶναι σοφοί. Βρήκε κατάπληκτος πὼς καὶ ἐκεῖ ἀκόμα ποὺ ἦσαν εἰδικοί, ὅλοι αὐτοὶ οἱ περίφημοι ἄνδρες καμμιά γνῶσιν δὲν εἶχαν ἀκριβῆ καὶ σίγουρη καὶ ἐξ ἐνστίκτου μόνον ἐνεργοῦσαν. Μόνον ἐξ ἐνστίκτου ἐνεργοῦσαν: ἡ φράσις αὐτή μᾶς κάνει νὰ ἐγγίζωμεν τὴν καρδιὰ τῆς σωκρατικής τάσεως. Μὲ τὶς λέξεις αὐτὲς ὁ σωκρατισμός καταδικάζει καὶ τὴν τέχνη ποὺ ὑπῆρχε τότε, καθὼς καὶ τὴν ἠθική της ἐποχῆς του ἀπ' ὅπου καὶ ἂν ἔστρεφε τὸ βαθὺ ἐρευνητικό του βλέμμα, διέκρινε τὴν ἔλλειψη τῆς κρίσεως καὶ τὴ δύναμη τῆς πλάνης καὶ ὡς συμπέρασμα ἀπεκήρυξεν ὡς παράλογα καὶ κατεδίκασεν ὅσα ἔβλεπε γύρω του. Ὁρμώμενος ἀπὸ τὴν ἀρχὴν αὐτήν, ὁ Σωκράτης ἐνόμισεν ὅτι θὰ ἀναγεννήσει τὴν ὕπαρξη: ὡς πρόδρομος πολιτισμού, μίας τέχνης καὶ μίας ἠθικῆς ἐντελῶς διαφορετικῶν, ἐπροχώρησε μόνος, ὑπερήφανος καὶ περιφρονητικός, ἀνάμεσα σε κόσμο ποὺ τὰ τελευταία του ίχνη εἶναι γιὰ μᾶς ἀντικείμενον βαθύτατου σεβασμοῦ καὶ πηγή ἀγνοτάτων ἡδονῶν»26.
Ὁ Σωκράτης, όμως, ἔθετε σὲ ἀμφισβήτηση ἀκόμη καὶ τὴ μέθοδο μὲ τὴν ὁποία οἱ Σοφιστὲς εἶχαν προσπαθήσει νὰ ἐνταχθοῦν ἀνώδυνα στὸν ἀρχαῖο πολιτισμό, γεγονός τὸ ὁποῖο οὐσιαστικῶς ἀποτελοῦσε μία μορφή συμβιβασμού.
Οἱ Σοφιστές, ἀφ' ἑνός, ὑποστήριζαν, μὲ ἐξαιρετικά μή-κριτικό τρόπο, ὅτι κατείχαν μία σχεδὸν ἀπέραντη γνώση. Ἰδίως ὁ Γοργίας θεωροῦσε ἀναιδέστατα ὅτι ἦταν σε θέση νὰ ἀπαντήσει ἀδιακρίτως σὲ ὁποιαδήποτε ερώτηση τοῦ ἔθεταν27.
Ἀφ' ἑτέρου, ὅμως, οἱ ἴδιοι κατέφευγαν σὲ πομπώδεις λόγους, προσπαθώντας νὰ ἀποφύγουν τις συζητήσεις ὑπὸ μορφὴν διαλόγου.
Ἀπέναντι στὰ πλέον λεπτά θέματα, καθὼς δὲν ἤξεραν νὰ προτείνουν λύσεις ποὺ ἄρμοζαν σχετικώς, τηρούσαν στάση ὑπεκφυγῆς καὶ πρὸς τοῦτο, όπως καταδεικνύει χαρακτηριστικά ὁ Πλάτων στὸν Πρωταγόρα, συνοψίζοντας τὴ θέση τοῦ Σωκράτους, ἐπικαλοῦνται τοὺς ποιητές:
Ἀλλὰ ὅσο γιὰ κεῖνα ποὺ σε ρώτησα στὴν ἀρχή. Πρωταγόρα, μὲ εὐχαρίστηση θὰ ἤθελα νὰ τὰ φέρω σὲ ἕνα τέλος ἐξετάζοντάς τα μαζὶ μὲ σένα. Νομίζω ἄλλωστε πώς ἡ συζήτηση γιὰ ποίηση εἶναι κάτι ποὺ πολύ ὁμοιάζει μὲ τὰ συμπόσια τῶν κοινῶν καὶ ἀγοραίων ἀνθρώπων. Αὐτοί, ἀλήθεια, ἀνίκανοι νὰ κάμουν συντροφιὰ ὁ ἕνας στὸν ἄλλον κατὰ τὴν ὥρα τοῦ συμποσίου μὲ δικά τους μέσα, οὔτε μὲ τὴ φωνή τους οὔτε μὲ τοὺς λόγους των, ἐπειδὴ τοὺς λείπει ἡ μόρφωση, δίνουν μεγάλη τιμή στις αὐλητρίδες, πληρώνοντας ἀκριβὰ τὴν ξένη φωνή τῶν αὐλῶν, καὶ μ᾿ αὐτὴν περνοῦν τὴν ὥρα τῆς συναναστροφῆς των. Ὅπου όμως συμπότες εἶναι ἄνθρωποι καλλιεργημένοι, ἄνθρωποι μὲ μόρφωση, ἐκεῖ δὲν θὰ δῆς οὔτε αὐλητρίδες, οὔτε χορεύτριες, οὔτε κιθαρίστριες· θὰ δῆς ἐκεῖ αὐτοὺς τοὺς ἴδιους νὰ εἶναι ἱκανοὶ νὰ κρατοῦν τὴ συντροφιά τους χωρὶς αὐτὲς τὶς ἀνοησίες καὶ παιδαριωδίες, μὲ τὴ δική τους τὴ φωνή, νὰ μιλοῦν καὶ νὰ ἀκοῦν μὲ τὴ σειρά τους ὁ ἕνας τὸν ἄλλον μὲ κοσμιότητα, ἔστω κι ἂν πιοῦν πολὺ κρασί. Ἔτσι οἱ τέτοιες συναναστροφές, ὅταν συγκεντρώνουν ἀνθρώπους τῆς ποιότητας ποὺ οἱ περισσότεροι ἀπὸ μᾶς λέγουν ὅτι ἔχουν, δὲ χρειάζονται καθόλου ξένη φωνή, οὔτε ποιητές, ποὺ δὲν εἶναι δὰ δυνατό καὶ νὰ τοὺς ἐρωτήση κανείς τὶ ἐννοοῦν μὲ τὰ λεγόμενά τους, καὶ ποὺ ὅταν οἱ πολλοὶ τοὺς ἐπικαλοῦνται μέσα στη συζήτηση, ἄλλοι ὑποστηρίζουν πὼς αὐτό ἐννοεῖ ὁ ποιητὴς καὶ ἄλλοι ἄλλο, συζητώντας γιὰ πρᾶγμα ποὺ δὲν μποροῦν νὰ ἐλέγξουν πέρα γιὰ πέρα. Οἱ συναναστροφές ποὺ ἐννοῶ, ἀφήνουν κατὰ μέρος τέτοιας λογής συγκεντρώσεις, καὶ μόνοι τους οἱ συμπότες μὲ τὰ δικά τους μέσα γεμίζουν τὴ συντροφιά, γνωρίζοντας ὁ ἕνας τοῦ ἄλλου τὴν ἀξία με τις συζητήσεις των28.
Σημειώσεις
25. F. NIETZSCHE, Ἡ γέννηση τῆς τραγωδίας, μτφρ. Γ. Λάμψα, Αθήνα, ἐκδ. Κάκτος, 1995, σ. 196.
26. Αὐτόθι, σ. 77.
27. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Γοργίας, 448 a.
28. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Πρωταγόρας, 347c-348 а.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου