Συνέχεια από: Δευτέρα 13 Απριλίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ E΄
Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΣΕΩΝ ΤΩΝ ΣΥΝΟΜΙΛΗΤΩΝ ΚΑΙ Η ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΩΣ ΡΙΖΙΚΗ ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
Ἡ διαλεκτική μέθοδος καὶ οἱ συνέπειές της ὑπὸ τὸ πρίσμα τῶν ἐχθρῶν καὶ τῶν ἀντιπάλων τοῦ Σωκράτους
Ἔχουμε ἤδη ἀναφέρει ὑπὸ ποιὰ ἔννοια ὁρισμένες μαρτυρίες εὐφυῶν ἐχθρῶν τοῦ Σωκράτους βοηθούν στην κατανόηση τῆς προσωπικότητάς του, ἐξ ἴσου μὲ τὶς μαρτυρίες τῶν φίλων, καὶ μάλιστα ἐνίοτε περισσότερο ἀπὸ κάποιες μαρτυρίες φίλων μέτριας φιλοσοφικής εὐφυΐας. Ἐπὶ παραδείγματι, ὁ ἀντιπροσωπευτικός τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Ξενοφών, φίλος του Σωκράτους, ἔπλεξε τὴν ὑπεράσπισή του τον καθιστὰ ἀπὸ ὁρισμένες ἀπόψεις ἀκατανόητο: ᾿Απὸ τὰ κείμενα τοῦ Ξενοφώντος, δηλαδή, δὲν μποροῦμε νὰ ἐξάγουμε συμπεράσματα σχετικῶς μὲ τοὺς λόγους γιὰ τοὺς ὁποίους ὁ Σωκράτης καταδικάσθηκε εἰς θάνατον. Μὲ ἄλλα λόγια, σύμφωνα μὲ τὸν Ξενοφώντα, ἡ φύση καὶ ἡ ἀπήχηση τῆς ἀνατροπῆς ποὺ ἐκεῖνος προκάλεσε δὲν εἶναι διόλου κατανοητές.
O Bertrand Russell, ὅπως εἶδαμε παραπάνω, γράφει: «Θα προτιμοῦσα νὰ μὲ κρίνει γιὰ τὸ πρόσωπό μου ὁ χειρότερος ἐχθρὸς μου (ἀρκεῖ νὰ εἶναι φιλόσοφος), παρά κάποιος φίλος ποὺ εἶναι ἄσχετος μὲ τὴ φιλοσοφία»29.
Ἡ δήλωση τοῦ Russell ἐνέχει μία χροιά ἑκουσίως προκλητική ἀλλὰ ὀρθή, γιὰ λόγους ποὺ ἐπισημαίνει ὁ Filippo Bartolone (ἂν καὶ σε διαφορετικό ἐπίπεδο): «[...] Εἶναι ἡ ἀρνητική μαρτυρία ποὺ ἀποδεικνύεται ἡ πλέον σχετική, καθ' ὅτι εἶναι ἡ πλέον ἐκτεθειμένη στο πραγματικό βάρος τοῦ προσωπικοῦ ἤθους τοῦ Σωκράτους, στὸν βαθμό στὸν ὁποῖο δείχνει ὅτι αὐτὸς ἔχει ὑπεισέλθει σὲ μία άμεση σύγκρουση μὲ αὐτήν»30.
Ἐξ ἄλλου, ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Nietzsche μελέτησε εἰς βάθος τὸν Σωκράτη διαπιστώνεται ad abundantiam μὲ βάση τὴν ἐξαιρετική δήλωση ποὺ ἤδη γνωρίζουμε: «Ο Σωκράτης – τ' όμολογῶ – μοῦ εἶναι τόσο πλησίον, ὥστε πρέπει πάντοτε σχεδόν νὰ μάχομαι μαζί του»31.
Δεῖτε, γιὰ παράδειγμα, τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Nietzsche κρίνει τὴ σωκρατική διαλεκτικὴ καὶ τὴν ἀπήχησή της ὑπὸ τὸ πρίσμα τοῦ ἄσπονδου ἀλλὰ συνάμα εὐφυοῦς ἐχθροῦ: «Οἱ ἀναγνώστες μου γνωρίζουν, ἴσως, σὲ ποιὸ σημεῖο θεωρῶ τὴ διαλεκτική ὡς σύμπτωμα παρακμῆς, ἀκόμη, λ.χ., καὶ στὴν ἐνδοξώτερη ἐκδήλωσή της, δηλαδὴ ἐκείνη τοῦ Σωκράτη»32. Ἐπὶ πλέον: «᾿Από τη φύση της ἡ διαλεκτικὴ εἶναι πληβεία»33. Και: «Ο Σωκράτης: ἄνδρας χυδαίος, πονηρός. Γίνεται κύριος τοῦ ἑαυτοῦ του χάρη στη διαύγεια τῆς διάνοιάς του καὶ στὴ δυνατή θέλησή του· εἰρωνεία τοῦ νικητή: στη σχέση του μὲ τοὺς ἄρχοντες πάντοτε ἐπισημαίνει πὼς δὲν γνωρίζουν το “διότι" (τὴν αἰτία τῶν πραγμάτων)»34.
Διὰ μέσου τῆς διαλεκτικῆς του ὁ Σωκράτης ἔδρασε μὲ ἀφετηρία μία δαιμονική δύναμη ἡ ὁποία ἀπομάκρυνε τὸν Διόνυσο: ἦταν ὅπως ὁ «διαλεκτικός ήρωας» ποὺ κατέστρεψε τὴν ἑλληνική τραγωδία: «Τὸ ἔργο τέχνης τῆς ἑλληνικῆς τραγωδίας χάθηκε ἐξ αἰτίας του»35.
Ὁ Εὐριπίδης θεωρεῖται συνένοχος στην καταστροφή τῆς τραγωδίας, καθ' ὅσον μετέφερε ἐπὶ σκηνῆς, στη θέση τῶν ἡρώων, τὸν ἴδιο τὸν θεατή, εἰσάγοντας μὲ λόγους καὶ ἀντιλόγους τὸν σωκρατικό τρόπο διανόησης καὶ καταστρέφοντας τὸ πάθος καὶ τὶς ὁρμέμφυτες κινήσεις τοῦ παραλόγου ποὺ εἶναι συνυφασμένες μὲ αὐτό.
Γράφει ὁ Nietzsche: «Ὁ Εὐριπίδης ἐπεχείρησεν, ὅπως ἠθέλησεν ὁ Πλάτων, νὰ δείξη στον κόσμο τὸ ἀντίθετον τοῦ ποιητή που “στερείται λογικοῦ”· ἡ αἰσθητική του ἀρχὴ “Μόνον τὸ λογικόν εἶναι ὡραῖον” εἶναι, καθὼς εἶπα ἤδη, παράλληλη μὲ τὸ σωκρατικὸν ἀξίωμα: "Μόνον τὸ συνειδητὸν εἶναι ἀγαθόν". Ἔχομεν λοιπὸν τὸ δικαίωμα να θεωρήσωμεν τὸν Εὐριπίδη ὡς τὸν ποιητὴ τοῦ αἰσθητικού σωκρατισμού. Καὶ ὁ Σωκράτης ὑπῆρξεν ὁ δεύτερος θεατής ποὺ δὲν ἐννοοῦσε τὴν τραγωδία καὶ ἕνεκα τούτου τὴν περιφρονοῦσε· συνεμάχησε μαζί του ὁ Εὐριπίδης καὶ ἐτόλμησε νὰ γίνη ὁ κῆρυξ καινούργιας τέχνης. Ἐὰν ἡ τέχνη αὐτὴ στάθηκεν ὁ ὅλεθρος τῆς τραγωδίας, ὁ αἰσθητικός σωκρατισμός ἦταν ἡ ἐξολοθρεύτρα ἀρχή. ᾿Αλλά καθόσον ὁ πόλεμος ἐστρέφετο ἐναντίον τοῦ διονυσιακοῦ πνεύματος τῆς προγενέστερης τέχνης, ἀναγνωρίζομεν ὅτι ὁ Σωκράτης ἦταν ὁ ἀντίπαλος τοῦ Διονύσου, ὁ νέος Ορφεὺς ποὺ ἀνορθώνεται πολέμιος τοῦ Διονύσου καί, ἂν καὶ εἶναι βέβαιος ὅτι θὰ κατασπαραχθῆ ἀπὸ τις Μαινάδες τοῦ ἀθηναϊκοῦ δικαστηρίου, ἀναγκάζει ἐν τούτοις τὸν παντοδύναμο θεὸ νὰ τραπῆ εἰς φυγήν»36.
Ἰδοὺ ὁ πλέον εἰκαστικὸς καὶ – ἀπὸ πολλὲς ἀπόψεις – ὁ πλέον διαφωτιστικός ἰσχυρισμός τοῦ Nietzsche, ὁ ὁποῖος διακρίνει στὸν Σωκράτη καὶ στὴ διαλεκτική του τὸν ἀρνητὴ καὶ τὸν καταστροφέα τῆς ίδιας της φύσεως τῶν Ἑλλήνων: «Ποιὸς εἶναι ἐκεῖνος ποὺ μόνος του αὐτὸς τολμά ν' ἀποκηρύξη τὴν οὐσία τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Πού μόνος του αὐτὸς τολμά ν' ἀντικαταστήση τὸν Όμηρο, τὸν Πίνδαρο, τὸν Εὐριπίδη, νὰ μπῇ στη θέση ἀκόμα τοῦ Φειδία καὶ τοῦ Περικλή, νὰ ίποσκελίση τὴν Πυθία καὶ τὸν Διόνυσο καὶ ποὺ ἀκριβῶς ὅπως ἡ πιὸ ἄπατη ἄβυσσος καὶ ἡ πιὸ ὑψηλὴ κορυφή, εἶναι βέβαιος ἐκ τῶν προτέρων γιὰ τὸν θαυμασμό μας καὶ τὴ λατρεία. Ποιά ὑπερφυσική δύναμις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ τολμά νὰ χύνη χάμω στὴ γῆ τὸ μαγικό αὐτὸ πιστό; Ποιός εἶναι ὁ ἡμίθεος στὸν ὁποῖον ὁ ἀόρατος χορὸς τῶν εὐγενικωτέρων ἀνθρώπων χρεωστεῖ νὰ φωνάξη: “Ωιμέ! Ωιμέ! Τὸν κόσμον αὐτὸ τῆς ὁμορφιᾶς τὸν γκρέμισες κάτω μὲ τὸ δυνατό σου το μπράτσο· πέφτει, σωριάζεται!”» 37,
Η θέση τοῦ Nietzsche, ἐν τούτοις, δὲν εἶναι παρὰ ἡ σύγχρονη συνέχεια ἐκείνων τῶν θέσεων – πιὸ ἀνεπτυγμένων καὶ ἀκραίων ὅμως – τις ὁποῖες παρουσιάζει ὁ ᾿Αριστοφάνης στοὺς Βατράχους. Ο ᾿Αριστοφάνης θεωρεῖ ὅτι ὁ Εὐριπίδης ὠθεῖ τοὺς ἥρωες νὰ ἐκφράζονται με λογική σωκρατικοῦ τύπου, ἐνῶ ὁ Σωκράτης παραπλανά τοὺς συνομιλητές του μὲ μεγαλοπρεπή λόγια «Σύ τε, λεπτοτάτων λήρων ἱερευ»38. Ὁ ἴδιος στις Νεφέλες παρουσιάζει τη σωκρατική διαλεκτικὴ ὡς ὕπουλη τέχνη, ἡ ὁποία καταστρέφει τὸ ἀρχαῖο ἦθος.
Ἐπὶ πλέον, περισσότερο κι ἀπὸ τὴν καταγγελία τῆς διαλεκτικῆς, τὴν ὁποία όμως δὲν μποροῦσε νὰ κατανοήσει παρά μόνον ὡς μέσο μετατροπῆς ἑνὸς ἀδύναμου συλλογισμοῦ σὲ δυνατὸ καὶ ἀντιστρόφως, ὁ ᾿Αριστοφάνης ἀποδεικνύει μὲ ὑπέροχο τρόπο ὅτι ἕνας ἐχθρὸς μπορεῖ νὰ μᾶς πληροφορήσει γιὰ τὸν ἀντίπαλο καλλίτερα ἀπ' ὅ,τι ορισμένοι φίλοι. Διὰ μέσου τῆς τέχνης του ὑπαινίσσεται ὅτι ὁ Σωκράτης ὑπῆρξε ὁ δημιουργὸς μίας νέας ἀντίληψης τῆς ψυχῆς ὡς νοήσεως καὶ περιπαίζει τὴν ἀντίληψη αὐτὴ μὲ ἕναν τρόπο ὁ ὁποῖος – ὅπως θὰ διαπιστώσουμε στο έβδομο κεφάλαιο – εἶναι ἔξοχος.
Τέλος Ε΄ Κεφαλαίου
Σημειώσεις
29. B. RUSSELL, Ἰστορία τῆς Δυτικής Φιλοσοφίας, σ. 150.
30. F. BARTOLONE, Socrate, σ. 20.
31. F. NIETZSCHE, Frammenti postumi 1875-1876, OFN, IV, σ. 159.
32. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Ἴδε ὁ Ἄνθρωπος, μτφρ.- εἰσαγ. Ι. Ζερβού, ᾿Αθῆναι, ἐκδ. Γ. Παπαδημητρίου, 1939, σ. 23.
33. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Frammenti postumi 1884, OFN, VII 2, σ. 76.
34. Αὐτόθι, VII 2, σ. 75.
35. F. NIETZSCHE, Ἡ γέννηση τῆς τραγωδίας, σ. 139.
36. Αὐτόθι, σ. 75.
37. Αὐτόθι, σσ. 77-78.
38. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ, Νεφέλες, στ. 245.
29. B. RUSSELL, Ἰστορία τῆς Δυτικής Φιλοσοφίας, σ. 150.
30. F. BARTOLONE, Socrate, σ. 20.
31. F. NIETZSCHE, Frammenti postumi 1875-1876, OFN, IV, σ. 159.
32. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Ἴδε ὁ Ἄνθρωπος, μτφρ.- εἰσαγ. Ι. Ζερβού, ᾿Αθῆναι, ἐκδ. Γ. Παπαδημητρίου, 1939, σ. 23.
33. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Frammenti postumi 1884, OFN, VII 2, σ. 76.
34. Αὐτόθι, VII 2, σ. 75.
35. F. NIETZSCHE, Ἡ γέννηση τῆς τραγωδίας, σ. 139.
36. Αὐτόθι, σ. 75.
37. Αὐτόθι, σσ. 77-78.
38. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ, Νεφέλες, στ. 245.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου