Θυμήθηκα ότι ακόμη και σε παλαιότερα φεστιβάλ, η προφανής λέξη για συνεντεύξεις για το τίποτα ήταν τα συναισθήματα. Και παρατήρησα ότι ακόμη και οι Ολυμπιονίκες τα χρησιμοποιούσαν εκτενώς. Δεν είναι απλώς μιμητικός κομφορμισμός, αλλά αυτή η λέξη λέει περισσότερα από όσα μπορείτε να φανταστείτε: το μόνο πράγμα που μπορούμε να μεταφέρουμε, και που μας συνδέει με τους άλλους, δεν είναι μια σκέψη, ούτε καν ένα συναίσθημα ή ένας δεσμός, αλλά μια κατάσταση του νου, κάτι που μοιάζει με μια παρόρμηση, μια ενστικτώδη αντίδραση, μια ροή αίματος (εξ ου και το πρόθεμα emo) που αγγίζει την καρδιά. Ζούμε σε μια κοινωνία χωρίς κίνητρα αλλά συναισθηματική, χωρίς ιδέες και ανθεκτική στον προβληματισμό, τις έννοιες, τις συνδέσεις και τις διαρκείς δεσμεύσεις, παγιδευμένη στην ξαφνική παρόρμηση της στιγμής - το συναίσθημα. Το οποίο είναι κάτι υποκειμενικό, ατομικό, παροδικό, που δεν προκαλεί στοργή επειδή είναι εγωκεντρικό, όπως υπαγορεύεται από μια αυτοαναφορική εποχή δυσαρεστημένων ναρκισσιστών και ακόρεστων εγωμανών. Δεν είναι τυχαίο ότι η κοινότητα που έχει γίνει κοινό συγκρατείται από έντονα συναισθηματικά γεγονότα: αθλητικούς αγώνες, μιούζικαλ, θεαματικές εκδηλώσεις. Ή το πολύ, γαστρονομικές. Αυτό είναι η Ιταλία για εμάς: το συναίσθημα που φτάνει στις καρδιές μας σαν το λευκό, κόκκινο και πράσινο μονοπάτι των Frecce Tricolori, του ύμνου των Mameli, και ένα μετάλλιο, ένα βάθρο, ένα τρόπαιο, για να δώσει ουσία και συμβολισμό στο τραγούδι. Όλα αυτά, ένα συναίσθημα, όπως αρμόζει σε μια επικοινωνία γεμάτη emoticons.
Τότε σκέφτηκα το αντίθετό του : αν το συναίσθημα είναι μια ανεξέλεγκτη παρόρμηση που ξεσπά από ένα εξωτερικό ερέθισμα, αυτό που μας λείπει εμείς οι Ιταλοί και εμείς οι σύγχρονοι, τουλάχιστον οι Δυτικοί, είναι ακριβώς το αντίθετό του: μια εκπαίδευση. Η εκπαίδευση είναι μια καλλιέργεια, μια διαδικασία με την πάροδο του χρόνου και ένα ταξίδι. Συναισθηματική και πολιτιστική, πολιτική, ηθική και θρησκευτική εκπαίδευση. Ακόμα και ένα συναίσθημα μπορεί να μεταδοθεί, όπως η εκπαίδευση. Αλλά η εκπαίδευση στοχεύει σε μια σχέση και είναι το θεμέλιο ενός πολιτισμού. Το συναίσθημα είναι μια εσωτερική έκρηξη, μια υποκειμενική, άμεση εμπειρία. Σήμερα, η εκπαίδευση απωθείται ακόμη και ως λέξη, ακόμη και πριν γίνει πράξη.
Κανείς δεν τήν αναφέρει πια. Προτιμώνται πιο ουδέτερες λέξεις, πιο συμβατές με το τεχνοεπιστημονικό επίπεδο, όπως διδασκαλία, μάθηση, τεχνογνωσία, εισροή, αφέντης, πληροφορία και απόκτηση δεδομένων. Αλλά όχι στην εκπαίδευση. Είναι πολύ παλιομοδίτικη, πολύ καλόγρια, πολύ μαθήτρια ή πολύ καταναγκαστική, πολύ αυταρχική και μιλιταριστική. Χωρίς εκπαίδευση, φτάνει το διεστραμμένο υποκατάστατό της: η σωστή κατήχηση, η λεγόμενη ιδεολογία της αφυπνισμένης επιτήρησης, η ιδεολογική εκπαίδευση, η προοδευτική μισαλλοδοξία. Έτσι, η εκπαίδευση εξαφανίζεται, αλλά αναδύεται η επανεκπαίδευση, όπως στα κρυπτο-ολοκληρωτικά καθεστώτα. Σκεφτείτε την αναγκαστική επανεκπαίδευση της οικογένειας στο δάσος.
Αλλά η εκπαίδευση δεν είναι εγχειρίδιο οδηγιών, ούτε τεχνολογική ή ιδεολογική συσκευή, ούτε καν μαστίγιο και σκαμπό όπως για την εξημέρωση άγριων θηρίων. Αντίθετα, αφορά τη διαμόρφωση του ανθρώπου από την παιδική ηλικία και στη συνέχεια από την παιδική ηλικία, αυτό που οι Έλληνες ονόμαζαν παιδεία. Είναι ένα μείγμα στυλ, τρόπων, πολιτισμού, εκπαίδευσης, ιστορίας, σεβασμού προς τους άλλους και σεβασμού προς τις διαφορές, τους ρόλους, ακόμη και τις ιεραρχίες. Η εκπαίδευση περιλαμβάνει πάθος και αφοσίωση από εκείνους που εκπαιδεύουν, και προσοχή και ευγνωμοσύνη από εκείνους που εκπαιδεύονται. Κάθε εκπαιδευτικός διδάσκει ενώ παράλληλα εκπαιδεύει, δηλαδή αφήνει το στίγμα του, αλλά αυτά τα σημάδια παραμένουν και πάνω του. Η εκπαίδευση εμπλουτίζει και τον εκπαιδευτικό, όχι μόνο αυτόν που εκπαιδεύεται.
Ενώ το σκεφτόμουν, έπεσα πάνω σε ένα βιβλίο, μια έρευνα, ενός παλιού μου φίλου, του Μάριο Καλιτζιούρι, με τον απλό τίτλο Maleducati (Koiné). Δεν είναι φυλλάδιο, αλλά ένα δοκίμιο για τη σημασία της εκπαίδευσης και την ανάγκη εκπαίδευσης και επιλογής εκπαιδευτικών, ακόμη και πριν από την επιλογή νέων και παιδιών που θα εκπαιδευτούν. Οι εκπαιδευτικοί φορείς ήταν πολλοί κάποτε, από την οικογένεια μέχρι το σχολείο, από την ενορία μέχρι τα πολιτικά κόμματα, μέχρι τους συλλόγους, μέχρι τον πολιτισμό και τον τύπο. Σήμερα, υπάρχουν κυρίως τρεις: η οικογένεια και το σχολείο, αλλά όλο και λιγότεροι, και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, όλο και περισσότερο. Και όχι μέσω εφημερίδων και βιβλίων, αλλά μέσω iPhone και βίντεο. Όχι εκπαιδευτικοί αλλά influencers, οι οποίοι στη συνέχεια σε καθοδηγούν όχι στην εκπαίδευση αλλά στην κατανάλωση, τις τάσεις και τις μόδες.
Το τελικό αποτέλεσμα δικαιολογεί τον τίτλο του βιβλίου του Καλιτζιούρι: Rude. Ή, για να είμαστε πιο ακριβείς: πολλοί αγενείς άνθρωποι, πολλοί άξεστοι άνθρωποι. Δηλαδή, πολλοί άνθρωποι με κακή μόρφωση, οι οποίοι στη συνέχεια συμπεριφέρονται άσχημα. Αλλά οι περισσότεροι απλώς αφήνονται να περιφέρονται άγρια, άγριοι, λίγο βάρβαροι, στο όνομα μιας παρεξηγημένης ελευθερίας ως αυτοδιαχείρισης και απουσίας ορίων. Είναι αυτονόητο ότι πολλοί άξεστοι άνθρωποι, αφημένοι στην τύχη τους, παραμένουν στο έλεος φορέων κακής εκπαίδευσης, στους οποίους μπορούν να έχουν άμεση και χωρίς όρια πρόσβαση, χάρη σε αυτό το μικρό φορητό θηρίο που ονομάζεται smartphone. Η ακολουθία αυτής της τεχνο-εξάρτησης συνοψίζεται καλά από τον Caligiuri: από το Διαδίκτυο στο iPhone. Στη συνέχεια θα έρθει η Τεχνητή Νοημοσύνη, το Chat-GPT και τα παρόμοια.
Σε αντίθεση με την τηλεόραση, η οποία αρχικά είχε εχθρούς (από αποκαλυπτικούς διανοούμενους μέχρι ενορίες, από αντιδραστικούς μέχρι το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, θυμάται ο Καλιτζιούρι), η νέα τεχνολογία δεν έχει συναντήσει εχθρικούς συλλογικούς και θεσμικούς παράγοντες, αλλά μόνο ατομικές αντιδράσεις. Και τα σχολεία; Πολλές μεταρρυθμίσεις, η μία μετά την άλλη, αλλά καμία που να ασχολείται με την ουσία της προτεραιότητας έκτακτης ανάγκης αυτής της χώρας: την εκπαίδευση, η οποία εδώ και καιρό έλειπε. Ο σοφός και πονηρός Άλντο Μόρο είχε δίκιο για τις σχολικές μεταρρυθμίσεις: «Είναι δυνατόν να τα πάμε καλύτερα, αλλά είναι ακόμη πιο εύκολο να τα πάμε χειρότερα». Πράγματι, τις τελευταίες δεκαετίες, οι μεταρρυθμίσεις ήταν γενικά επιζήμιες. Και δεν είχαν κανένα αντίκτυπο στην τύχη της εκπαίδευσης. Επίσης, επειδή, πριν από τις μεταρρυθμίσεις, διακυβεύονται ο ρόλος, η ποιότητα και η κατάρτιση των εκπαιδευτικών. Αυτό που απομένει, από το '68 και μετά, είναι αυτό που ο Καλιτζιούρι εύστοχα αποκαλεί «ανήθικη διευκόλυνση», το παράδοξο μιας ισοπέδωσης και άρνησης της αξίας που έχει προκαλέσει το αντίθετο αποτέλεσμα στο κοινωνικό επίπεδο: ένα μεγαλύτερο χάσμα μεταξύ των παιδιών των πλούσιων οικογενειών και εκείνων των φτωχών οικογενειών. Και η εκπαίδευση έχει υποβιβαστεί σε ένα ενοχλητικό και περιθωριακό θέμα, αντικατασταθέν από άλλα συνθήματα: ένταξη, πολιτικά δικαιώματα, ανοιχτότητα στην ποικιλομορφία. Ο Καλιτζιούρι κατανοεί τη σύνδεση μεταξύ της κρίσης του εκπαιδευτικού συστήματος και της κρίσης της πολιτικής και της δημοκρατικής συμμετοχής: μια σαφής σύνδεση που καταδεικνύει την κεντρική θέση της εκπαίδευσης σε τόσους πολλούς τομείς.
Αλλά το σύνθημα στο Σαν Ρέμο, όπως και στη ζωή, είναι ένα: ενθουσιαστείτε. Όχι για τους δεσμούς, τις διαρκείς δεσμεύσεις, τα έργα, τις ελπίδες και την προσπάθεια οικοδόμησης, αλλά για κάτι άμεσο και αόριστο, υποκειμενικό και αισθητηριακό. Όταν δεν ξέρεις τι να πεις, δεν μπορείς να βρεις τις λέξεις ή τις ιδέες, λες: πόσο συναρπαστικό.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου