π. Ν. Λουδοβίκος: Τραυματικές πηγές της νεοελληνικής ταυτότητας
Σας χαιρετώ. Ευχαριστώ για τη συνάντηση αυτή, κύριε Δήμαρχε, κύριε Βουλευτά, αγαπητοί φίλοι, Αλέξη. Ευχαριστώ τους δύο προλαλήσαντες· είπαν ωραία πράγματα και ανοίγουν τον δρόμο για να πούμε και κάτι περισσότερο τώρα. Μάλιστα, αυτά τα οποία είπε ο κύριος Γκουτζίνης στο τέλος είναι εκείνα από τα οποία πρέπει να πάρουμε αφορμή, πιθανώς, για να ξεκινήσουμε.
Αυτό που είπε, ότι σήμερα δεν τίθενται υπό αμφισβήτηση μόνο οι αρχές μιας χριστιανικής Ευρώπης, αλλά και οι ίδιες οι αρχές του Διαφωτισμού, είναι συγκλονιστικό. Και αποτελεί μια διαπίστωση η οποία διατρέχει το έργο και τη σκέψη μιας σειράς σημαντικών διανοουμένων στην Ευρώπη σήμερα, χωρίς να έχουν αυτοί οι άνθρωποι θεολογική αναφορά. Πρόκειται για ανθρώπους από τον χώρο της κριτικής της λογοτεχνίας μέχρι κοινωνικούς στοχαστές και ψυχολόγους ακόμη, οι οποίοι διαπιστώνουν αυτό το πράγμα, το μυστήριο αυτό, το περίεργο αυτό φαινόμενο της εξάντλησης της ιστορικής Ευρώπης.
Αλλά αυτό δεν είναι τόσο πολύ ανεξήγητο, διότι είναι κάτι που συνέβη σταδιακά. Συνέβη σταδιακά, καθώς η Ευρώπη έπαψε σιγά-σιγά να έχει επαφή με τις πηγές της. Οι θεμελιώδεις πηγές της Ευρώπης υπήρξαν ο ελληνικός στοχασμός, με βασικές έννοιες του ελληνικού στοχασμού, όπως είναι η έννοια της φύσεως και η έννοια της ενότητας των πάντων, και βέβαια η Βίβλος, η οποία έχει την παρήγορη αγγελία ότι το απόλυτο, το οποίο ονειρεύεται η φιλοσοφία, μπορεί να κατοικήσει μέσα στον άνθρωπο.
Και, επομένως, ο άνθρωπος δεν είναι πια μόνος. Μπορεί να γίνει θεάνθρωπος κατά χάριν. Πρόκειται για μια τεράστια προοπτική, που απελευθερώνει τεράστιες δυνάμεις, και η ιστορία γίνεται πλέον όχι ένα κλειστό κυκλικό σύστημα, όπως είναι στην αρχαία εποχή, αλλά μια ανοιχτή δημιουργικότητα μετά του Θεού. Ο άνθρωπος γίνεται συνεργός του Θεού.
Αυτό το άνοιγμα, λοιπόν, το ένα μαζί με το άλλο —και το τρίτο είναι βέβαια το ρωμαϊκό πνεύμα, το οποίο δίνει κατευθύνσεις για μια κρατική δόμηση, και βεβαίως το νορδικό πνεύμα, για τους λαούς κυρίως οι οποίοι είναι στη Βόρεια Ευρώπη—, αυτό το πράγμα, έχοντας χάσει τις πηγές του, προχώρησε σε κάτι που περιεκτικά μπορούμε να το ονομάσουμε με διάφορους τρόπους. Αν πρέπει πιο καλά να το περιγράψουμε στον χώρο της ηθικής, θα το λέγαμε, για παράδειγμα, «ηθική του γούστου». Είναι μια υπερέξαρση του ναρκισσισμού. Ο αρχαίος ατομικισμός, ο οποίος κατά κάποιο τρόπο δούλευε με αυτά τα πράγματα, προχώρησε, έγινε ναρκισσισμός και, αν έχω δίκιο στο τελευταίο βιβλίο μου, μεταναρκισσισμός πλέον σήμερα· ένα νέο ακόμη βήμα, που αποσυνδέει τον ευρωπαίο άνθρωπο από τις παραδόσεις του, από αυτό που ήταν.
Αυτό το πράγμα, σας είπα, πήρε χρόνια για να γίνει. Καταρχάς, να κάνω μια παρένθεση στο σημείο αυτό και να πω για τι ακριβώς θα μιλήσω. Θα μιλήσω, στον λίγο χρόνο που έχουμε, για τις τρεις σημαντικότερες, τις τρεις μεγάλες πηγές ανασφάλειας του ελληνικού εκσυγχρονισμού. Και θα το συνδέσω με τα προβλήματα της Ευρώπης, αλλά και με το υλικό το οποίο έχουμε στη διάθεσή μας, πιθανώς, για να ολοκληρώσουμε αυτή την ιστορική πορεία, αν μπορέσουμε να την ολοκληρώσουμε.[THN ΕΞΑΝΤΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ;]
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο εκσυγχρονισμός ο ελληνικός είναι σε πλήρη ενέργεια και δράση. Τουλάχιστον δύο βιβλία μπορώ να σας αναφέρω για να το στηρίξω αυτό. Το βιβλίο του Γιάννη Βούλγαρη, για μια χώρα —λέει—, την Ελλάδα, παραδόξως μοντέρνα, σύγχρονη, εκσυγχρονισμένη, και το βιβλίο του Θανάση Καλύβα, το οποίο είναι μια αναφορά —λέγεται, νομίζω— Τραύματα και επιτεύγματα. Και τα δύο, ουσιαστικά, διατυπώνουν τη θέση ότι ο εκσυγχρονισμός ο ελληνικός ήταν επιτυχής, σε αντίθεση με όσους έχουν την αντίθετη άποψη. Ότι οι προσαρμογές υπήρξαν και ήταν φοβερά μεγάλες. Και ότι υπήρξε και πάρα πολύ μεγάλη, εκτός από συγχρονισμός με την ευρωπαϊκή κίνηση, και δημιουργικότητα και πρωτοπορία σε μερικά πράγματα.
Το ζήτημα είναι ότι και οι δύο συγγραφείς δεν είναι φιλόσοφοι, δεν είναι θεολόγοι, δεν δουλεύουν το γιατί υπήρξε αυτή η ευελιξία. Γιατί υπήρξε αυτή η ευελιξία; Και κυρίως, γιατί έχουμε το ερώτημα ότι, παρά ταύτα, ο εκσυγχρονισμός μας δεν έχει εκφράσει ακόμη τη βαθύτερη μας ταυτότητα. Είμαστε μοναδικοί σε αυτό στην Ευρώπη, ξέρετε.
Ο Γάλλος είναι ταυτισμένος με τον εκσυγχρονισμό του. Γιατί είναι ταυτισμένος με την ιστορία του. Ο Άγγλος είναι ταυτισμένος με τον εαυτό του. Γι’ αυτό και καταλαβαίνει και την κρίση του σαν προσωπικό του πρόβλημα, το οποίο πρέπει να λύσει. Εμείς έχουμε ένα παράδοξο αίσθημα: ότι, παρά το γεγονός πως έχουμε μεγάλη επικοινωνία με την Ευρώπη, παρά ταύτα, το κράτος μας, η ιστορικότητά μας, η έννοια του εαυτού μας κάπου περισσεύει. Κάτι υπάρχει το οποίο δεν μας έχει εκφράσει ακόμη.
Δηλαδή, αν έπρεπε να ορίσω τα τρία τραύματα της νεοελληνικής ταυτότητας, έτσι όπως τα έχω στο μυαλό μου, θα ήταν ακριβώς αυτά: μια ανολοκλήρωτη εξατομίκευση, μια ανολοκλήρωτη ιστορικότητα και μια ανολοκλήρωτη θεωρία του κράτους ή κατανόηση του κράτους.
Το ότι είναι ανολοκλήρωτα αυτά τα τρία σημαίνει ότι υπάρχει πίσω τους κάτι μεγαλειώδες, με το οποίο χάσαμε την επαφή, και κυρίως χάσαμε την ερμηνευτική επαφή. Γιατί, προσέξτε, οι ταυτότητες δεν έρχονται —το έχω ξαναπεί αυτό δημόσια— από το παρελθόν. Οι ταυτότητες έρχονται από το μέλλον. Η ταυτότητα είναι κάτι που έρχεται σε διάλογο με το τώρα, με το υλικό του παρελθόντος, αλλά και με τα προβλήματα τα επερχόμενα.[ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΑΝΤΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ; ΔΙΟΤΙ ΕΧΑΣΕ ΤΗΝ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΙΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ; ΕΠΟΜΕΝΩΣ ΤΑ ΤΡΙΑ ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΕΙΝΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΑ. ΑΝΤΙΚΑΤΟΠΤΡΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΟΛΗΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΟΣΑ ΕΧΕΙ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΤΟΥ]
Αυτό είναι. Δεν είναι απλώς ταυτότητα να βγάλω από εδώ τον Καραϊσκάκη και να σας πω ποιος είμαι: «Ο Καραϊσκάκης είμαι». Μα ο Καραϊσκάκης είσαι, αλλά δεν είσαι πια. Καταλάβατε; Πρέπει να δουλέψουμε τον Καραϊσκάκη σήμερα, ό,τι βγαίνει από τον Καραϊσκάκη. Θυμήθηκα και το τραγούδι του Σαββόπουλου τώρα. Μου ήρθε ξαφνικά στο μυαλό.
Λοιπόν, για να αντιμετωπίσεις τα προβλήματα τα οποία έρχονται και τα οποία θα σου δώσουν ταυτότητα, πρέπει να θυμάσαι ότι η ταυτότητα είναι μελλοντική. Είναι κάτι που έρχεται πάντοτε. Είναι κάτι που κατορθώνεται μέσα στην ιστορία, συνεχώς. Και να ακουμπάς ερμηνεία, αφομοιώσεις. Δεν είναι κάτι που μου παραδίδεται κρατώντας μια σημαία. Η σημαία είναι για κουβέντα, για συζήτηση, για να το δουλέψουμε, να πάμε παραπέρα.[ΜΕΝΕΙ ΑΝΕΞΗΓΗΤΟ ΛΟΙΠΟΝ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ. ΔΕΝ ΔΟΥΛΕΨΕ ΤΟΝ ΚΑΡΑΙΣΚΑΚΗ;]
Λοιπόν, επιμένω σε αυτό. Ό,τι μπόρεσα να κάνω, τα βιβλία που έβγαλα τέλος πάντων και λοιπά, ήταν από αυτό. Επειδή δηλώνουμε τις καταγωγές μας —εγώ κατάγομαι από την Κωνσταντινούπολη, ξέρετε, και νομίζω, δεν ξέρω, μπορεί να έχει μια επίδραση αυτό στον χαρακτήρα, δεν ξέρω—, η αίσθηση ότι συνέβη κάτι σημαντικό υπήρξε για μένα μια συγκλονιστική ανακάλυψη, την οποία δεν τη θεώρησα αυτονόητη. Γιατί ξεκίνησα από πάρα πολύ μακριά και χωρίς καμιά επαφή ούτε με την Εκκλησία, ούτε με την ορθόδοξη θεολογία, ούτε με τίποτα.[Ο ΑΝΟΛΟΚΛΗΡΩΤΟΣ;]
Και αυτό το πράγμα παρήχθη με έναν τρόπο σαν μια ανοιχτή διερώτηση, η οποία, σας είπα, έχει πάρα πολλά γόνιμα πράγματα σήμερα. Εδώ είναι ένα βιβλίο μου, το οποίο βγήκε πριν από είκοσι χρόνια. Λέγεται Ορθοδοξία και Εκσυγχρονισμός. Ο υπότιτλος είναι: Ορθόδοξη εξατομίκευση, κράτος και ιστορία στην προοπτική του ευρωπαϊκού μέλλοντος. Είκοσι χρόνια μετά τώρα, θα είχα και άλλα πράγματα να πω. Δεν είμαι σίγουρος ότι η παιδεία μας είναι αρκετά ώριμη να δεχθεί αυτό το στοίχημα.[ΚΑΙ ΞΑΦΝΙΚΑ Η ΕΥΡΩΠΗ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΜΕΛΛΟΝ! ΔΕΝ ΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΠΛΕΟΝ ΣΚΕΨΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ; ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΥΦΗΣ!]
Ξέρετε, όταν κανείς έχει πρόβλημα με την ταυτότητα, είναι ανασφαλής. Σημαίνει ότι προσκολλάται. Προσκολλάται. Και αντί να πεις «τι έλεγε ο Βούλγαρης, ξέρω εγώ, για τον Αριστοτέλη», σε νοιάζει τι θα πει ο φίλος μου ο Ρεμί Μπραγκ, ο οποίος είναι πολύ αξιόλογος. Αλλά ο Βούλγαρης είναι σημαντικότερος. Αυτό είναι σημαντικό για εμάς. Γιατί λέει ο Βούλγαρης, από το φοβερό μυαλό που έχει τεράστια επαφή με την παράδοσή του και με την ευρωπαϊκή φιλοσοφία ταυτόχρονα, ότι χρειαζόμαστε, για παράδειγμα, ένα ελληνικό διάβασμα του Αριστοτέλη.
Λοιπόν, αυτό είναι κάτι το οποίο, για να το κάνει κανείς, πρέπει να αποβάλει την ανασφάλεια. «Θα συμφωνήσει ο τάδε Γάλλος με τη δική μου ερμηνεία;» Καταλάβατε; Εάν δεν το βγάλουμε αυτό από πάνω μας όσο γίνεται —δεν είναι δύσκολο, είναι πάρα πολύ δύσκολο— δεν μπορούμε να προχωρήσουμε.[ΜΗΠΩΣ ΠΡΟΗΓΕΙΤΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ; Ο ΓΑΛΛΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΕΙΩΜΕΝΟΣ ΟΠΩΣ ΕΙΠΑΜΕ ΕΤΣΙ;]
Τώρα, επιτροχάδην θα σας πω σε τι συνίστανται αυτά τα τρία προβλήματα, όπως τα ανέφερα, που δημιουργούν, σας είπα, το άγχος, το ότι ο εκσυγχρονισμός μας δεν είναι πλήρης. Με άλλα λόγια, είναι βίαιος εκσυγχρονισμός. Υπάρχει και ισορροπημένος εκσυγχρονισμός. Ας πούμε, το Ισραήλ ή η Ιαπωνία έχουν ισορροπημένο εκσυγχρονισμό. Έχουν την ιστορία τους μέσα στο τώρα τους. Εμείς δεν αισθανόμαστε να έχουμε την ιστορία μέσα στο τώρα μας, εκτός αν κάνουμε άλματα και πάμε απευθείας, δεν ξέρω πού, ούτε στον Πλάτωνα πια, που ούτε εκεί πηγαίναμε πια, ούτε σε κανέναν.[ΙΣΡΑΗΛ: ΠΡΟΣΠΑΘΩΝΤΑΣ ΝΑ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΕΙ ΜΑΤΑΙΑ ΤΗΝ ΓΑΖΑ ΜΕ ΤΙΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ; ΓΙΑΤΙ ΟΜΩΣ ΑΝΤΙΣΤΕΚΕΤΑΙ; ΠΕΡΙΕΡΓΟ]
Η έννοια του ότι «είμαι εγώ ένας άνθρωπος» —για να αισθάνεται ψυχολογικά καιρός, πρέπει να αισθάνεται ότι, πόσο χρονών είναι σήμερα; Ας πούμε ότι είναι πενήντα πέντε. Πρέπει να αισθάνεται ότι είναι ο ίδιος στα πέντε, στα δεκαπέντε, στα είκοσι πέντε, στα τριάντα. Αυτή η συνέχεια είναι η ερμηνευτική που στήνει την ανθρώπινη ψυχή, έτσι δεν είναι;, και την κάνει να έχει δυνατότητα να ερμηνεύσει την προσωπική της ιστορία, τα τραύματά της, τα προβλήματά της, και να τείνει και το μέλλον ως εγώ, ως προσωπικότητα.
Έτσι, λοιπόν, να αρχίσω λίγο με την εξατομίκευση. Η εξατομίκευση, όταν λέμε εξατομίκευση στη Δύση, πολύ απλά —ξέρω ότι ίσως είναι λίγο πρωτάκουστα για μερικούς αυτά, αλλά ταυτόχρονα είναι ίσως γόνιμο να τα σκεφτούμε—, η εξατομίκευση στη Δύση πήρε έναν πολύ ορισμένο χαρακτήρα από ένα σημείο και πέρα: τον χαρακτήρα που της έδωσε ο Ντεκάρτ, ο Καρτέσιος. Όλοι τον ξέρουμε. Cogito ergo sum — σκέπτομαι, άρα υπάρχω.
Αυτό το πράγμα σημαίνει ότι εγώ είμαι το υποκείμενο. Ότι εγώ, επειδή είμαι σκεπτόμενο και βουλόμενο, μόνο εγώ είμαι υποκείμενο. Τα όντα του κόσμου δεν είναι υποκείμενα, είναι αντικείμενα, είναι πράγματα πεπραγμένα μου. Εγώ. Αυτό ξεκινάει από τον Αυγουστίνο, ο οποίος είναι ο κατεξοχήν πατέρας του δυτικού στοχασμού. Επειδή, λοιπόν, εγώ μπορώ και σκέπτομαι, μόνο εγώ μπορώ και κατέχω. Δεν είναι τυχαίο σήμερα ότι οι σκεπτόμενες μηχανές δημιουργούν προβλήματα, και σε μερικές χώρες όπως ο Καναδάς σκέπτονται σοβαρά να τους δώσουν νομικά δικαιώματα. Είναι σκεπτόμενες, λέει. Σκέπτομαι, άρα υπάρχω.
Δεν λέμε «αγαπώ, άρα υπάρχω». Δεν λέμε «ατενίζω το Έν», όπως θα έλεγε ο Πλάτωνας. «Είμαι ο θεωρός του Θεού, έχω θέα του Θεού, άρα υπάρχω». Αυτό θα έλεγε ο Πλάτωνας. Αυτό θα έλεγε και ο Αριστοτέλης, που είναι πλατωνικός στο σημείο αυτό. Ή ο Ηράκλειτος, που έλεγε: αισθάνομαι, ακούω, ακολουθώ τον λόγο του κόσμου. Δεν σκέπτομαι απλά.
Και μάλιστα λέει ότι, ενώ ο λόγος —λέει ο Ηράκλειτος— είναι κοινός, «ζώουσιν οι πολλοί ως ιδίαν έχοντες φρόνησιν». Ζουν οι πολλοί σαν να έχουν το δικό τους μυαλό μόνο, σαν να ισχύει αυτό και τίποτα άλλο. Πρέπει να μάθουμε να σκεφτόμαστε αντικρίζοντας το όλον. Τον Θεό, το Έν, όλα αυτά.
Εγώ, με το ego cogito του Καρτέσιου, ακόμη και τον Θεό τον αποδεικνύω εγώ, επειδή σκέπτομαι και λογικά αποδεικνύω ότι υπάρχει Θεός. Λοιπόν, από εκεί και πέρα αρχίζει η υπερέξαρση της ψυχής πάνω από το σώμα. Το σημειακό εγώ, έτσι ονομάζεται, the punctual self, γίνεται το εγώ ένα καθαρό εγώ. Αυτό λέει ο Ντεκάρτ. Είμαι ξεχωριστός. Είμαι ψυχή καθαρά. Αυγουστίνος είναι και αυτό. Το σώμα το έχω απέναντί μου. Η ψυχή είναι το παν.
Αργότερα προχωρεί αυτό το πράγμα στον Λοκ. Γίνεται το εγώ που είναι πάνω από παραδόσεις. Πνευματικό εγώ, ψυχικό εγώ, καθαρά. Και αυτή η κατάσταση προχωρεί, μέχρι ο Χέγκελ να πει: δεν μπορείς να αδειάσεις έτσι τα πράγματα, κάτι πρέπει να κάνουμε εδώ. Και έρχονται οι μεγάλες αλλαγές.
Ο Φρόιντ θα τους πει: «Κοίταξε, έχεις ένα ασυνείδητο που ριζώνει στο οργανικό. Άρα είσαι και σώμα. Δεν είσαι μόνο λογική, αλλά και κάτι το οποίο δεν είναι λογικό, είναι παράλογο μέσα σου». Θα έρθει ο Μαρξ να μας πει ότι είσαι και κοινωνία και εξαρτάσαι από την κοινωνία και δεν είσαι μόνος σου, μια ψυχή σκεπτόμενη μόνη της. Θα έρθει ο Δαρβίνος και θα μας πει ότι και το ζωικό είναι μέσα μας. Αυτές είναι οι κοσμολογικές ταπεινώσεις. Και ο Κοπέρνικος θα πει ότι η Γη δεν είναι πλέον το κέντρο του κόσμου, αλλά ο Ήλιος.
Αυτή η ιστορία θα προσγειώσει σιγά-σιγά τον άνθρωπο. Και ο Νίτσε, στο τέλος, στην κορυφή: «Οι αξίες της γης, τέρμα πια ο Θεός, και να ξαναβρούμε νέες αξίες από το μηδέν, που θα αφορούν τη σωματικότητά μας». Ο Νίτσε λέει αυτή τη φοβερή κουβέντα: «Ο άνθρωπος σκέφτεται με το σώμα του». Είναι φοβερή κουβέντα αυτή. Γιατί πράγματι το σώμα μας, ξέρουμε σήμερα από τη γνωσιακή ψυχολογία, μετέχει στη σκέψη. Μετέχει. Παίρνουμε παραστάσεις, βασικές μεταφορές από το σώμα για να σκεφτούμε.
Αυτό σημαίνει στη Δύση. [ΑΠΟΤΥΧΙΑ ΕΤΣΙ; ΗΤΑΝ ΚΑΠΟΤΕ ΣΤΗ ΔΥΣΗ!]
Σε εμάς είχε προηγηθεί μια εξέλιξη καταπληκτική, η οποία έφερε πράγματα πολύ σημαντικά πολύ νωρίτερα. Πολύ νωρίτερα. Εγώ, στις δικές μου τουλάχιστον έρευνες, όσο μπόρεσα να κάνω, ανιχνεύω αυτή την ολοκληρωμένη ανθρωπολογία στον Μάξιμο τον Ομολογητή. Έκτος, έβδομος αιώνας.
Ο οποίος τι επαναστατικό κάνει; Ξεπερνάει τον Πλάτωνα, ξεπερνάει τον Αριστοτέλη και λέει ότι ο άνθρωπος δεν είναι η ψυχή του μονάχα, ούτε το σώμα του μονάχα. Είναι και τα δύο μαζί και κάτι παραπάνω. Φοβερή κουβέντα. Το «κάτι παραπάνω» είναι το λεγόμενο φυσικό θέλημα. Θα το υπερασπιστεί γενναία και θα μαρτυρήσει γι’ αυτό. Ότι ο άνθρωπος έχει φυσικό θέλημα. Όχι μόνο ο Θεός εν Χριστώ, αλλά δύο φυσικά θελήματα.
Λοιπόν, αυτό είναι η Έκτη Οικουμενική Σύνοδος. Φυσικό θέλημα σημαίνει ότι ο άνθρωπος όχι απλώς είναι, αλλά δημιουργεί τον εαυτό του. Δεν είναι δεδοσμένος στον εαυτό του απλώς, αλλά φτιάχνει τον εαυτό του σε συνεργία με τον Θεό και τους άλλους ανθρώπους. Απλό δεν είναι. Φοβερό δεν είναι ταυτόχρονα;
Αυτό το πράγμα θα το καλλιεργήσει ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος, θα το φτάσει στην κορυφή του ο Γρηγόριος ο Παλαμάς, μιλώντας για την, όπως το λέω, διυποστατική συνεργία. Δηλαδή, η σχέση μεταξύ των προσώπων δεν είναι σχέση μεταξύ ψυχών. Είναι σχέση μεταξύ ενεργών οντοτήτων και εκτείνεται σε πάρα πολλά επίπεδα. Δίνει μια οντολογία του ανθρώπινου, αυτού που φτάνει από τη φιλία και τη σεξουαλικότητα μέχρι τον τρόπο με τον οποίο θα το δούμε μέσα στην ιστορία αυτό το πράγμα να δουλεύει.
Λοιπόν, έτσι συνεχίζεται, αλλά μετά το πράγμα τελειώνει. Γιατί τελειώνει; Γιατί δεν μπορεί να συνεχιστεί πια. Δεν υπάρχει ο ελληνισμός από εκεί και πέρα. Υπάρχει μια διαδικασία συντήρησης. Τα κείμενα αυτά εξαφανίζονται. Τα ξαναβρίσκουμε εμείς μετά από αιώνες. Τα διαβάζουμε.
Όταν εγώ ξεκίνησα να κάνω τη διαδρομή μου στον Μάξιμο τον Ομολογητή, η βιβλιογραφία του Μαξίμου ήταν ένα φυλλάδιο με δέκα-πέντε σελίδες. Τώρα η βιβλιογραφία του Μαξίμου είναι ένα βιβλίο τρεις φορές χοντρό από αυτό. Μόνο η καταγραφή το λέει. Και τον διαβάζει όλη η ανθρωπότητα σήμερα. Και κάθε χρόνο έχουμε διεθνή συνέδρια. Γιατί αυτές οι προοπτικές σήμερα ενδιαφέρουν τη Δύση.
Επειδή, όταν έφτασε ο Φρόιντ και όλοι αυτοί να υποβάλουν την αμφισβήτησή τους, την οποία υπέβαλαν, μετά έπρεπε να γίνει μια καινούργια αρχή. Δεν μπορεί όλη η φιλοσοφία να γίνει ψυχανάλυση, να το πω έτσι. Ποιος σήμερα κάθεται και ασχολείται με τη θεωρία του ασυνειδήτου στον Φρόιντ, ότι έχεις μόνο, ας πούμε, ορμήσεις; Τότε είχε ορμήσεις, γιατί ήταν η βικτωριανή εποχή και έπρεπε να έχει ορμήσεις. Σήμερα ας πούμε τι να το κάνουμε;
Ποιος σήμερα είναι μαρξιστής με την παλιά θεωρία ότι υπάρχει μια απόλυτη διαλεκτική στην ιστορία, ιστορικός υλισμός, προλεταριάτο κ.λπ., διαλεκτική ως επιστημονική διαλεκτική μέσα στη φύση; Ποιος θα λέει αυτά τα πράγματα σήμερα; Κανένας, κανένας, κανένας.
Λοιπόν, σήμερα πρέπει να ξαναφτιάξουμε την ανθρωπολογία. Είναι φοβερό ότι σε αυτό εμείς μπορούμε να συνεισφέρουμε πρωτογενώς. Το ότι διεκόπη αυτή η ανθρωπολογία είναι ένα μεγάλο μας τραύμα. Θα σας πω δύο πραγματάκια για να καταλάβετε τι εννοώ. Τι είχε συμβεί, ας πούμε, στο Βυζάντιο, το οποίο στη συνέχεια χάθηκε.
Λοιπόν, ας πω μερικά πράγματα εδώ. Στο Βυζάντιο, ήδη στον 12ο αιώνα, 13ο, όταν στη Δύση ακόμα μιλάμε για σχολαστικισμό και μιλάμε για μία αδυναμία σύνθεσης, ουσιαστικά, που θα επέτρεπε την εξατομίκευση —δεν υπήρχε ακόμα η εξατομίκευση στη Δύση, η θεωρία του πλήρους εαυτού δηλαδή—, στο Βυζάντιο έχουμε βαθμιαία διεύρυνση της πυρηνικής οικογένειας, χαλάρωση των δεσμών της τελικά με έναν μοντέρνο τρόπο ήδη από τον 12ο αιώνα, αναβάθμιση της εκπαίδευσης, έναρξη πραγματικής έρευνας τον 10ο αιώνα, διάλογο και αναζητήσεις που φτάνουν κάποτε μέχρι την κριτική της θεοκρατικής μοναρχίας.
Στην τέχνη έχουμε έναν καινούριο τονισμό της ατομικότητας. Η εικονογραφική μορφοπλασία γίνεται δραματικότερη. Μας δίνει αίσθηση κίνησης και επικοινωνίας μεταξύ των προσώπων, των οποίων η φυσική πραγματικότητα και οι κοινωνικοί δεσμοί ξεχωρίζουν εμφανώς. Η νοηματογραφία του 12ου αιώνα εμφανίζει ένταση συναισθηματική, καθώς οι τολμηρές τονικές συνθέσεις και τα ζωηρά χρώματα αποδίδουν την πραγματική συναισθηματική κατάσταση και φόρτιση των προσώπων, αποφεύγοντας καθοριστικά κάθε είδους απλώς συμβολικής τους παράθεσης. Μια ολόκληρη κοινωνία, που δεν αφορά μόνο τον καλλιτέχνη αλλά και τον παραγγελιοδότη και τον θεατή, υποδηλώνεται έτσι.
Επομένως, αρχίζει ένας απεγκλωβισμός από τα σύμβολα. Είναι πολύ σημαντικό αυτό. Η μεσαιωνική κοινωνία είναι συμβολική κοινωνία. Καταλάβατε; Είναι κοινωνία ρόλων, δεν είναι κοινωνία προσώπων. Αυτό ξεπερνιέται, λοιπόν. Αρχίζει να ξεπερνιέται.
Η λογοτεχνία αμέσως γίνεται καινούργια. Εμφανίζεται το συστηματικό μυθιστόρημα. Στο Βυζάντιο πρώτα. Και έχουμε τρεις ουσιώδεις μετατοπίσεις: από το ιδεώδες επίπεδο στο κοινό και πραγματικό, από το απρόσωπο στο προσωπικό, από το αφηρημένο ή σημαντικό στο φυσικό.
Στον Ψελλό, για παράδειγμα, έχω επανεκτίμηση της ύλης και του σώματος. Έχω μια αντίληψη της ανθρώπινης αντιφατικότητας, που δεν την ξέρει ούτε ο αρχαϊκός ούτε ο μεσαιωνικός άνθρωπος. Την αντιφατικότητα. Στον Ψελλό. Στον Μιχαήλ Ψελλό. Η χρονογραφία του, η αυτοσυνειδησία του ως συγγραφέα αυτής της αντιφατικής ιστορίας, είναι η εσωτερικότητα. Ο νεοπλατωνισμός και η έξαρση της ατομικότητας είναι χαρακτηριστικά έργα της Άννας Κομνηνής. Και ο ρεαλισμός αυτός του Ευσταθίου Θεσσαλονίκης. Βαθιά αντίληψη της ατομικότητας και των αντιφάσεών της στον Νικήτα Χωνιάτη. Ζωντανή απεικόνιση της ανθρώπινης περιοδικότητας, με το αίτημα της ατομικής αυτοσυνειδησίας του συγγραφέα και των ηρώων του.
Υπάρχει ένα αίτημα ψυχοσωματικής πληρότητας και κοινωνίας, που δεν χωρίζεται αυτή τη φορά από τη θεολογία της εποχής του. Γιατί η θεολογία της εποχής του έχει ανοίξει τον δρόμο. Πολύ σημαντική λεπτομέρεια αυτή. Γι’ αυτό και ο ελληνικός Διαφωτισμός δεν στρέφεται κατά της θεολογίας. Γιατί πώς να στραφεί κατά της θεολογίας; Ο δυτικός Διαφωτισμός στρέφεται ενάντια σε μια θεολογία η οποία είναι υπερβολικά πνευματοκρατική, η οποία βάζει την ανθρώπινη φύση σε παρένθεση και επιτρέπει στον Ντεκάρτ να εμφανιστεί. Καταλαβαίνετε; Και η πληρότητα του ανθρώπινου προσώπου δεν φιλοξενείται πλέον μέσα της.
Αυτό είναι μια μεγάλη διαφορά. Απορούν πολλοί και προσπαθούν να βγάλουν τους Έλληνες διαφωτιστές άθεους. Δεν υπάρχει κανένας άθεος. Μόνο ένας, και κι αυτός δεν έγινε πραγματικά άθεος. Επειδή ήταν, λέει, άθεος, αλλιώς τον έπλεξαν σε μια φοβερή ιστορία φθόνου.
Και βεβαίως έχουμε αναλογίες σιγά σιγά και στην κοινωνική ζωή. Λέω εδώ: η ανατίμηση του φυσικού, η καταξίωση του συγκεκριμένου ανθρώπινου, η ιδέα, ας το πούμε, για τη δυναστική ανάπτυξη χωρίς την ταυτόχρονη απόρριψη της πολιτικής και θρησκευτικής εξουσίας, η συμμαχία που είναι απροσδόκητη για το ιδιωτικό μελετήριο αστών και γεωκτημόνων, η έντονη εξατομίκευση των κοινωνικών διεκδικήσεων μαζί με την παράλληλη ισχύ της πυρηνικής οικογένειας, χωρίς αντίφαση, καθώς και η μεγάλη κοινωνική κινητικότητα, με την ταυτόχρονη ανυπαρξία συμπαγούς κυρίαρχης τάξης.
Φτάνουμε σε σημείο να έχουμε αυτοκράτορες που δεν είναι κληρονομικοί.
Και το τονίζει αυτό ιδιαίτερα ο Ράνσιμαν. Δεν έχουμε οπωσδήποτε κληρονομικότητα στους αυτοκράτορες. Επίσης, τονίζει ο Ράνσιμαν στο έργο του Βυζαντινή Θεοκρατία ότι ο αυτοκράτορας ελέγχεται. Ελέγχεται από τη Σύγκλητο, ελέγχεται από τον στρατό, ελέγχεται από την Εκκλησία. Ελέγχεται. Δεν θεωρείται φορέας θείου δικαίου.
Και εδώ, βέβαια, καταλαβαίνουμε ότι η δυτική απολυταρχία, η οποία εμφανίστηκε στους Έλληνες ως αυτό το οποίο έπρεπε να κάνουν για να γίνουν πολιτισμένο έθνος —αναφερόμαστε στον Όθωνα—, ήταν για αυτούς μια υποχώρηση. Δηλαδή, είχαν προχωρήσει ήδη. Αυτό το αναλύει πολύ ωραία ο καθηγητής Κοντογιώργης. Νομίζω είναι παραμένoν το έργο του, ειδικά ο τέταρτος τόμος του βιβλίου του Ελληνικό Κοσμοσύστημα, που έχει μια σειρά βυζαντινών κειμένων, τα οποία δείχνουν πόσο προχωρημένη είναι η αντίληψη για την κοσμόπολη, όπως τη λέει, τη βυζαντινή κοσμόπολη στο Βυζάντιο.
Αυτά, βέβαια, πέρασαν στην Τουρκοκρατία ως ένα σημείο και εξαφανίστηκαν εκεί μέσα, μέσα στη δεσποτεία.
Λοιπόν, κοιτάξτε τώρα. Όλα αυτά τα οποία είπα, από την ατομικότητα περνάμε στην ιστορικότητα. Όλα αυτά είναι στοιχεία που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν μια υγιή ιστορικότητα. Μια ιστορική, πραγματική ανάπτυξη του πραγματικού ανθρώπου.
Είμαστε στο ένα τέταρτο; Τι σημαίνει αυτό; Έχουμε άλλο ένα τέταρτο; Τόσο πολύ; Ναι; Ω, εντάξει. Όχι, είναι αρκετό. Βασικά, είμαστε νωρίτερα ακόμα και...
Λοιπόν, λέω ότι όλα αυτά τα στοιχεία δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια ιστορικότητα η οποία αφορά τον πλήρη εαυτό. Και μια ακόμη πολύ ουσιαστική διαφορά. Ποια είναι αυτή η ουσιαστική διαφορά; Θεολογικής προέλευσης είναι κι αυτή. Είναι μια μετατόπιση του στόχου της ιστορίας, η οποία είναι πάρα πολύ σημαντική. Και όταν δεν την καταλαβαίνουμε, δεν μπορούμε να καταλάβουμε γιατί δεν αισθανόμαστε καλά μέσα στο κράτος.
Γιατί; Ακούστε, είναι πολύ λεπτό το σημείο. Αν διαβάσουμε τον Αυγουστίνο και προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε την τριαδολογία, το πώς βλέπει τον Τριαδικό Θεό ο Αυγουστίνος σε σχέση με το πώς τον βλέπουν οι Καππαδόκες Πατέρες, οι δικοί μας, βλέπουμε μια πολύ ουσιαστική διαφορά, κατά τη γνώμη μου.
Η διαφορά είναι η εξής: ότι ο Θεός στον Αυγουστίνο είναι ταυτισμένος με τη θέληση. Όπως και η ψυχή είναι ταυτισμένη με τη θέληση, έτσι και ο Θεός είναι καθαρή βούληση. Καταλαβαίνει το Άγιο Πνεύμα ως την ουσία του Θεού, το οποίο είναι, λέει, βούληση.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Σημαίνει ότι ο Θεός στον Αυγουστίνο πρέπει να εκφραστεί ως βούληση προς τα έξω. Είναι ένας Θεός που κυριαρχεί. Όπως ο άνθρωπος είναι ένας άνθρωπος που κυριαρχεί με τη βούλησή του —και αυτό θα μας φτάσει ως τον Νίτσε—, έτσι και ο Θεός είναι ένας Θεός που κυριαρχεί. Βγαίνει προς την ιστορία και κάνει πράγματα και ασχολείται και έτσι γίνεται Θεός. Δεν είναι ήσυχος Θεός. Δεν είναι ήρεμος Θεός. Αυτό έχει να κάνει και με τους μύθους περί Θεού που περιδιαβαίνουν εκείνη την εποχή σε όλη την Ευρώπη, ειδικά στη Γερμανία αλλά και νοτιότερα. Είναι μεγάλη ιστορία.
Περνάμε τώρα στον Θεό των Καππαδοκών, του Μεγάλου Βασιλείου, του Θεολόγου. Αυτός είναι ένας άλλος Θεός. Δεν ταυτίζεται με τη βούλησή Του. Παραδόξως. Ίσα-ίσα, υπάρχει μια πολύ ισχυρή διάκριση ουσίας και βουλήσεως. Ο Θεός είναι αυτό το οποίο είναι, όμως είναι ανεπηρέαστο από το τι θα κάνει με τη βούλησή Του. Δημιουργεί τον κόσμο επειδή το θέλει. Θα μπορούσε να μην τον δημιουργήσει. Δεν θα σήμαινε ότι χάνει την πληρότητά Του.
Γιατί δεν χάνει την πληρότητά Του; Γιατί είναι κοινωνία προσώπων. Καταλάβατε; Όντας κοινωνία προσώπων, και μάλιστα ομοούσια κοινωνία —που σημαίνει ότι είναι τόσο μεγάλη η κοινωνία ώστε η σύσταση της ουσίας είναι μία—, ο Θεός έχει μία ουσία. Είναι ένα ον. Και ταυτόχρονα τρεις υποστάσεις αυτού του ενός όντος. Και η ουσία του Θεού είναι να απολαμβάνει την εσωτερική Του κοινωνία. Και «ο Θεός αγάπη εστί», βεβαίως.
Τι σημαίνει αυτό, αν το μεταφέρουμε στην προβληματική, την ιστορική; Η ιστορική πραγμάτωση δεν φαίνεται να είναι η βούληση προς τη συνεχή υπέρβαση και σε έναν τεράστιο σκοπό που πρέπει να έχει η ιστορία. Ποιος να είναι αυτός; Ξέρω εγώ. Πάρτε τα αποικιοκρατικά κράτη, δεν είναι; Πάρτε τις αυτοκρατορίες. Έλεγε η Ελένη Θεοχάρη-Δερέλ —η Ερβέ Λε Μπρας, αν θέλετε— ότι όλα τα ευρωπαϊκά κράτη δυσκολεύονται να σχετιστούν μεταξύ τους, γιατί είναι όλα πρώην αυτοκρατορίες. Είναι όλα πρώην αυτοκρατορίες.
Και εμάς, θυμάμαι μια φορά στο Κέμπριτζ, ένας συνάδελφος εκεί μου λέει:
«Εμείς οι Άγγλοι σας καταλαβαίνουμε πάρα πολύ καλά, εσάς τους Έλληνες».
Λέω εγώ: «Γιατί;»
«Γιατί και εμείς χάσαμε μια αυτοκρατορία, όπως εσείς, και δεν μπορέσαμε να την αποκτήσουμε πάλι πίσω».
Δηλαδή, θεωρούσε δυστυχία το ότι εμείς χάσαμε. Τι; Όλοι. Πάλι η ίδια λογική λέει αυτό. Δεν ελευθερώσαμε την πρωτεύουσά μας, έτσι;
Λοιπόν, το ζήτημα όμως είναι ότι έχουμε μια άλλη περί ιστορίας αντίληψη εδώ. Θα έπαιρνε χρόνο και θα σας μπέρδευα με πολλά φιλοσοφικά να σας το εξηγήσω, πόση σημασία έχει αυτό σήμερα. Τι δηλαδή; Το ότι ουσιαστικά είναι η κοινωνία ο σκοπός της κοινωνίας και του κράτους. Είναι η ανθρωπινότητα, έτσι δεν είναι; Η πληρότητα των σχέσεων είναι ο πρώτος σκοπός. Και όχι, οπωσδήποτε, κάτι το οποίο είναι τόσο τρομακτικά μακρινό, ώστε να αξίζει να θυσιάσουμε τα πάντα και να τοποθετήσουμε και την ουσία της αυτοκρατορίας, οπωσδήποτε, σε αυτό το τεράστιο πράγμα το οποίο θα έρθει στο μέλλον ή πρέπει να έρθει στο μέλλον.
Βλέπετε ότι στο βιβλίο του για τον ναζισμό ο Νόρμπερτ Ελίας μιλάει για τους Γερμανούς και λέει ότι οι Γερμανοί είναι ένα έθνος χωρισμένων ανθρώπων. Αυτό ήταν. Κομματιασμένοι ήταν. Έπρεπε, περιγράφει ο Χίτλερ, να τους δώσει έναν μεγάλο σκοπό για να ενωθούν, λέει. Δείτε το βιβλίο αυτό. Είναι καταπληκτικό βιβλίο, νομίζω το καλύτερο βιβλίο που έχει γραφτεί ποτέ για τον ναζισμό. Του Νόρμπερτ Ελίας, ο οποίος είναι και εξόριστος. Τον πρόλαβα κι εγώ στο γεροντάκι, στο Στρασβούργο. Πέθανε το 1990 εκεί πέρα.
Δηλαδή, οι Γερμανοί είναι κομματιασμένοι μεταξύ τους και όλα αυτά τα κρατίδια που έχουν ακόμη, κομματιασμένα είναι, με πολύ ισχυρό ανταγωνισμό μεταξύ τους κ.λπ., που προέρχεται από την παράδοση του ιδεαλισμού, του υπερβατικού ιδεαλισμού, του υποκειμενισμού δηλαδή. Και έρχεται ο Χίτλερ και τους δίνει τι; Κοινό σκοπό. Δεν τους μαθαίνει να επικοινωνούν ήρεμα μεταξύ τους. Όχι. Τους μαθαίνει να είναι über alles. Αυτό είναι. Και το τραγουδούν μέρα-νύχτα, και τώρα ακόμα. Über alles, über alles. Τι θα πει über alles; Εμείς γιατί δεν το λέμε, ας πούμε, για παράδειγμα; «Η Ελλάδα υπεράνω όλων». Η Γαλλία, που είναι λίγο πιο μεσογειακή και έχει λίγο και πιο μεγάλη ελληνική επίδραση, ανθρωπιστική επίδραση, καταλάβατε... Θέλω να πω δηλαδή, είναι διαβαθμίσεις αυτά τα πράγματα.
Τι θέλω να πω με όλα αυτά που λέω; Και βέβαια, να τελειώσω, η ιστορία του κράτους. Ποιο κράτος; Το είπα ήδη. Ένα κράτος το οποίο ουσιαστικά για εμάς είναι υποχώρηση προς τα πίσω. Πώς να βάλω τη βυζαντινή κοσμόπολη δίπλα με το οθωνικό τερατούργημα, που δεν ήθελε ο Όθωνας να γιορτάζεται η επέτειος της ανεξαρτησίας του 1821, αλλά μόνο τα δικά του γενέθλια; Αυτό ήταν υποχώρηση για τον ελληνισμό. Όπως ήταν υποχώρηση ο ιδεαλισμός της εποχής του, όπως ήταν υποχώρηση ο τρόπος αντίληψης του σκοπού της ιστορίας σαν συνεχή κυριαρχία και επέμβαση στους άλλους κ.λπ.
Γι’ αυτό και δεν νιώθουμε καλά με τον εκσυγχρονισμό. Καταλάβατε; Και είναι καλό που δεν νιώθουμε καλά.
Γιατί τα καταφέρνουμε κάπως, αλλά δεν νιώθουμε και καλά. Πρέπει αυτά τα δύο πράγματα να ενωθούν. Να γυρίσω ξανά στον κύριο Γκουτζίνη με έναν άλλο τρόπο. Να ενώσουμε αυτή την πληρότητα. Αλλά τώρα είναι ευκολότερο να το κάνουμε.
Γιατί είναι ευκολότερο να το κάνουμε τώρα; Γιατί οι μεγάλες ισχίες στην Ευρώπη καταρρέουν σήμερα. Και η μεγάλη πολιτική καταρρέει στην Ευρώπη. Και η κοινωνία καταρρέει για πνευματικούς, εσωτερικούς λόγους. Καταρρέει.
Και η εξατομίκευση έχει απορροφηθεί εντελώς σε ένα είδος υπερναρκισσικής αυτοαπόλαυσης, που κάνει τους ανθρώπους να έχουν αποσυρθεί τελείως ο ένας από τον άλλον. Τώρα είδα προχθές μια άλλη περίπτωση. Μου λέει κάποιος: «Πώς τα βλέπετε τα παιδιά; Μου κάνει εντύπωση. Δεν ερωτεύονται τα παιδιά στο πανεπιστήμιο. Δεν έχουν σχέσεις. Παλιά τα πανεπιστήμια ήταν γεμάτα ζευγαράκια». Ναι ή όχι; Και εμείς έτσι ήμασταν, νομίζω. Τώρα ο καθένας από εδώ και ο άλλος από εκεί. Τίποτα. Καταλαβαίνετε; Δεν έρχονται σε επικοινωνία για τίποτε, για κανέναν λόγο. Φοβούνται ο ένας τον άλλον. Ειδικά τα αγόρια φοβούνται πιο πολύ τα κορίτσια.
Λέει κανείς: πώς αυτό το πράγμα μπορεί να θεραπευτεί; Στην πραγματικότητα, είναι αποτέλεσμα μιας κουλτούρας ολόκληρης. Πρέπει να το καταλάβουμε. Αυτή η κουλτούρα μπορεί να προχωρήσει. Γι’ αυτό λέω εγώ —δεν ξέρω αν έχω άδικο ή δίκιο, αυτό προσπαθώ να κάνω, μπορεί να έχω άδικο— ότι αν δεν μιλήσουμε με την Ευρώπη σήμερα, δεν θα μιλήσουμε ποτέ. Σήμερα μας έχει ανάγκη. Σήμερα.
Γι’ αυτό και η Ορθοδοξία σήμερα διαδίδεται σαν πυρκαγιά σε καλοκαιρινό χωράφι. Σε όλη τη Δύση. Και στην Ανατολή. Στην Ινδία — μπορώ να σας πω γι’ αυτό — και στη Νότια Αμερική, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στην Αγγλία, ενώ δεν είναι καν στην Ευρώπη. Είναι το μεγάλο φαινόμενο.
Γιατί; Η απάντηση είναι ότι πολλοί διανοούμενοι —και μάλιστα μου κάνει εντύπωση ότι αυτοί που μπαίνουν στην Ορθοδοξία, ειδικά στην Αμερική όπου έχω πιο πολλή επαφή, είναι διανοούμενοι και άντρες. Άντρες. Αυτό είναι σημαντικό. Γιατί τις χριστιανικές εκκλησίες τις κρατούσαν γυναίκες όλα αυτά τα χρόνια. Αυτό που λένε οι Γερμανοί Feminisierung — θηλυκοποίηση των εκκλησιών. Και στην Αγγλία. Γιατί έγινε γυναίκα αρχιεπίσκοπος; Μα γιατί η εκκλησία είναι γεμάτη γυναίκες, γι’ αυτόν τον λόγο. Καταλάβατε;
Λοιπόν, άντρες και διανοούμενοι γίνονται ορθόδοξοι. Γιατί; Το ξαναλέω. Γιατί οι τρεις παραδοσιακοί δρόμοι με τους οποίους η Ευρώπη καταλάβαινε τον εαυτό της, δηλαδή μια ρωμαλέα εξατομίκευση — πάει, διαλύθηκε μέσα στον ναρκισσισμό και τον μεταναρκισσισμό· μια ρωμαλέα ιστορικότητα — πάει, κατέρρευσε, διότι διαλύθηκε εκ των έσω, και βέβαια με βοήθεια άλλων δυνάμεων, να μην λέμε τώρα ποια Αμερική βοήθησε κ.λπ.· ποιος σήμερα θα έλεγε ότι η Ευρώπη έχει προορισμό στον κόσμο; Κανένας. Και βέβαια το σύγχρονο κράτος, το οποίο φαίνεται να τα έχει χαμένα, διότι κανένας κεντρικός σκοπός του δεν μπορεί να ενώσει τους ανθρώπους. Έχουν εσωτερικά διασπαστεί. Ο καθένας με αυτό ασχολείται.
Γιατί δείτε τώρα. Ο θεσμός ισχύει γιατί ισχύει μέχρι τώρα. Αλλά μην ξεχνάτε ότι η Ευρώπη είναι η μόνη που έχει θεσμική σχεδόν βάση στην αναρχία. Το λέω σωστά; Αναρχία. Δηλαδή η αναρχία είναι η ανάσα των κοινωνιών. Θα θέλαμε και λίγη αναρχία πού και πού, ελεγχόμενη, αν γινόταν. Δεν γίνεται αναρχία. Προσωπική δραπέτευση στους νέους μυστικισμούς. Και η δυνατότητα να αφήσουμε και τα ελαφρά ναρκωτικά ελεύθερα. Έτσι δεν είναι; Και βέβαια όλα τα συναφή: πορνογραφία, ξέρω γω, η κατανάλωση, ό,τι παίρνει ακόμα κ.λπ.
Αυτό είναι που θέλω να σας πω. Δεν θέλω να συνεχίσω, γιατί πέρασε η ώρα. Ότι έχουμε φοβερή θέση στον κόσμο σήμερα. Μοναδική θέση έχουμε. Αλλά πρέπει, με τον τρόπο αυτό, να αναστραφούμε και στον εαυτό μας. Και να του δώσουμε τη δυνατότητα να προχωρήσει.
Αν με ρωτήσει κάποιος γιατί σήμερα έχουμε υπογεννητικότητα — εγώ το λέω αυτογενοκτονία — η λέξη αυτή τελειώνει έτσι, τελειώνει μόνη της. Εγώ δεν νομίζω ότι το πρόβλημα είναι η οικονομία. Γιατί σε συνθήκες τραγικές οικονομικές κάναμε πολύτεκνες οικογένειες επί δεκαετίες. Είναι ακριβώς αυτός ο φόβος εξόδου στην ιστορία. Ο φόβος ότι δεν είμαι ολόκληρος εγώ. Ο φόβος ότι δεν έχω μέλλον. Ότι δεν ανήκω κάπου. Ότι είμαι ένα εξάρτημα. Ότι είμαι... αυτό.
Να το καταλάβουν και οι πολιτικοί ηγέτες. Όποιος το καταλάβει —αν τυχόν βρεθεί κάποιος πολιτικός ηγέτης και καταλάβει αυτά που λέμε τώρα— θα έχουμε νέο Καποδίστρια. Δεν ξέρω τι θα έχουμε. Αλλά οι ηγέτες μας δίνουν την εντύπωση ότι περιμένουν το τελευταίο κέλευσμα και απλώς αυξάνουν το αίσθημα κατωτερότητας το οποίο έχουμε και το οποίο μας οδηγεί σε μια προκατάθλιψη. Εγώ το λέω εθνική κατάθλιψη.
Ό,τι συμβεί εδώ είναι μοιραίο να συμβεί, διότι εμείς είμαστε τα σκουπίδια της ιστορίας. Αν συμβεί... Θυμάμαι, μόνο αυτό να σας πω. Ήμουν στο Λονδίνο όταν έγινε εκεί η μεγάλη σύγκρουση των τρένων. Θυμάστε τη μεγάλη σύγκρουση που έγινε; Και δεν μπορώ να ξεχάσω πώς την ανήγγειλε το BBC. Ευχάριστη μουσική, και βγαίνει μια εκφωνήτρια με έναν πολύ ευχάριστο τρόπο και λέει: «Πρέπει να σας πω, πριν κλείσουμε, ότι έγινε και μια σύγκρουση. Αλλά η κατάσταση είναι απολύτως ελεγχόμενη». Το φοβερό είναι ότι ο Άγγλος το πιστεύει αυτό. Το πιστεύει, διότι πιστεύει ότι είναι κύριος της ιστορίας του και ότι είναι αυτός ο οποίος αποφασίζει. Και έχει δίκιο σε ένα σημείο.
Βλέπετε ότι οι Άγγλοι πολιτικοί, για ένα σκάνδαλο δέκα χιλιάδων λιρών, παραιτούνται. Συγγνώμη, δεν θα προχωρήσω παραπάνω στα πολιτικά. Αλλά όλα αυτά είναι σημαντικό να τα δούμε.
Λοιπόν, ευχαριστώ για την υπομονή σας πάρα πολύ.
ΑΝ ΠΑΡΟΛΗ ΤΗΝ ΣΟΦΙΑ ΠΟΥ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΑΜΕ ΑΙΣΘΑΝΕΣΘΕ ΑΠΟΤΥΧΗΜΕΝΟΣ ΜΗΝ ΑΝΗΣΥΧΕΙΤΕ. ΕΙΝΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ. Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΕΙΝΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΜΙΛΑ ΣΤΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ. ΑΠΟ ΤΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ. ΜΕΡΑ ΠΟΥΝΑΙ ΦΑΙΝΟΝΤΑΙ ΣΑΝ ΨΕΜΑ. ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου