Συνέχεια από: Τετάρτη 15 Απριλίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤ΄
Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ, ΟΠΩΣ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑΣ ΤΟΥ «ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ» ΤΟΥ ΩΣ «ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΥ»
Τὸ νόημα καὶ ἡ σπουδαιότητα τῆς σωκρατικῆς εἰρωνείας σχεδόν ἀπουσιάζουν στὸν Ξενοφώντα. Μόνον σὲ ἕνα σημεῖο τῶν Ἀπομνημονευμάτων καὶ σὲ δυὸ ἄλλα τοῦ Συμποσίου ἐμφανίζεται ὁ εἰρωνικός Σωκράτης, καὶ μάλιστα μέσω ἑνὸς μηνύματος ποὺ εἶναι μᾶλλον φανερό παρὰ ἀμφίσημο.
Στὰ Ἀπομνημονεύματα ὁ Ξενοφῶν παρουσιάζει τὸ Σωκράτη νὰ πηγαίνει σε μία πανέμορφη κοσμική γυναίκα, τὴ Θεοδότη, καὶ νὰ ξεκινά μαζί της μία μεγάλη συζήτηση8. Αφοῦ πληροφορείται ὅτι ἡ γυναίκα δὲν ἔχει στὴν κατοχή της ὑλικὰ ἀγαθά, τὰ ὁποῖα θὰ μποροῦσαν νὰ δικαιολογήσουν τὴν πολυτέλεια τῆς οἰκίας της ἀλλὰ καὶ τῶν ἐνδυμάτων – τόσον τοῦ δικοῦ της ὅσον καὶ τῶν ἄλλων γυναικῶν ποὺ ζοῦσαν μαζί της –, ὁ Σωκράτης ἐγείρει τὸ ζήτημα ποὺ ἀφορᾶ στη μέθοδο, τὴν ὁποία θὰ ἔπρεπε νὰ ἐφαρμόσει προκειμένου νὰ προσελκύσει πιὸ ἀποτελεσματικά τοὺς θαυμαστές της. Τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ Σωκράτους ἐντυπωσιάζουν τη Θεοδότη σε τέτοιο σημεῖο, ὥστε ἐπιθυμεῖ νὰ συνεργαστεί μαζί του προκειμένου νὰ ἐπιτύχει το στόχο της. Προκύπτει, λοιπόν, ἕνας εὔθυμος καὶ εὐχάριστος διάλογος:
Καὶ ἡ Θεοδότη: «Διατί λοιπὸν σύ», εἶπεν, «ὦ Σωκράτη, δὲν μοῦ ἔγινες βοηθὸς εἰς τὸ κυνήγιον τῶν φίλων;» «θὰ γίνω μὰ τὴν ἀλήθειαν», εἶπεν, «ἐὰν πράγματι μὲ πείθης σύ». «Πῶς λοιπόν», εἶπε, «θὰ ἠμποροῦσα νὰ σὲ πείσω;» «Μόνη σου», εἶπε, «θὰ ζητήσῃς καὶ θὰ εὕρης τὸ μέσον, ἐὰν μὲ χρειάζεσαι εἰς τίποτε. Κάμνε μου λοιπὸν ἐπισκέψεις», εἶπε, «συχνά». Καὶ ὁ Σωκράτης κοροϊδεύων τὴν ἰδικήν του ἀεργίαν: «Ἀλλ᾽ ὦ Θεοδότη», εἶπε, «δὲν μοῦ εἶναι πολὺ εὔκολον νὰ εὐκαιρήσω· διότι καὶ πολλαὶ ἰδιωτικαὶ ὑποθέσεις καὶ δημόσιαι μὲ ἀπασχολοῦν· ἔχω δὲ καὶ φίλας, αἱ ὁποῖαι οὔτε τὴν ἡμέραν οὔτε τὴν νύκτα θὰ μοῦ ἐπιτρέψουν νὰ φύγω, ἐπειδὴ μανθάνουν ἀπὸ ἐμὲ καὶ ἐρωτικὰ φιλτρα καὶ μαγικά τραγούδια». «Γνωρίζεις λοιπόν», εἶπε, «καὶ ταῦτα, ὦ Σωκράτη;» «Ἀλλὰ διατί νομίζεις», εἶπεν, «ὅτι καὶ ὁ Ἀπολλόδωρος αὐτὸς ἐδῶ καὶ ὁ Ἀντισθένης ποτὲ δὲν μ᾿ ἀφήνουν; Διατὶ δὲ καὶ ὁ Κέβης καὶ ὁ Σιμμίας ἔρχονται ἀπὸ τὰς Θήβας; Μάθε καλά, ὅτι αὐτὰ δὲν γίνονται χωρὶς πολλὰ ἐρωτικά ποτὰ καὶ μαγικὰ ἄσματα καὶ σουσουράδες. Δάνεισε μου λοιπὸν τὴν μαγικήν σου σουσουράδα διὰ νὰ τὴν μεταχειρισθῶ κατὰ πρῶτον διὰ σέ». «Ἀλλὰ μὰ τὴν ἀλήθειαν», εἶπε, «δὲν θέλω ἐγὼ νὰ σύρωμαι πρὸς σὲ, ἀλλὰ σὺ νὰ ἔρχεσαι πρὸς ἐμέ». «Ἀλλὰ θὰ ἔλθω», εἶπε· «μόνον νὰ μὲ δέχεσαι εὐχαρίστως». «Ἀλλὰ θὰ σὲ δεχθῶ», εἶπεν (ο Σωκράτης), «ἐὰν δὲν εἶναι μέσα καμμία ἄλλη περισσότερο ἀγαπητὴ ἀπὸ σένα»9.
Οἱ «φίλες», στὶς ὁποῖες ἀναφέρεται ὁ Σωκράτης εἶναι ἀδιαμφισβήτητα οἱ μαθητές του, καὶ μάλιστα ὄχι οἱ νεώτεροι· τὰ μαγικά «φίλτρα» εἶναι οἱ φιλοσοφικοί συλλογισμοί· ἡ τελευταία φράση, ἀπὸ τὴν ὁποία μαθαίνουμε ὅτι στὸ σπίτι τοῦ Σωκράτους ὑπάρχει ἴσως κάποια ποὺ εἶναι περισσότερο αξιαγάπητη ἀπὸ τὴν πανέμορφη Θεοδότη, δηλαδὴ ἡ φιλοσοφία καὶ ὅσοι φιλοσοφοῦν, ἀποτελεῖ ὁλοφάνερα ἀποσαφήνιση τοῦ εἰρωνικοῦ παιγνίου.
Ο S. Lönborg ἐξηγεῖ πολύ ἱκανοποιητικὰ τὸ νόημα τοῦ εἰρωνικοῦ παιγνίου μὲ τὴν Θεοδότη: «Ο Σωκράτης στὴν ἀρχὴ βάζει τὸν ἑαυτό του στην θέση τοῦ συνομιλητή του· στο τέλος, ὅμως, λέγει κάτι μὲ τὸ ὁποῖο ὅλα ὅσα τὸν ἐνδιέφεραν, ὅλα ὅσα τὸν γέμιζαν ὡς τὴ στιγμὴ ἐκείνη χάνονται, ἀφήνοντάς του ἕνα μεγάλο κενό. Όταν ὁ Σωκράτης ἔφυγε, ἡ Θεοδότη δὲν ἄρχισε νὰ σκέφτεται πῶς θὰ ἀποκτήσει περισσότερους φίλους καὶ κέρδη, σκέφθηκε ὅμως ένα αίνιγμα. Για ποιον ἔρωτα, γιὰ ποιὰ φιλία μιλοῦσε ὁ Σωκράτης, καὶ πῶς ὁ παράξενος αὐτὸς ἄνθρωπος θὰ μποροῦσε νὰ τὴν βοηθήσει νὰ βρεῖ τὸ σωστό δρόμο;» 10.
Ο Patočka συνεχίζει καὶ συμπληρώνει τὸν συλλογισμὸ τοῦ Lönborg μὲ τὸν ἐξῆς τρόπο: «Σὲ τοῦτο ἔγκειται ὁ πραγματικός χαρακτήρας τῆς σωκρατικῆς εἰρωνείας: δυὸ ἐπίπεδα ζωῆς, τὸ πρῶτο, τὸ γενικό, στο ὁποῖο κινοῦνται ὅλοι καὶ στὸ ὁποῖο ὁ Σωκράτης συνειδητά τοποθετεί τὸν ἑαυτό του, καὶ τὸ δεύτερο, τὸ προσωπικό ἐπίπεδο τοῦ Σωκράτους. Ἀπὸ τὸ τελευταῖο ἐκπορεύεται ἡ λέξη ποὺ ἐνοχλεῖ καὶ γεννᾶ ἀμφιβολίες σχετικῶς μὲ αὐτὸ ποὺ ἐκ πρώτης ὅψεως μοιάζει μὲ ἀληθινὴ καὶ πλήρη ἀνθρώπινη πραγματικότητα, ἐνῶ, κατ' οὐσίαν, δὲν φαίνεται νὰ ἔχει ἕνα πλῆρες νόημα»11.
Μποροῦμε νὰ ὑποστηρίξουμε μετὰ βεβαιότητος ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ νόημα τῆς σωκρατικῆς εἰρωνείας στὴν ἀφήγηση γιὰ τὴ συνάντηση τοῦ Σωκράτους μὲ τὴ Θεοδότη, ἂν καί, ὅπως λέγει ὁ Βλαστός, τὸ ἀπόσπασμα τοῦ Ξενοφώντος «δὲν εἶναι καὶ κανένα ὑπόδειγμα τοῦ εἶδους: τὸ χιούμορ του εἶναι κάπως υπερβολικά κατεργάρικο καὶ βεβιασμένο»12.
Στὸ ἕνα ἀπὸ τὰ δύο ἀποσπάσματα τοῦ Συμποσίου παρουσιάζεται ὁ διαγωνισμός ὀμορφιᾶς ποὺ διεξήχθη μεταξύ Σωκράτους καὶ Κριτοβούλου. Ἔχουμε ἤδη ἀναφερθεῖ σὲ αὐτὸν στὴν Εἰσαγωγή13. Στὸ ἄλλο, τὸ ὁποῖο προηγεῖται, ἡ συζήτηση περιστρέφεται γύρω ἀπὸ τὸν «προδότη» καὶ τὸν «μαστροπό», ἐπιθετικούς χαρακτηρισμούς, τοὺς ὁποίους ὁ Σωκράτης ἀποδίδει στὸν Ἀντισθένη, ταυτόχρονα, όμως, παίζει μὲ τὸ διπλὸ νόημα τῶν ὅρων αὐτῶν: φαινομενικά τοὺς χρησιμοποιεί μὲ τὴν κοινὴ ἔννοια, στην πραγματικότητα, όμως, τοὺς ὁδηγεῖ πρὸς μία ἐντελῶς διαφορετική κατεύθυνση, προκειμένου ἔτσι να προσδιοριστεῖ ποιὸς εἶναι ἱκανὸς νὰ καθιστὰ ἀποδεκτά τὰ ὡραῖα λόγια ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους τόσο σὲ ἀτομικό ἐπίπεδο ὅσο καὶ στὸ ἐπίπεδο τῆς Πόλεως14. Συνεπώς, στὸν βαθμό ποὺ ἀποδίδονται στὸν Ἀντισθένη, οἱ χαρακτηρισμοί αὐτοὶ εἶναι ψευδεῖς κατά μία ἔννοια καὶ ἀληθεῖς κατά μία ἄλλη. Εἶναι προφανές ὅτι τὸ παιγνίδι τείνει πρὸς τὴ διάσταση τοῦ «ἀμφισήμου», ἂν καί, γιὰ ἀκόμη μια φορά, πρόκειται ἐδῶ γιὰ ἀμφισημία ἡ ὁποία εὔκολα μπορεῖ νὰ ἀποκαλυφθεῖ.
Ἐξ ἄλλου, καμμία ἀπὸ τὶς τρεῖς αὐτές περιπτώσεις δὲν ἀφορᾶ στα βασικά θέματα, θέματα τὰ ὁποῖα εἶναι καθοριστικά στη φιλοσοφία τοῦ Σωκράτους καὶ τὰ ὁποῖα ὁ Ξενοφῶν ἐπ᾿ οὐδενί τρόπω παρουσιάζει ὑπὸ τὴ διάσταση τῆς εἰρωνείας.
Ἀς ἐπιχειρήσουμε, λοιπόν, νὰ πραγματευθοῦμε τὰ θέματα αὐτά.
Σημειώσεις
8. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, ΙΙΙ 11.
9. Αὐτόθι, ΙΙΙ 11, 15-18.
10. S. LONBORG, Dike und Eros. Menschen und Mächten im alten Athen, München, 1924, σσ. 255 κ.εξ.
11. J. PATOČKA, Socrate, σ. 403.
12. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Εἰρωνευτής καὶ ἠθικὸς φιλόσοφος, σ. 69.
13. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Συμπόσιο, 5, 1-10.
14. Αὐτόθι, 4, 56-64.
8. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, ΙΙΙ 11.
9. Αὐτόθι, ΙΙΙ 11, 15-18.
10. S. LONBORG, Dike und Eros. Menschen und Mächten im alten Athen, München, 1924, σσ. 255 κ.εξ.
11. J. PATOČKA, Socrate, σ. 403.
12. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Εἰρωνευτής καὶ ἠθικὸς φιλόσοφος, σ. 69.
13. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Συμπόσιο, 5, 1-10.
14. Αὐτόθι, 4, 56-64.
Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΥΠΑΡΞΙΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΑ ΚΑΤΑΝΟΗΤΟ ΥΙΟΘΕΤΗΣΕ ΚΑΤ' ΑΝΑΛΟΓΙΑΝ ΤΗΝ ΕΚΔΟΧΗ ΤΟΥ ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟ. ΟΠΩΣ ΛΟΙΠΟΝ Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΥΠΑΡΞΕΩΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΦΥΓΗ ΠΑΣΗ ΘΥΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΔΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΑΡΟΜΟΙΩΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΦΥΓΗ ΤΗΣ ΕΚΔΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ ΧΑΡΙΝ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ. Ο ΔΙΕΘΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΘΑ ΜΑΣ ΣΩΣΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΑΣ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΑΡΧΙΩΤΙΚΗ ΜΑΣ ΚΑΤΑΔΙΚΗ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΠΕΡΙΕΙΛΘΑΜΕ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου