Συνέχεια από: Kυριακή 19 Απριλίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤ΄
Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ, ΟΠΩΣ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑΣ ΤΟΥ «ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ» ΤΟΥ ΩΣ «ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΥ»
Ἡ μορφὴ καὶ ἡ δομὴ τῆς σωκρατικῆς διαλεκτικῆς
Προκειμένου γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση καὶ ἐπίλυση τοῦ ζητήματος τῆς δομῆς τῆς σωκρατικῆς διαλεκτικῆς, θὰ ἦταν καλὸ νὰ ξεκινήσουμε ἀπὸ τις μαρτυρίες τοῦ Ξενοφῶντος. Οἱ ἐν λόγω μαρτυρίες εἶναι λίγες ἀλλὰ ἀρκετὰ χυμώδεις. Βεβαίως, θὰ μποροῦσε κανείς νὰ ὑποστηρίξει ὅτι ὁ Ξενοφῶν ἄντλησε τὶς πληροφορίες ποὺ μᾶς παρέχει σχετικώς ἀπὸ ἄλλες πηγές, καὶ ἰδίως ἀπὸ τὸν Πλάτωνα. Πρόκειται, ἐν τούτοις, γιὰ εἰκασίες, οἱ ὁποῖες μποροῦν νὰ ἀμφισβητηθοῦν ἐξ αἰτίας τῆς ἀπόλυτης αδιαφορίας του πρὸς τὴν ἴδια τὴ διαλεκτικὴ καὶ τὰ σύνθετα προβλήματα που συνυφαίνονται μὲ αὐτήν. Μέλημα τοῦ Ξενοφώντος δὲν ἦταν νὰ ἐπισημάνει τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο μπορεῖ κανεὶς νὰ καταλήξει σε συμπεράσματα, ἀλλ᾿ ἀπεναντίας νὰ καταδείξει τὰ συμπεράσματα καθ' ἑαυτά. Ο Ξενοφῶν δὲν ἐνδιαφερόταν γιὰ τὴ μέθοδο ἀλλὰ μόνον γιὰ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς μεθόδου.
Σχετικῶς μὲ τὴν ἐλεγκτική μέθοδο ὁ Ξενοφῶν τοποθετεῖται μέσω τοῦ Χαρικλέους καὶ τοῦ Ἱππία:
Χαρικλῆς: Ἀλλὰ σύ, ὡς γνωστόν, ὦ Σωκράτη, συνηθίζεις νὰ ἐρωτᾶς πῶς ἔχουν τὰ περισσότερα πράγματα, ἐνῷ τὰ γνωρίζεις· αὐτὰ λοιπὸν νὰ μὴ τὰ ἐρωτᾶς 21.
Διότι φθάνει ὅτι περιγελᾶς τοὺς ἄλλους, ἀφ' ἑνὸς μὲν ἐρωτῶν καὶ ἐλέγχων ὅλους, ἀφ' ἑτέρου δὲ μὴ θέλων εἰς κανένα νὰ δίδης λόγον οὔτε νὰ ἐκφράζης γνώμην διὰ τίποτε 22.
Ὁ ἴδιος διευκρινίζει μὲ τρόπο ἀκόμη πιο διεξοδικό:
Πῶς δὲ προσεπάθει νὰ κάμῃ τοὺς μαθητὰς διαλεκτικωτέρους, καὶ αὐτὸ θὰ προσπαθήσω νὰ τὸ λέγω. Δηλαδὴ ὁ Σωκράτης ἀφ' ἑνὸς μὲν παρεδέχετο, ὅτι ἐκεῖνοι ποὺ ἠξεύρουν τὶ εἶναι κατ' οὐσίαν κάθε πρᾶγμα, ὅτι καὶ εἰς τοὺς ἄλλους ἠμποροῦν νὰ τὸ ἐξηγήσουν· ἀφ᾿ ἑτέρου δὲ ἐκεῖνοι, ποὺ δὲν τὸ ἠξεύρουν, εἶπεν ὅτι διόλου δὲν εἶναι παράδοξον καὶ οἱ ἴδιοι νὰ σφάλλουν καὶ τοὺς ἄλλους νὰ κάμουν νὰ σφάλλουν· διὰ ταῦτα ποτὲ δὲν ἔπαυε νὰ ἐξετάζῃ μαζί μὲ τοὺς μαθητάς του, τὶ εἶναι κατ' οὐσίαν κάθε πρᾶγμα. Πολὺς μὲν λοιπὸν κόπος θὰ ἦτο νὰ διεξέλθω ὅλα ὅπως τὰ ὥριζε· τόσα δὲ μόνον θὰ εἶπω, μὲ ὅσα νομίζω, ὅτι θὰ φανερώσω τὸν τρόπον τῆς ἐρεύνης23.
Ὁσάκις δὲ ὁ ἴδιος διὰ λόγου ἀνέπτυσσε θέμα τι τὸ διεξήρχετο μὲ ἐπιχειρήματα γενικῶς παραδεκτά, ἐπειδὴ ἐνόμιζεν, ὅτι αὐτὸ ἦτο ἀσφάλεια τῆς συζητήσεως. Δι' αὐτὸ λοιπὸν περισσότερον ἀπὸ ὅσους ἐγὼ ἠξεύρω, οσάκις ὡμίλει, ἔκαμνε τοὺς ἀκροατάς τους νὰ συμφωνούν. Ἔλεγε δὲ, ὅτι καὶ ὁ Ὅμηρος ἀπένειμεν εἰς τὸν ᾿Οδυσσέα τὴν ἐπωνυμίαν τοῦ ἀσφαλοῦς ρήτορος ἐπειδὴ ἦτο ἱκανὸς νὰ δημηγορῇ μὲ τὰ ὑπὸ πάντων τῶν ἀνθρώπων παραδεδεγμένα ἐπιχειρήματα24.
Μποροῦμε, ἐν προκειμένω, νὰ παρατηρήσουμε τὴν ἀντιστοιχία τοῦ προτελευταίου ἀποσπάσματος μὲ ἕνα παράλληλο ἀπόσπασμα ἀπὸ τὴν Πολιτεία τοῦ Πλάτωνος25:
Δίνεις τάχα τὸν τίτλο τοῦ διαλεκτικοῦ σ' αὐτὸν ποὺ ἡμπορεῖ νὰ λογαριάση τὸ κάθε ον ἀπὸ τὴν ἄποψη τῆς οὐσίας του, καὶ δὲν θὰ παραδεχτῆς ὅτι, ὅποιος εἶναι ἀνίκανος γιὰ τὸν λογαριασμό τοῦτο, ὅσο λιγώτερο ἡμπορεῖ νὰ δώση σχετικὰ μὲ κάποιο πράγμα τοῦτον τὸν λογαριασμό στὸν ἑαυτό του καὶ στοὺς ἄλλους, τόσο λιγώτερο νοῦ ἔχει σχετικὰ μὲ τὸ ἴδιο ἐκεῖνο πρᾶγμα 26;
Ἰδού, ἐπίσης, μὲ ποιον τρόπο ὁ Πλάτων δηλώνει στο Σοφιστή ὅσα ἐν συντομία ἀναφέρει ὁ Ξενοφῶν σχετικῶς μὲ αὐτοὺς ποὺ χρησιμοποιοῦν τὴν καταρριπτική μέθοδο:
ΞΕ. Νά! Βάζουν ἐρωτήματα γιὰ κεῖνα τὰ ζητήματα ὅπου νομίζουνε μερικοί πὼς λένε κάτι, ἐνῶ δὲ λένε τίποτα. Κι ἔπειτα εὔκολα ἐξελέγχουνε τις γνώμες τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν, ἀφοῦ εἶναι σφαλερές. Τις γνώμες αὐτὲς τις συνάγουνε σὰ συμπεράσματα τῆς συζήτησης καὶ τὶς βάζουνε τὴ μιὰ κοντὰ στὴν ἄλλη, κι ἔπειτα τὶς συγκρίνουνε καὶ δείχνουν ὁλοφάνερα, πὼς ταυτόχρονα γιὰ τὰ ἴδια πράματα, γιὰ τὶς ἴδιες σχέσεις καὶ ἀπὸ τὴν ἴδιαν ἄποψὴν ἀντιφάσκουν οἱ ἴδιοι μὲ τὸν ἑαυτό τους27.
Στη διασαφήνιση τοῦ τελευταίου ἀποσπάσματος τοῦ Ξενοφῶντος μπορεῖ, ἐπίσης, νὰ φανεῖ χρήσιμο ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Ἀριστοτέλους Περὶ σοφιστικῶν ἐλέγχων.Τούτου δὲ πίστις ἢ τε διὰ τῆς ἐπαγωγῆς καὶ συλλογισμός, ἂν τε ληφθῇ τις ἄλλος καὶ ὅτι τοσαυταχῶς ἂν τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασι καὶ λόγοις μὴ ταὐτὸ δηλώσαιμεν 28.
Ἡ διάκριση, ὅμως, τοῦ Ἀριστοτέλους μεταξύ «διαλεκτικών συλλογισμῶν» καὶ «πειραστικών συλλογισμῶν» δὲν συναντάται στον Σωκράτη, ὁ ὁποῖος συγχωνεύει τοὺς πρώτους μὲ τοὺς δεύτερους: πράγματι, ὁ Σωκράτης ἀφορμᾶται συχνὰ ἀπὸ τοὺς ἰσχυρισμούς τῶν ἐρωτηθέντων, ἔτσι ὥστε ὁ συλλογισμός νὰ εὐθυγραμμίζεται μὲ τὴν ὀπτική της κοινῆς γνώμης.
Ὁ Σωκράτης, συνεπῶς, ἀφορμᾶται ἀπὸ τὴ γνώμη τῶν συνομιλητῶν του καὶ τὴν ὑποβάλλει σὲ αὐστηρή κριτική, μὲ σκοπὸ νὰ τὴν ἐλευθερώσει ἀπὸ τὴν ἀντίφαση. Στόχος του εἶναι νὰ ἀποδείξει το «τι ἐστί», αὐτὸ δηλαδὴ ποὺ ἐν γένει συζητεῖται, καὶ ἀκολούθως νὰ παράσχει τὸν ὁρισμό του.
Προφανῶς εἶναι δύσκολο να συναγάγουμε ἀπὸ τὸν Πλάτωνα, μέσα ἀπὸ τὴ σύνθετη ἀνάπτυξη τῆς διαλεκτικῆς ποὺ ἐκεῖνος ἔθεσε σε λειτουργία, μία γνώση σχετικῶς μὲ τὸ τί πραγματικὰ ἀνήκει στὸν Σωκράτη καὶ τὶ στὸν ἴδιο. Ωστόσο, πιστεύουμε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐντοπιστεῖ ἕνα σαφές διακριτικό στοιχεῖο. Πράγματι, ὁ Πλάτων διέκρινε στὴν διαλεκτική μέθοδο δυό ξεχωριστές στιγμές: μία «συνοπτική», ἡ ὁποία ἐπιτρέπει τὴν ἀναγωγὴ ἀπὸ τὴν πολλαπλότητα τῶν πραγμάτων στη μονάδα τῆς Ἰδέας, καὶ μία «διαιρετική», ἡ ὁποία καθιστὰ ἐφικτὴ τὴν ὑποδιαίρεση τῆς Ἰδέας στη δομή της καὶ στις διαρθρώσεις της29.
Ας διαβάσουμε ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸν Φαῖδρο, τὸ ὁποῖο καὶ συνοψίζει τη θεωρία αὐτή:
ΦΑΙΔΡΟΣ – Μὰ ποίων μεθόδων;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ – Ἡ μία· τὸ νὰ ἀνάγῃ τὰ εἰς πολλὰ μέρη διασκορπισμένα στοιχεῖα εἰς μίαν γενικὴν ἰδέα συνθέτοντάς τα, διὰ νὰ καθιστᾷ σαφές καθένα ὁρίζων αὐτό, διὰ τὸ ὁποῖον κάθε φορὰ θέλει νὰ διδάξῃ. Ὅπως ἀκριβῶς τώρα δά, ἀφοῦ ἐδώσαμε τὸν ὁρισμό, τὶ εἶναι, εἴτε καλῶς εἴτε κακῶς, ἐκάμαμε τὸν λόγο. Ἕνεκα τούτου τουλάχιστο ὁ λόγος μας ἠδυνήθη νὰ ἔχῃ σαφήνεια καὶ συνέπεια πρὸς τὸν ἑαυτό του.
ΦΑΙΔΡΟΣ – Καὶ ἡ ἄλλη μέθοδος λοιπὸν ποιὰ εἶναι, Σωκράτη;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ – Τὸ νὰ ἡμπορῇ κανεὶς νὰ ἀναλύῃ εἰς τὰ εἴδη της (τὴν γενικὴν ἔννοιαν), εἰς τὰς φυσικάς της διαρθρώσεις, καὶ νὰ μὴ ἐπιχειρῇ νὰ θραύῃ κανένα μέρος, σὰν κακός μάγειρος· ἀλλὰ ὅπως πρὸ ὀλίγου οἱ δύο λόγοι μου ἐπῆραν μιὰ κοινὴ γενικὴ ἰδέα, τὴν μανία, καὶ ὅπως ἀκριβῶς ἀπὸ ἕνα σῶμα ἐκ φύσεως ἔχομε διπλὰ καὶ ὁμώνυμα μέρη, τὰ ὁποῖα ὀνομάζονται ἀριστερὰ καὶ δεξιά, ἔτσι καὶ οἱ δύο λόγοι, ἀφοῦ ἐθεώρησαν τὴν μανία σὰν ἕνα εἶδος (γενικόν), τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐντὸς μας ἐκ φύσεως, ὁ μὲν ἕνας ἀναλαμβάνων τὸ ἀριστερὸ μέρος διευκρινιζοντάς το δὲν ἤρχισε πάλιν ἐξ ἀρχῆς, παρά, ἀφοῦ πρὶν εὑρῆκε εἰς αὐτὰς τὰς ἐρεύνας του ἕνα ἔρωτα ὀνομαζόμενον ἀριστερό, πολὺ δίκαια τὸν εἰρωνεύθη, ὁ δὲ ἄλλος λόγος φέροντάς μας εἰς τὰ δεξιὰ τῆς μανίας, ἀφοῦ εὑρῆκε ἕνα ἔρωτα ὁμώνυμο μὲν μὲ ἐκεῖνον, θεϊκὸν ὅμως, καὶ ἀφοῦ ἔλαβε αὐτὸν ὡς ὑπόθεσι, τὸν ἐπήνεσε σὰν αἰτία τῶν πλέον μεγάλων καλῶν δι' ἡμᾶς.
ΦΑΙΔΡΟΣ – Ἀληθέστατα λέγεις.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ – Καὶ ἐγὼ βέβαια, Φαῖδρε, ἀγαπῶ αὐτὰς τὰς ἀναλύσεις καὶ τὰς συνθέσεις, διὰ νὰ εἶμαι ἱκανὸς νὰ ὁμιλῶ καὶ νὰ σκέπτωμαι· καὶ ἐὰν νομίσω κανένα ἄλλον ἱκανὸν ν' ἀντιλαμβάνεται τὸ ἀντικείμενο καὶ ὡς ἓν καὶ εἰς πολλὰ ἀναλελυμένο, αὐτὸν τὸν παίρνω ἀπὸ πίσω σὰν θεὸ ἀκολουθώντας τὰ ἴχνη του. Καὶ ὅσους ἡμποροῦν νὰ κάνουν αὐτὸ τοὺς ὀνομάζω ἕως τώρα διαλεκτικούς καὶ ὁ θεὸς ξαίρει ἂν σωστὰ τοὺς ὀνομάζω ἢ ὄχι 30.
Γιὰ νὰ ἀντιληφθοῦμε, ἐν τούτοις, τὴν ἰδιαίτερη σπουδαιότητα τὴν ὁποία ὁ Πλάτων – ὑπερβαίνοντας κατά πολύ τὸν Σωκράτη, ἂν καὶ ξεκινᾶ ἀπὸ τις σχετικές σωκρατικές προϋποθέσεις – ἀπέδωσε στη διαλεκτική ὡς φιλοσοφία μὲ τὴν πλέον ὑψηλὴ ἔννοια τοῦ ὅρου, θὰ πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ διαβάσουμε ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ δυνατὰ ἀποσπάσματα ποὺ ἐντοπίζουμε στον Σοφιστή. Εν προκειμένῳ, ἡ ἀναφορὰ στὴ διαλεκτική γίνεται μὲ προγραμματικό τρόπο καὶ δικαιολογημένα δὲν παρουσιάζεται ὁ ἴδιος ὁ Σωκράτης νὰ ὁμιλεῖ ἀλλὰ ὁ Ξένος ἀπὸ τὴν Ηλεία:
ΞΕ. Γιὰ κοίτα λοιπὸν τώρα. Ἀφοῦ ἔχουμε συμφωνήσει, πὼς καὶ τὰ γένη μὲ τὸν ἴδιον τρόπο ἀνακατεύονται συναμεταξύ τους, δὲν εἶν' ἄραγες ἀνάγκη νὰ προχωρεῖ μὲ κάποιαν ἐπιστημοσύνη στὴν ἔρευνα ἐκεῖνος, ποὺ θὰ δείξει ποιὰ μὲ ποιὰ γένη συνταιριάζουν καὶ ποιὰ δὲν ἀλληλοϋποφέρονται. Κι ἀκόμη νὰ δείξει, ἂν ὑπάρχουνε μερικά, που περνώντας ἀνάμεσα σ' ὅλα τὰ ἑνώνουν, ὥστε νὰ μποροῦν νὰ συγχωνεύουνται κι ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, ὅταν χωρίζουνται, ἂν ὑπάρχουν ἄλλα, πώς γίνουνται αἰτία τοῦ χωρισμοῦ ἀνάμεσα στις ὁλότητες;
ΘΕΑΙ. Πῶς δὲ χρειάζετ᾽ ἐπιστήμη καὶ μάλιστα ἡ ἀνώτερη ἀπ' ὅλες ἴσως;
ΞΕ. Καὶ πῶς θὰ τὴν ὀνομάσουμε, Θεαίτητε, τούτη πάλι τὴν ἐπιστήμη; Ἢ μὴν τάχα, γιὰ τὸ Δία, χωρίς νὰ τὸ καταλάβουμε πέσαμε μέσα στὴν ἐπιστήμη τῶν ἐλευτέρων ἀνθρώπων κι ἀναζητώντας τὸ σοφιστή κοντεύουμε να 'χουμε βρεῖ πρωτύτερα τὸ φιλόσοφο,
ΘΕΑΙ. Τί θὲς νὰ πεῖς;
ΞΕ. Τὸ νὰ μπορεῖ νὰ χωρίζει τὰ γένη καὶ μήτε τὸ ἴδιο εἶδος νὰ τὸ παίρνει γι' ἄλλο μήτε τὸ διαφορετικὸ νὰ τὸ παίρνει γιὰ τὸ ἴδιο, δὲν θὰ ποῦμ᾿ ἄραγες, πὼς εἶν᾿ ἔργο τῆς διαλεχτικῆς ἐπιστήμης;
ΘΕΑΙ. Βέβαια, ἔτσι θὰ ποῦμε.
ΞΕ. Ἐκεῖνος λοιπόν, ποὺ εἶν᾿ ἱκανὸς νὰ τὸ κάνει αὐτό, ξεδιαλύνει πολύ καθαρά, πῶς μιὰ ἰδέα πέρα γιὰ πέρ᾽ ἁπλώνεται διαπερνώντας πολλὲς ἄλλες, ποὺ ἡ κάθε μια τους μένει χωριστή, καὶ πῶς ἄλλες διαφορετικές συναμεταξύ τους περικλείνουνται ἀπὸ μιὰν ἄλλην ἀπέξω, καὶ πάλι πῶς μιὰ ἰδέα μέσ᾿ ἀπὸ πολλὰ σύνολα συλλαβαίνεται σὲ μιὰν ἑνότητα, καὶ πῶς πολλὲς ἰδέες μένουν ὅλως διόλου ξεχωριστές. Αὐτὸ λοιπὸν εἶναι νὰ ξέρει κανεὶς ἐπιστημονικὰ νὰ ξεχωρίζει γένος μὲ γένος, μὲ ποιον τρόπο μποροῦν τὸ καθένα νὰ ἐπικοινωνοῦν ἀναμεταξύ τους καὶ μὲ ποιὸ δὲν μποροῦν.
ΘΕΑΙ. Βεβαιότατα.
ΞΕ. Αὐτὴν ὅμως τὴ διαλεχτικὴν ἱκανότητα δὲ θὰ τὴν ἀναγνωρίσεις σὲ κανέναν ἄλλον, πιστεύω, παρὰ μόνο σ' ἐκεῖνον, ποὺ φιλοσοφεῖ ἁγνὰ και τίμια.
ΘΕΑΙ. Πῶς θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ τὴν ἀποδώσει σ' ἄλλον;
ΞΕ. Τὸ φιλόσοφο λοιπὸν σὲ κάποιον παρόμοιο τόπο θὰ τόνε βροῦμε καὶ τώρα κι ἀργότερα, ἂν τόνε ζητήσουμε. Είναι βέβαια δύσκολο νὰ τὸν ἰδοῦμε κι αὐτὸν καθαρά. Ἄλλη ὅμως εἶναι ἡ δυσκολία τοῦ σοφιστή κι ἄλλη αὐτουνοῦ ἐδῶ.
ΘΕΑΙ. Γιατί;
ΞΕ. Γιατὶ ὁ σοφιστής κρύβεται μέσα στὰ σκοτάδια, ποὺ σκεπάζουνε τὸ «μὴ ὂν» καὶ μὲ τὴ συνήθεια προσαρμόζεται σ' αὐτὰ κι ἀπὸ τὸ πολὺ σκοτάδι τοῦ τόπου εἶναι δύσκολο νὰ τόνε νιώσει κανείς. Δὲν εἶν᾿ ἀλήθεια;
ΘΕΑΙ. Ἔτσι φαίνεται.
ΞΕ. Ἐνῶ ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ ὁ φιλόσοφος παραμένοντας αἰώνια μὲ τοὺς στοχασμούς του κοντὰ στὴν ἰδέα τοῦ «ὄντος», δὲν εἶν᾿ εὔκολο να γίνει ὁρατὸς ἀπὸ τὴ λαμπράδα τοῦ τόπου. Γιατί τὰ μάτια τῆς ψυχῆς τῶν πολλῶν δὲν ἀντέχουνε νὰ κοιτάζουνε για πολὺ τὸ θεϊκό31.
Στὴν ἀνάπτυξη τοῦ δεύτερου μέρους τῆς διαλεκτικῆς μεθόδου, δηλαδή στο «διαιρετικό» καὶ «ἐγκάρσιο» μέρος (όπως πιστοποιείται στο ἀπόσπασμα τοῦ Σοφιστή), ὁ Πλάτων ἐπηρεάσθηκε ἰδιαιτέρως ἀπὸ τοὺς Πυθαγορείους, ἀπὸ μαθηματικές μελέτες, καθὼς ἐπίσης καὶ ἀπὸ τοὺς Ελεάτες. Ὅσον ἀφορᾶ, ὅμως, στὸ πρῶτο μέρος, ἀναμφίβολα ἀφορμήθηκε ἀπὸ τὸν Σωκράτη, παρ' ὅτι ὁδηγήθηκε (μέσω ἐκείνου) περαιτέρω στὴν ὀντολογική διάσταση τῶν Μορφῶν – ἡ ὁποία ἦταν ξένη πρὸς τὸν Σωκράτη – καταλήγοντας ἀκόμη πιο ψηλά, στὴν ἴδια τὴν Ἰδέα τοῦ Καλοῦ.
Ωστόσο, στὴν ἑνολογική τάση τῆς διαλεκτικῆς μεθόδου, δηλαδή στὴν τάση ἀναγωγῆς ἀπὸ τὴν πολλαπλότητα στη μονάδα, ἡ παρουσία τοῦ ἴδιου του Σωκράτους εἶναι ἀναντίρρητη.
Θὰ πρέπει ἰδιαιτέρως νὰ ληφθεῖ ὑπ' ὄψιν ἡ ἑνοποίηση τῶν ποικίλων ὄψεων τῆς ψυχῆς στὴν ἔννοια τῆς νόησης, κατ' ἀντίστοιχο τρόπο πρὸς τὴν ἑνοποίηση τῶν ποικίλων ἀρετῶν στὴν ἔννοια τῆς γνώσης.
Στη διαδικασία τῆς διαλεκτικῆς, λοιπόν, ὁ Σωκράτης ἔτεινε βαθμιαῖα νὰ ὑπερβεῖ τὴν πολλαπλότητα τῶν παραδειγμάτων, καὶ ἀκριβέστερα τὴν πολλαπλότητα τῶν κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἐξωτερικῶν κατηγορημάτων τὰ ὁποῖα συνυφαίνονται κάθε φορὰ μὲ τὸ ἐν λόγῳ ἀντικείμενο, προκειμένου νὰ ἐπιτευχθεῖ τὸ «τί ἐστί», τὸ ἕνα τῆς οὐσίας καὶ ἡ προσδιοριστικὴ ἔκφραση τῆς ἰδίας τῆς διαλεκτικῆς.
Ὁ Ξενοφῶν μᾶς τὸ ἐπιβεβαιώνει αὐτὸ μὲ τὸν τρόπο του στὸ ἀκόλουθο ἀπόσπασμα:
Διισχυρίσθη δὲ, ὅτι καὶ τὸ διαλέγεσθαι ὠνομάσθη ἀπὸ τὸ ὅτι οἱ ἄνθρωποι συνερχόμενοι σκέπτονται ἀπὸ κοινοῦ ξεχωρίζοντες τὰ πράγματα κατὰ γένη. Πρέπει λοιπὸν νὰ προσπαθῇ κανεὶς νὰ παρασκευάζη τὸν ἑαυτόν του ὅσον ἡμπορεῖ περισσότερον κατάλληλον εἰς τὸ διαλέγεσθαι καὶ νὰ φροντίζῃ δι' αὐτὸ πρὸ πάντων· διότι ἐξ αἰτίας αὐτοῦ γίνονται οἱ ἄνδρες καὶ ἄριστοι καὶ ἀξιώτατοι εἰς τὸ ἄρχειν καὶ διαλεκτικώτατοι 32.
21. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, 12, 36.
22. Αὐτόθι, ΙV 4, 9.
23. Αὐτόθι, ΙV 6, 1.
24. Αὐτόθι, ΙV 6, 15.
25. Σχετικῶς μὲ τὸ ἀπόσπασμα αὐτὸ ἀπὸ τὴν Πολιτεία, πβ. G. REALE, Per una nuova interpretazione di Platone, σσ. 359 κ. εξ.
26. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Πολιτεία, εἰσαγ.- ερμ. - σημ. Κ.Δ. Γεωργούλη, Ἀθήνα, ἐκδ. Ι. Σιδέρης, 1963, VII 534 b.
27. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Σοφιστής, Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων, Ἀθήνα, ἐκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος, 230 b.
28. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ, Περί σοφιστικῶν ἐλέγχων, ἐπιμ. W.D. Ross, Oxonii, 1958, 165b 3-6.
29. Πβ. σχετικῶς τὸ ὑπόμνημα τῆς ἱταλικῆς ἐκδόσεως: PLATONE, Fedro, Milano, Lorenzo Valla-Mondadori, 1998.
30. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Φαίδρος, 265 d - 266 b.
31. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Σοφιστής, 253 b-254 b.
32. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, ΙV 5, 12.
Σχετικῶς μὲ τὴν ἐλεγκτική μέθοδο ὁ Ξενοφῶν τοποθετεῖται μέσω τοῦ Χαρικλέους καὶ τοῦ Ἱππία:
Χαρικλῆς: Ἀλλὰ σύ, ὡς γνωστόν, ὦ Σωκράτη, συνηθίζεις νὰ ἐρωτᾶς πῶς ἔχουν τὰ περισσότερα πράγματα, ἐνῷ τὰ γνωρίζεις· αὐτὰ λοιπὸν νὰ μὴ τὰ ἐρωτᾶς 21.
Διότι φθάνει ὅτι περιγελᾶς τοὺς ἄλλους, ἀφ' ἑνὸς μὲν ἐρωτῶν καὶ ἐλέγχων ὅλους, ἀφ' ἑτέρου δὲ μὴ θέλων εἰς κανένα νὰ δίδης λόγον οὔτε νὰ ἐκφράζης γνώμην διὰ τίποτε 22.
Ὁ ἴδιος διευκρινίζει μὲ τρόπο ἀκόμη πιο διεξοδικό:
Πῶς δὲ προσεπάθει νὰ κάμῃ τοὺς μαθητὰς διαλεκτικωτέρους, καὶ αὐτὸ θὰ προσπαθήσω νὰ τὸ λέγω. Δηλαδὴ ὁ Σωκράτης ἀφ' ἑνὸς μὲν παρεδέχετο, ὅτι ἐκεῖνοι ποὺ ἠξεύρουν τὶ εἶναι κατ' οὐσίαν κάθε πρᾶγμα, ὅτι καὶ εἰς τοὺς ἄλλους ἠμποροῦν νὰ τὸ ἐξηγήσουν· ἀφ᾿ ἑτέρου δὲ ἐκεῖνοι, ποὺ δὲν τὸ ἠξεύρουν, εἶπεν ὅτι διόλου δὲν εἶναι παράδοξον καὶ οἱ ἴδιοι νὰ σφάλλουν καὶ τοὺς ἄλλους νὰ κάμουν νὰ σφάλλουν· διὰ ταῦτα ποτὲ δὲν ἔπαυε νὰ ἐξετάζῃ μαζί μὲ τοὺς μαθητάς του, τὶ εἶναι κατ' οὐσίαν κάθε πρᾶγμα. Πολὺς μὲν λοιπὸν κόπος θὰ ἦτο νὰ διεξέλθω ὅλα ὅπως τὰ ὥριζε· τόσα δὲ μόνον θὰ εἶπω, μὲ ὅσα νομίζω, ὅτι θὰ φανερώσω τὸν τρόπον τῆς ἐρεύνης23.
Ὁσάκις δὲ ὁ ἴδιος διὰ λόγου ἀνέπτυσσε θέμα τι τὸ διεξήρχετο μὲ ἐπιχειρήματα γενικῶς παραδεκτά, ἐπειδὴ ἐνόμιζεν, ὅτι αὐτὸ ἦτο ἀσφάλεια τῆς συζητήσεως. Δι' αὐτὸ λοιπὸν περισσότερον ἀπὸ ὅσους ἐγὼ ἠξεύρω, οσάκις ὡμίλει, ἔκαμνε τοὺς ἀκροατάς τους νὰ συμφωνούν. Ἔλεγε δὲ, ὅτι καὶ ὁ Ὅμηρος ἀπένειμεν εἰς τὸν ᾿Οδυσσέα τὴν ἐπωνυμίαν τοῦ ἀσφαλοῦς ρήτορος ἐπειδὴ ἦτο ἱκανὸς νὰ δημηγορῇ μὲ τὰ ὑπὸ πάντων τῶν ἀνθρώπων παραδεδεγμένα ἐπιχειρήματα24.
Μποροῦμε, ἐν προκειμένω, νὰ παρατηρήσουμε τὴν ἀντιστοιχία τοῦ προτελευταίου ἀποσπάσματος μὲ ἕνα παράλληλο ἀπόσπασμα ἀπὸ τὴν Πολιτεία τοῦ Πλάτωνος25:
Δίνεις τάχα τὸν τίτλο τοῦ διαλεκτικοῦ σ' αὐτὸν ποὺ ἡμπορεῖ νὰ λογαριάση τὸ κάθε ον ἀπὸ τὴν ἄποψη τῆς οὐσίας του, καὶ δὲν θὰ παραδεχτῆς ὅτι, ὅποιος εἶναι ἀνίκανος γιὰ τὸν λογαριασμό τοῦτο, ὅσο λιγώτερο ἡμπορεῖ νὰ δώση σχετικὰ μὲ κάποιο πράγμα τοῦτον τὸν λογαριασμό στὸν ἑαυτό του καὶ στοὺς ἄλλους, τόσο λιγώτερο νοῦ ἔχει σχετικὰ μὲ τὸ ἴδιο ἐκεῖνο πρᾶγμα 26;
Ἰδού, ἐπίσης, μὲ ποιον τρόπο ὁ Πλάτων δηλώνει στο Σοφιστή ὅσα ἐν συντομία ἀναφέρει ὁ Ξενοφῶν σχετικῶς μὲ αὐτοὺς ποὺ χρησιμοποιοῦν τὴν καταρριπτική μέθοδο:
ΞΕ. Νά! Βάζουν ἐρωτήματα γιὰ κεῖνα τὰ ζητήματα ὅπου νομίζουνε μερικοί πὼς λένε κάτι, ἐνῶ δὲ λένε τίποτα. Κι ἔπειτα εὔκολα ἐξελέγχουνε τις γνώμες τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν, ἀφοῦ εἶναι σφαλερές. Τις γνώμες αὐτὲς τις συνάγουνε σὰ συμπεράσματα τῆς συζήτησης καὶ τὶς βάζουνε τὴ μιὰ κοντὰ στὴν ἄλλη, κι ἔπειτα τὶς συγκρίνουνε καὶ δείχνουν ὁλοφάνερα, πὼς ταυτόχρονα γιὰ τὰ ἴδια πράματα, γιὰ τὶς ἴδιες σχέσεις καὶ ἀπὸ τὴν ἴδιαν ἄποψὴν ἀντιφάσκουν οἱ ἴδιοι μὲ τὸν ἑαυτό τους27.
Στη διασαφήνιση τοῦ τελευταίου ἀποσπάσματος τοῦ Ξενοφῶντος μπορεῖ, ἐπίσης, νὰ φανεῖ χρήσιμο ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Ἀριστοτέλους Περὶ σοφιστικῶν ἐλέγχων.Τούτου δὲ πίστις ἢ τε διὰ τῆς ἐπαγωγῆς καὶ συλλογισμός, ἂν τε ληφθῇ τις ἄλλος καὶ ὅτι τοσαυταχῶς ἂν τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασι καὶ λόγοις μὴ ταὐτὸ δηλώσαιμεν 28.
Ἡ διάκριση, ὅμως, τοῦ Ἀριστοτέλους μεταξύ «διαλεκτικών συλλογισμῶν» καὶ «πειραστικών συλλογισμῶν» δὲν συναντάται στον Σωκράτη, ὁ ὁποῖος συγχωνεύει τοὺς πρώτους μὲ τοὺς δεύτερους: πράγματι, ὁ Σωκράτης ἀφορμᾶται συχνὰ ἀπὸ τοὺς ἰσχυρισμούς τῶν ἐρωτηθέντων, ἔτσι ὥστε ὁ συλλογισμός νὰ εὐθυγραμμίζεται μὲ τὴν ὀπτική της κοινῆς γνώμης.
Ὁ Σωκράτης, συνεπῶς, ἀφορμᾶται ἀπὸ τὴ γνώμη τῶν συνομιλητῶν του καὶ τὴν ὑποβάλλει σὲ αὐστηρή κριτική, μὲ σκοπὸ νὰ τὴν ἐλευθερώσει ἀπὸ τὴν ἀντίφαση. Στόχος του εἶναι νὰ ἀποδείξει το «τι ἐστί», αὐτὸ δηλαδὴ ποὺ ἐν γένει συζητεῖται, καὶ ἀκολούθως νὰ παράσχει τὸν ὁρισμό του.
Προφανῶς εἶναι δύσκολο να συναγάγουμε ἀπὸ τὸν Πλάτωνα, μέσα ἀπὸ τὴ σύνθετη ἀνάπτυξη τῆς διαλεκτικῆς ποὺ ἐκεῖνος ἔθεσε σε λειτουργία, μία γνώση σχετικῶς μὲ τὸ τί πραγματικὰ ἀνήκει στὸν Σωκράτη καὶ τὶ στὸν ἴδιο. Ωστόσο, πιστεύουμε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐντοπιστεῖ ἕνα σαφές διακριτικό στοιχεῖο. Πράγματι, ὁ Πλάτων διέκρινε στὴν διαλεκτική μέθοδο δυό ξεχωριστές στιγμές: μία «συνοπτική», ἡ ὁποία ἐπιτρέπει τὴν ἀναγωγὴ ἀπὸ τὴν πολλαπλότητα τῶν πραγμάτων στη μονάδα τῆς Ἰδέας, καὶ μία «διαιρετική», ἡ ὁποία καθιστὰ ἐφικτὴ τὴν ὑποδιαίρεση τῆς Ἰδέας στη δομή της καὶ στις διαρθρώσεις της29.
Ας διαβάσουμε ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸν Φαῖδρο, τὸ ὁποῖο καὶ συνοψίζει τη θεωρία αὐτή:
ΦΑΙΔΡΟΣ – Μὰ ποίων μεθόδων;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ – Ἡ μία· τὸ νὰ ἀνάγῃ τὰ εἰς πολλὰ μέρη διασκορπισμένα στοιχεῖα εἰς μίαν γενικὴν ἰδέα συνθέτοντάς τα, διὰ νὰ καθιστᾷ σαφές καθένα ὁρίζων αὐτό, διὰ τὸ ὁποῖον κάθε φορὰ θέλει νὰ διδάξῃ. Ὅπως ἀκριβῶς τώρα δά, ἀφοῦ ἐδώσαμε τὸν ὁρισμό, τὶ εἶναι, εἴτε καλῶς εἴτε κακῶς, ἐκάμαμε τὸν λόγο. Ἕνεκα τούτου τουλάχιστο ὁ λόγος μας ἠδυνήθη νὰ ἔχῃ σαφήνεια καὶ συνέπεια πρὸς τὸν ἑαυτό του.
ΦΑΙΔΡΟΣ – Καὶ ἡ ἄλλη μέθοδος λοιπὸν ποιὰ εἶναι, Σωκράτη;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ – Τὸ νὰ ἡμπορῇ κανεὶς νὰ ἀναλύῃ εἰς τὰ εἴδη της (τὴν γενικὴν ἔννοιαν), εἰς τὰς φυσικάς της διαρθρώσεις, καὶ νὰ μὴ ἐπιχειρῇ νὰ θραύῃ κανένα μέρος, σὰν κακός μάγειρος· ἀλλὰ ὅπως πρὸ ὀλίγου οἱ δύο λόγοι μου ἐπῆραν μιὰ κοινὴ γενικὴ ἰδέα, τὴν μανία, καὶ ὅπως ἀκριβῶς ἀπὸ ἕνα σῶμα ἐκ φύσεως ἔχομε διπλὰ καὶ ὁμώνυμα μέρη, τὰ ὁποῖα ὀνομάζονται ἀριστερὰ καὶ δεξιά, ἔτσι καὶ οἱ δύο λόγοι, ἀφοῦ ἐθεώρησαν τὴν μανία σὰν ἕνα εἶδος (γενικόν), τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐντὸς μας ἐκ φύσεως, ὁ μὲν ἕνας ἀναλαμβάνων τὸ ἀριστερὸ μέρος διευκρινιζοντάς το δὲν ἤρχισε πάλιν ἐξ ἀρχῆς, παρά, ἀφοῦ πρὶν εὑρῆκε εἰς αὐτὰς τὰς ἐρεύνας του ἕνα ἔρωτα ὀνομαζόμενον ἀριστερό, πολὺ δίκαια τὸν εἰρωνεύθη, ὁ δὲ ἄλλος λόγος φέροντάς μας εἰς τὰ δεξιὰ τῆς μανίας, ἀφοῦ εὑρῆκε ἕνα ἔρωτα ὁμώνυμο μὲν μὲ ἐκεῖνον, θεϊκὸν ὅμως, καὶ ἀφοῦ ἔλαβε αὐτὸν ὡς ὑπόθεσι, τὸν ἐπήνεσε σὰν αἰτία τῶν πλέον μεγάλων καλῶν δι' ἡμᾶς.
ΦΑΙΔΡΟΣ – Ἀληθέστατα λέγεις.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ – Καὶ ἐγὼ βέβαια, Φαῖδρε, ἀγαπῶ αὐτὰς τὰς ἀναλύσεις καὶ τὰς συνθέσεις, διὰ νὰ εἶμαι ἱκανὸς νὰ ὁμιλῶ καὶ νὰ σκέπτωμαι· καὶ ἐὰν νομίσω κανένα ἄλλον ἱκανὸν ν' ἀντιλαμβάνεται τὸ ἀντικείμενο καὶ ὡς ἓν καὶ εἰς πολλὰ ἀναλελυμένο, αὐτὸν τὸν παίρνω ἀπὸ πίσω σὰν θεὸ ἀκολουθώντας τὰ ἴχνη του. Καὶ ὅσους ἡμποροῦν νὰ κάνουν αὐτὸ τοὺς ὀνομάζω ἕως τώρα διαλεκτικούς καὶ ὁ θεὸς ξαίρει ἂν σωστὰ τοὺς ὀνομάζω ἢ ὄχι 30.
Γιὰ νὰ ἀντιληφθοῦμε, ἐν τούτοις, τὴν ἰδιαίτερη σπουδαιότητα τὴν ὁποία ὁ Πλάτων – ὑπερβαίνοντας κατά πολύ τὸν Σωκράτη, ἂν καὶ ξεκινᾶ ἀπὸ τις σχετικές σωκρατικές προϋποθέσεις – ἀπέδωσε στη διαλεκτική ὡς φιλοσοφία μὲ τὴν πλέον ὑψηλὴ ἔννοια τοῦ ὅρου, θὰ πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ διαβάσουμε ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ δυνατὰ ἀποσπάσματα ποὺ ἐντοπίζουμε στον Σοφιστή. Εν προκειμένῳ, ἡ ἀναφορὰ στὴ διαλεκτική γίνεται μὲ προγραμματικό τρόπο καὶ δικαιολογημένα δὲν παρουσιάζεται ὁ ἴδιος ὁ Σωκράτης νὰ ὁμιλεῖ ἀλλὰ ὁ Ξένος ἀπὸ τὴν Ηλεία:
ΞΕ. Γιὰ κοίτα λοιπὸν τώρα. Ἀφοῦ ἔχουμε συμφωνήσει, πὼς καὶ τὰ γένη μὲ τὸν ἴδιον τρόπο ἀνακατεύονται συναμεταξύ τους, δὲν εἶν' ἄραγες ἀνάγκη νὰ προχωρεῖ μὲ κάποιαν ἐπιστημοσύνη στὴν ἔρευνα ἐκεῖνος, ποὺ θὰ δείξει ποιὰ μὲ ποιὰ γένη συνταιριάζουν καὶ ποιὰ δὲν ἀλληλοϋποφέρονται. Κι ἀκόμη νὰ δείξει, ἂν ὑπάρχουνε μερικά, που περνώντας ἀνάμεσα σ' ὅλα τὰ ἑνώνουν, ὥστε νὰ μποροῦν νὰ συγχωνεύουνται κι ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, ὅταν χωρίζουνται, ἂν ὑπάρχουν ἄλλα, πώς γίνουνται αἰτία τοῦ χωρισμοῦ ἀνάμεσα στις ὁλότητες;
ΘΕΑΙ. Πῶς δὲ χρειάζετ᾽ ἐπιστήμη καὶ μάλιστα ἡ ἀνώτερη ἀπ' ὅλες ἴσως;
ΞΕ. Καὶ πῶς θὰ τὴν ὀνομάσουμε, Θεαίτητε, τούτη πάλι τὴν ἐπιστήμη; Ἢ μὴν τάχα, γιὰ τὸ Δία, χωρίς νὰ τὸ καταλάβουμε πέσαμε μέσα στὴν ἐπιστήμη τῶν ἐλευτέρων ἀνθρώπων κι ἀναζητώντας τὸ σοφιστή κοντεύουμε να 'χουμε βρεῖ πρωτύτερα τὸ φιλόσοφο,
ΘΕΑΙ. Τί θὲς νὰ πεῖς;
ΞΕ. Τὸ νὰ μπορεῖ νὰ χωρίζει τὰ γένη καὶ μήτε τὸ ἴδιο εἶδος νὰ τὸ παίρνει γι' ἄλλο μήτε τὸ διαφορετικὸ νὰ τὸ παίρνει γιὰ τὸ ἴδιο, δὲν θὰ ποῦμ᾿ ἄραγες, πὼς εἶν᾿ ἔργο τῆς διαλεχτικῆς ἐπιστήμης;
ΘΕΑΙ. Βέβαια, ἔτσι θὰ ποῦμε.
ΞΕ. Ἐκεῖνος λοιπόν, ποὺ εἶν᾿ ἱκανὸς νὰ τὸ κάνει αὐτό, ξεδιαλύνει πολύ καθαρά, πῶς μιὰ ἰδέα πέρα γιὰ πέρ᾽ ἁπλώνεται διαπερνώντας πολλὲς ἄλλες, ποὺ ἡ κάθε μια τους μένει χωριστή, καὶ πῶς ἄλλες διαφορετικές συναμεταξύ τους περικλείνουνται ἀπὸ μιὰν ἄλλην ἀπέξω, καὶ πάλι πῶς μιὰ ἰδέα μέσ᾿ ἀπὸ πολλὰ σύνολα συλλαβαίνεται σὲ μιὰν ἑνότητα, καὶ πῶς πολλὲς ἰδέες μένουν ὅλως διόλου ξεχωριστές. Αὐτὸ λοιπὸν εἶναι νὰ ξέρει κανεὶς ἐπιστημονικὰ νὰ ξεχωρίζει γένος μὲ γένος, μὲ ποιον τρόπο μποροῦν τὸ καθένα νὰ ἐπικοινωνοῦν ἀναμεταξύ τους καὶ μὲ ποιὸ δὲν μποροῦν.
ΘΕΑΙ. Βεβαιότατα.
ΞΕ. Αὐτὴν ὅμως τὴ διαλεχτικὴν ἱκανότητα δὲ θὰ τὴν ἀναγνωρίσεις σὲ κανέναν ἄλλον, πιστεύω, παρὰ μόνο σ' ἐκεῖνον, ποὺ φιλοσοφεῖ ἁγνὰ και τίμια.
ΘΕΑΙ. Πῶς θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ τὴν ἀποδώσει σ' ἄλλον;
ΞΕ. Τὸ φιλόσοφο λοιπὸν σὲ κάποιον παρόμοιο τόπο θὰ τόνε βροῦμε καὶ τώρα κι ἀργότερα, ἂν τόνε ζητήσουμε. Είναι βέβαια δύσκολο νὰ τὸν ἰδοῦμε κι αὐτὸν καθαρά. Ἄλλη ὅμως εἶναι ἡ δυσκολία τοῦ σοφιστή κι ἄλλη αὐτουνοῦ ἐδῶ.
ΘΕΑΙ. Γιατί;
ΞΕ. Γιατὶ ὁ σοφιστής κρύβεται μέσα στὰ σκοτάδια, ποὺ σκεπάζουνε τὸ «μὴ ὂν» καὶ μὲ τὴ συνήθεια προσαρμόζεται σ' αὐτὰ κι ἀπὸ τὸ πολὺ σκοτάδι τοῦ τόπου εἶναι δύσκολο νὰ τόνε νιώσει κανείς. Δὲν εἶν᾿ ἀλήθεια;
ΘΕΑΙ. Ἔτσι φαίνεται.
ΞΕ. Ἐνῶ ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ ὁ φιλόσοφος παραμένοντας αἰώνια μὲ τοὺς στοχασμούς του κοντὰ στὴν ἰδέα τοῦ «ὄντος», δὲν εἶν᾿ εὔκολο να γίνει ὁρατὸς ἀπὸ τὴ λαμπράδα τοῦ τόπου. Γιατί τὰ μάτια τῆς ψυχῆς τῶν πολλῶν δὲν ἀντέχουνε νὰ κοιτάζουνε για πολὺ τὸ θεϊκό31.
Στὴν ἀνάπτυξη τοῦ δεύτερου μέρους τῆς διαλεκτικῆς μεθόδου, δηλαδή στο «διαιρετικό» καὶ «ἐγκάρσιο» μέρος (όπως πιστοποιείται στο ἀπόσπασμα τοῦ Σοφιστή), ὁ Πλάτων ἐπηρεάσθηκε ἰδιαιτέρως ἀπὸ τοὺς Πυθαγορείους, ἀπὸ μαθηματικές μελέτες, καθὼς ἐπίσης καὶ ἀπὸ τοὺς Ελεάτες. Ὅσον ἀφορᾶ, ὅμως, στὸ πρῶτο μέρος, ἀναμφίβολα ἀφορμήθηκε ἀπὸ τὸν Σωκράτη, παρ' ὅτι ὁδηγήθηκε (μέσω ἐκείνου) περαιτέρω στὴν ὀντολογική διάσταση τῶν Μορφῶν – ἡ ὁποία ἦταν ξένη πρὸς τὸν Σωκράτη – καταλήγοντας ἀκόμη πιο ψηλά, στὴν ἴδια τὴν Ἰδέα τοῦ Καλοῦ.
Ωστόσο, στὴν ἑνολογική τάση τῆς διαλεκτικῆς μεθόδου, δηλαδή στὴν τάση ἀναγωγῆς ἀπὸ τὴν πολλαπλότητα στη μονάδα, ἡ παρουσία τοῦ ἴδιου του Σωκράτους εἶναι ἀναντίρρητη.
Θὰ πρέπει ἰδιαιτέρως νὰ ληφθεῖ ὑπ' ὄψιν ἡ ἑνοποίηση τῶν ποικίλων ὄψεων τῆς ψυχῆς στὴν ἔννοια τῆς νόησης, κατ' ἀντίστοιχο τρόπο πρὸς τὴν ἑνοποίηση τῶν ποικίλων ἀρετῶν στὴν ἔννοια τῆς γνώσης.
Στη διαδικασία τῆς διαλεκτικῆς, λοιπόν, ὁ Σωκράτης ἔτεινε βαθμιαῖα νὰ ὑπερβεῖ τὴν πολλαπλότητα τῶν παραδειγμάτων, καὶ ἀκριβέστερα τὴν πολλαπλότητα τῶν κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἐξωτερικῶν κατηγορημάτων τὰ ὁποῖα συνυφαίνονται κάθε φορὰ μὲ τὸ ἐν λόγῳ ἀντικείμενο, προκειμένου νὰ ἐπιτευχθεῖ τὸ «τί ἐστί», τὸ ἕνα τῆς οὐσίας καὶ ἡ προσδιοριστικὴ ἔκφραση τῆς ἰδίας τῆς διαλεκτικῆς.
Ὁ Ξενοφῶν μᾶς τὸ ἐπιβεβαιώνει αὐτὸ μὲ τὸν τρόπο του στὸ ἀκόλουθο ἀπόσπασμα:
Διισχυρίσθη δὲ, ὅτι καὶ τὸ διαλέγεσθαι ὠνομάσθη ἀπὸ τὸ ὅτι οἱ ἄνθρωποι συνερχόμενοι σκέπτονται ἀπὸ κοινοῦ ξεχωρίζοντες τὰ πράγματα κατὰ γένη. Πρέπει λοιπὸν νὰ προσπαθῇ κανεὶς νὰ παρασκευάζη τὸν ἑαυτόν του ὅσον ἡμπορεῖ περισσότερον κατάλληλον εἰς τὸ διαλέγεσθαι καὶ νὰ φροντίζῃ δι' αὐτὸ πρὸ πάντων· διότι ἐξ αἰτίας αὐτοῦ γίνονται οἱ ἄνδρες καὶ ἄριστοι καὶ ἀξιώτατοι εἰς τὸ ἄρχειν καὶ διαλεκτικώτατοι 32.
Σημειώσεις
21. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, 12, 36.
22. Αὐτόθι, ΙV 4, 9.
23. Αὐτόθι, ΙV 6, 1.
24. Αὐτόθι, ΙV 6, 15.
25. Σχετικῶς μὲ τὸ ἀπόσπασμα αὐτὸ ἀπὸ τὴν Πολιτεία, πβ. G. REALE, Per una nuova interpretazione di Platone, σσ. 359 κ. εξ.
26. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Πολιτεία, εἰσαγ.- ερμ. - σημ. Κ.Δ. Γεωργούλη, Ἀθήνα, ἐκδ. Ι. Σιδέρης, 1963, VII 534 b.
27. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Σοφιστής, Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων, Ἀθήνα, ἐκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος, 230 b.
28. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ, Περί σοφιστικῶν ἐλέγχων, ἐπιμ. W.D. Ross, Oxonii, 1958, 165b 3-6.
29. Πβ. σχετικῶς τὸ ὑπόμνημα τῆς ἱταλικῆς ἐκδόσεως: PLATONE, Fedro, Milano, Lorenzo Valla-Mondadori, 1998.
30. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Φαίδρος, 265 d - 266 b.
31. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Σοφιστής, 253 b-254 b.
32. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, ΙV 5, 12.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου