Ο ΠΛΑΤΩΝ ΚΑΙ Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ απέναντι στο πρόβλημα της ποιότητος! (1)

 Ο ΠΛΑΤΩΝ ΚΑΙ Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

Απέναντι στο πρόβλημα της ποιότητος1! 

Τής Maria Isabel Santa Cruz.

Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να δείξει ότι δεν είναι αναγκαίο να προσεγγίζουμε τους πρώιμους πλατωνικούς διαλόγους με αφετηρία την «κλασική» θεωρία των Ιδεών. Αντίθετα, είναι δυνατόν να τους αναλύσουμε και, προπάντων, να ερμηνεύσουμε τη χρήση του λεξιλογίου της «παρουσίας» υπό το πρίσμα ενός γενικότερου —και προγενέστερου— προβλήματος: του κατά πόσον είναι δυνατόν να διακρίνουμε ένα υποκείμενο από τα συμβεβηκότα κατηγορήματά του, και ιδίως από το ποιόν (την ποιότητα).

Η σχέση που εκφράζεται με τους όρους «είναι παρόν σε» ή «βρίσκεται σε», στην οποία προσφεύγει ο Πλάτων, κληροδοτείται στον Αριστοτέλη. Η διάκριση ανάμεσα στο «καθ’ ὑποκειμένου λέγεσθαι» και στο «ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι» (Κατηγορίαι, κεφ. 2) φαίνεται να συνιστά μια «φυσική» εξέλιξη της πλατωνικής οντολογίας.

Θα υποστηρίξουμε ότι η αριστοτελική προσέγγιση βρίσκεται πολύ πιο κοντά σε εκείνη των πρώιμων πλατωνικών διαλόγων παρά σε εκείνη των διαλόγων της μέσης περιόδου.

     

 

Πέραν τών συζητήσεων γύρω από τον τρόπο με τον οποίο γίνεται κατανοητός ο διαχωρισμός, η διάζευξη [ο διαχωρισμός κατανοείται με διάφορους τρόπους: σαν διαφορετικό, σαν άνεξάρτητο από κάτι ιδιαίτερο, σάν κάτι ικανό νά υπάρξει ανεξαρτήτως  όλων των λεπτομερειών, σαν χωρικά χωριστό…] το μεγαλύτερο μέρος των ερευνητών δέχεται ότι στους μέσους διαλόγους και με παραδειγματικό τρόπο στον Φαίδωνα ο Πλάτων παρουσιάζει την θεωρία του τών χωριστών ιδεών2! Παρότι στον Φαίδωνα οι όροι χωρίς ή χωριστόν δεν εφαρμόζονται στις μορφές, (αλλά χρησιμοποιούνται για να δείξουν τον χωρισμό τής ψυχής από το σώμα), ο χωρισμός εννοημένος σαν ανεξάρτητη ύπαρξη μοιάζει να κατάγεται από τον χαρακτηρισμό των Μορφών, ιδιαίτερα στην συνθήκη τους τής αιτίας3!

          Εάν όμως προχωρήσουμε από τους μέσους διαλόγους στους πρώτους, η διαφωνία ανάμεσα στους μελετητές γίνεται μεγαλύτερη! Είναι ακόμη αντικείμενο διαμάχης ο τρόπος με τον οποίο διαβάζονται οι πρώτοι διάλογοι. Είναι σωστή μόνον η προληπτική ανάγνωση, δηλαδή για παράδειγμα να ερμηνευθεί, όπως θέλει ο Ch. Khan4, η φιλοσοφική πρόθεση του Πλάτωνος όταν έγραφε τους διαλόγους σαν τον Λάχη, τον Χαρμίδη, τον Ευθύφρονα, τον Πρωταγόρα, ξεκινώντας από τις ηθικές αναπτύξεις, τις επιστημολογικές και τις μεταφυσικές της Πολιτείας και του Φαίδωνος; Η μήπως μπορούν να διαβαστούν χωρίς την θεωρία την οποία επεξεργάστηκε ο Πλάτων στο διάβα των χρόνων;

          Οπωσδήποτε είναι δύσκολο εάν όχι αδύνατο, να αρνηθούμε τις θεματικές σχέσεις, να μην αναγνωρίσουμε μία συνέχεια ανάμεσα στα γραπτά των διαφόρων περιόδων ή να μην δεχθούμε ότι από τους πρώτους διαλόγους ο Πλάτων επικαλείται θεληματικά μία ορολογία και έννοιες στις οποίες θα δώσει αργότερα μία τεχνική και πιο ακριβή σημασία! Αλλά επιπλέον δεν είναι εντελώς χωρίς σημασία το γεγονός ότι είναι ο ίδιος ο Πλάτων ο οποίος παρουσιάζει καθέναν από τούς διαλόγους του σαν μία αυτόνομη δομική ενότητα, με έναν καινούργιο διάλογο, με μερικές σκηνές, ερωτήσεις και με διαφορετικά πρόσωπα, και ότι υπάρχουν λίγες διασταυρωμένες αναφορές.

          Πολύ πιθανόν ο Πλάτων νά περίμενε κάθε διάλογος να κατανοηθεί ανεξαρτήτως από την ανάπτυξη η οποία περιέχεται αλλού! Σ ’αυτή την περίπτωση, δεν μπορούν ίσως να διαβαστούν τα πρώτα του κείμενα εκτιμώντας την πρόθεση του συγραφέως, χωρίς να τοποθετούμε την ανάπτυξη που αναδύεται στους διαλόγους τής ωριμότητος5;

          Είναι γεγονός για παράδειγμα, ότι η χρήση ορισμένων όρων, ιδιαιτέρως εἶδος και ἰδέα σε διαλόγους όπως ο Ευθύφρων (56, 6 D 9) ο Μένων (72 C7, D8), θα μπορούσε να δείξει ότι ο Πλάτων είχε ήδη επεξεργαστεί την θεωρία του τών Μορφών όταν τούς έγραφε. Είναι αλήθεια επίσης ότι η επίμονη σωκρατική ερώτηση «τί είναι το χ;», υποθέτει ότι υπάρχουν οντότητες όπως «συμπόνοια», «κουράγιο», «ομορφιά» -σχεδόν όλες ηθικού χαρακτήρα6-, λέξεις οι οποίες σημαίνουν ποιότητα, πάνω στις οποίες υποβάλλεται η ερώτηση και των οποίων ο ορισμός ερευνάται σαν απάντηση. Επι πλέον πολλοί συγγραφείς ισχυρίζονται ότι η χρήση ορων αφορώντων το λεξιλόγιο τής «παρουσίας». Όπως παρουσία και παρείναι, παραπέμπουν καθαρά στην θεωρία τών Μορφών7!

          Στην πραγματικότητα στον Φαίδωνα (100 D) σε ένα πλαίσιο στο οποίο ερευνάται η απόδειξη ότι η αληθινή αιτία είναι η ιδέα, και αφού έχει χρησιμοποιηθεί η έννοια τής μετοχής (100 C5), ο Σωκράτης ισχυρίζεται ότι δεν μπορούμε να πούμε ότι ένα πράγμα είναι ωραίο διότι έχει αυτό το χρώμα ή αυτή την φιγούρα, αλλά αυτό που το καθιστά ωραίο είναι ακριβώς η παρουσία, D5, ή η κοινωνία, D6, του καθαυτού κάλλους. Παρ’ όλα αυτά δηλώνει ότι δεν μπορεί να εκφραστεί με σιγουριά στον τρόπο με τον οποίο δίνεται η σχέση8! [Σημαίνει όμως ότι πριν από κάθε σχέση εκείνο που μετρά ακόμη και για την ίδια την σχέση είναι οι Μορφές οι οποίες δίνουν στα πράγματα τούς χαρακτήρες που έχουν].

          Αργότερα στον Παρμενίδη, 130e κ.ε., όπου παρουσιάζεται το «δίλημμα τής μετοχής» (κοινωνίας), ο Παρμενίδης αποδεικνύει πώς η σχέση των ιδιαιτεροτήτων με την Φόρμα (μορφή) δεν μπορεί να εξηγηθεί με την παραμονή ή το Είναι των πραγμάτων τής Μορφής, καθότι αυτή δεν μπορεί να είναι παρούσα στα πράγματα ούτε ολόκληρη σε κάθε πράγμα, ούτε μερικώς, από την στιγμή που θα έχανε μ ’αυτόν τον τρόπο την συνθήκη της Μορφής (αρχέτυπου), η οποία είναι Μία, αδιαίρετη και χωρισμένη!

          Ξεκινώντας από αυτά τα χωρία έγινε προσπάθεια να ανιχνευθούν σε μερικούς από τους πρώτους διαλόγους, όπου ο Πλάτων χρησιμοποιεί το λεξικό της παρουσίας (παρουσία, παρείναι, παραγίγνεσθαι, προσγίγνεσθαι, ενείναι, είναι εν), μερικές προκαταβολικές έννοιες τής σχέσης, τής αιτιότητος, διά της παρουσίας τής Μορφής στις ιδιαιτερότητες, στις λεπτομέρειες!

          Νομίζω ότι δεν υπάρχει ανάγκη να διαβάσουμε τους πρώτους διαλόγους από την οπτική γωνία της «κλασσικής» θεωρίας των Μορφών9. Παρότι έχουν στηθεί με την χρήση τής σωκρατικής ερώτησης περί είδους ή ιδέας, σαν ένα λεξικό τής παρουσίας και μπορούν να υπολογισθούν κατά κάποιο τρόπο σαν παρουσίαση μιας «θεωρίας των Μορφών», αυτή η τελευταία είναι κάτω από πολλές απόψεις, διαφορετική από την «κλασσική θεωρία των Μορφών» η οποία βρίσκεται στον Φαίδωνα ή στην Πολιτεία και η οποία χαρακτηρίζεται από μία σειρά αντιθέσεων που ανήκουν ακριβώς σε μία οντολογία δύο ξεχωριστών πλαισίων10. 

           Μάλιστα δε είναι δυνατόν να αναλύσουμε τους πρώτους διαλόγους και να εξηγήσουμε πάνω απ’ όλα την χρήση τού λεξιλογίου τής παρουσίας σ ’αυτούς, στο φως ενός πιο γενικού προβλήματος -και μάλιστα προηγούμενου- το οποίο απασχόλησε τον Πλάτωνα και το οποίο έκτοτε υπήρξε αντικείμενο διαμάχης εκ μέρους τού Αριστοτέλη και όλης τής επόμενης παραδόσεως. Εκείνο το γενικό πρόβλημα, είναι εκείνο τής δυνατότητος να διακρίνουμε ανάμεσα στο πράγμα και την ιδιότητα, ανάμεσα σ’ ένα υποκείμενο και τα τυχαία κατηγορήματα (συμβεβηκότα), και ιδιαιτέρως την ποιότητα.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.

Σημειώσεις

1. Η ιταλική εκδοχή αυτής της εργασίας παρουσιάστηκε στο συνέδριο «Gigantomachia. Convergenze e divergenze tra Accademia e Peripato», που διοργανώθηκε από τον Maurizio Migliori στο Πανεπιστήμιο της Macerata, στην Ιταλία, τον Μάρτιο του 1999.

2.  Για μια εξέταση της έννοιας του χωρισμού, πρβλ. Fine, G., «Separation», στο: Annas, J. (επιμ.), Oxford Studies in Ancient Philosophy, τ. II, Οξφόρδη: Clarendon Press, 1984, σσ. 31–87.

3. Πρβλ. στο ίδιο. Σύμφωνα με τη Fine, υπάρχουν διάφορες ερμηνείες του χωρισμού: το «χωριστό» νοούμενο ως διαφορετικό από κάτι· ως ικανό να υπάρχει ανεξάρτητα από κάποιο συγκεκριμένο επιμέρους πράγμα· ως ικανό να υπάρχει ανεξάρτητα από όλα τα επιμέρους πράγματα· ως χωρικά χωριστό· ως χωριστό από την άποψη του ορισμού (σσ. 31–32).

4.  Πρβλ. Kahn, Ch., Plato and the Socratic Dialogue. The Philosophical Use of a Literary Form, Cambridge: Cambridge University Press, 1996, σ. XV.
5. Για μια παρουσίαση των δύο ερμηνευτικών «παραδόσεων» του Πλάτωνα —της ενιαίας και της εξελικτικής—, πρβλ. Kahn, Ch., ό.π., σσ. 38 κ.ε.

6. Όχι όμως αποκλειστικά ηθικού χαρακτήρα, όπως, λόγου χάριν, η ταχύτητα στον Λάχη 192a–b· πρβλ. Χαρμίδης 169d.

7. Πρβλ. Narcy, M., Le philosophe et son double. Un commentaire de l’Euthydème de Platon, Παρίσι: Vrin, 1984, σ. 205, σημ. 267.

8. Αυτή η άρνηση να προσδιοριστεί σε τι ακριβώς συνίσταται η σχέση δεν πρέπει να εκληφθεί ως ομολογία άγνοιας εκ μέρους του Πλάτωνα, αλλά μάλλον ως ένδειξη της δευτερεύουσας σημασίας που έχει το ερώτημα. Πράγματι, ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται η σχέση, το μόνο βέβαιο και σημαντικό είναι να πούμε ότι χάρη στις Μορφές τα πράγματα έχουν τα χαρακτηριστικά που έχουν. Πρβλ. Sedley, D., «Platonic Causes», στο: Phronesis, XLIII (1998), σ. 116, σημ. 3.

9. Εξάλλου, ακόμη κι αν με τον όρο παρουσία γινόταν υπαινιγμός στη θεωρία των Ειδών, το ζήτημα δεν είναι ουσιώδες για την κατανόηση των διαφόρων επιχειρημάτων των πρώιμων διαλόγων μέσα στο δικό τους πλαίσιο.

10. Πρβλ. Allen, Plato’s Euthyphro and the Earlier Theory of Forms, Λονδίνο: Routledge and Kegan Paul, 1970, σσ. 68–69.

Ανώνυμος είπε...

Πρμ Γʹ, 1 – 19
Υἱέ, ἐμῶν νόμων μὴ ἐπιλανθάνου, τὰ δὲ ῥήματά μου τηρείτω σῇ καρδίᾳ· μῆκος γὰρ βίου, καὶ ἔτη ζωῆς, καὶ εἰρήνην προσθήσουσί σοι. Ἐλεημοσύναι καὶ πίστεις μὴ ἐκλειπέτωσάν σοι· ἄφαψαι δὲ αὐτὰς ἐπὶ τῷ σῷ τραχήλῳ, γράψον αὐτὰς ἐπὶ πλακὸς καρδίας σου, καὶ εὑρήσεις χάριν. Καὶ προνοοῦ καλὰ ἐνώπιον Θεοῦ, καὶ ἀνθρώπων. Ἴσθι πεποιθὼς ἐπὶ Κύριον ἐν ὅλῃ καρδίᾳ· ἐπὶ δὲ σῇ σοφίᾳ μὴ ἐπαίρου. Ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς σου γνώριζε αὐτήν, ἵνα ὀρθοτομῇ τὰς ὁδούς σου· ὁ δὲ πούς σου μὴ προσκόψῃ. Μὴ ἴσθι φρόνιμος παρὰ σεαυτῷ, φοβοῦ δὲ τὸν Κύριον, καὶ ἔκκλινον ἀπὸ παντὸς κακοῦ· τότε ἴασις ἔσται τῷ σώματί σου, καὶ ἐπιμέλεια τοῖς ὀστέοις σου. Τίμα τὸν Κύριον ἀπὸ σῶν δικαίων πόνων, καὶ ἀπάρχου αὐτῷ ἀπὸ σῶν καρπῶν δικαιοσύνης, ἵνα πιμπλῶνται τὰ ταμεῖά σου πλησμονῆς σίτου, οἴνῳ δὲ οἱ ληνοί σου ἐκβλύζωσιν. Υἱέ, μὴ ὀλιγώρει παιδείας Κυρίου, μηδὲ ἐκλύου ὑπʼ αὐτοῦ ἐλεγχόμενος. Ὃν γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος, παιδεύει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱόν, ὃν παραδέχεται. Μακάριος ἄνθρωπος, ὃς εὗρε σοφίαν, καὶ θνητὸς ὃς εἶδε φρόνησιν. Κρεῖσσον γὰρ αὐτὴν ἐμπορεύεσθαι, ἢ χρυσίου καὶ ἀργυρίου θησαυρούς. Τιμιωτέρα δέ ἐστι λίθων πολυτελῶν, οὐκ ἀντιτάσσεται αὐτῇ οὐδὲν πονηρόν, εὔγνωστός ἐστι πᾶσι τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτήν, πᾶν δὲ τίμιον οὐκ ἄξιον αὐτῆς ἐστι. Μῆκος γὰρ βίου, καὶ ἔτη ζωῆς ἐν τῇ δεξιᾷ αὐτῆς, ἐν δὲ τῇ ἀριστερᾷ αὐτῆς πλοῦτος καὶ δόξα, ἐκ τοῦ στόματος αὐτῆς ἐκπορεύεται δικαιοσύνη, νόμον δὲ καὶ ἔλαιον ἐπὶ γλώσσης φορεῖ. Αἱ ὁδοὶ αὐτῆς, ὁδοὶ καλαί, καὶ πᾶσαι αἱ τρίβοι αὐτῆς ἐν εἰρήνῃ. Ξύλον ζωῆς ἐστι πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς, καὶ τοῖς ἐπερειδομένοις ἐπ αὐτήν, ὡς ἐπὶ Κύριον ἀσφαλής.