ΦΙΛΑΥΤΙΑ 1

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 1
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή

«Αλίμονο σε μένα, επειδή γράφω αυτά...»

IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA, 137

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

I. — Προσωρινή δικαιολόγηση της λέξης

Philautia. Σχεδόν καθόλου ξένη λέξη. Έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που τα δύο συστατικά της στοιχεία μεταφυτεύθηκαν από τον κήπο των ελληνικών ριζών στο παγκόσμιο λεξιλόγιο: phil-autie, όπως phil-atélie και όπως autonomie.

Αλλά είναι μια παράξενη λέξη. Ή μάλλον θα φανεί παράξενο να αναζητεί κανείς ένα νέο όνομα για κάτι τόσο παλαιό όσο η φιλαυτία ή ο εγωισμός.

Εγωισμός; Όχι ακριβώς. Αυτός ο όρος, όπως και όλα τα ξαδέλφια του σε -ισμός, πρόσφατης πολιτογράφησης, έχει ένα μικρό ύφος σχολαστικισμού, μια οσμή συστήματος που τον συγγενεύει με τον σεκταρισμό ή τον υπαρξισμό. Υπάρχουν λίγοι εγωιστές· επειδή χρειάζεται να στερείται κανείς εκπληκτικά νοημοσύνης και κρίσης ή ευγένειας —δηλαδή και πάλι νοημοσύνης, νοημοσύνης ψυχής!— για να αναγάγει σε συνειδητό σύστημα την αφελή αυθορμησία της φιλαυτίας. Ο εγωισμός αντιπροσωπεύει μια τερατολογική περίπτωση της φιλαυτία.

Γιατί να μη λέμε απλούστατα amour-propre, αγάπη προς τον εαυτό; Πρώτα απ’ όλα επειδή ο τροχός γυρίζει:

Multa renascentur quae nunc cecidere cadentque
Quae nunc sunt in honore vocabula, si volet usus
Πολλές λέξεις που τώρα έχουν πέσει θα ξαναγεννηθούν, και θα πέσουν εκείνες που τώρα βρίσκονται σε τιμή, αν το θελήσει η χρήση.

Η μόδα γερνά και ξανανιώνει τα ενδύματα και τα έθιμα. Από το πολύ γέλιο για τα καπέλα του παρελθόντος, η φιλαρέσκεια καταλήγει να ονειρεύεται έναν «δημιουργό» που θα εμπνευστεί από αυτά για να φτιάξει κάτι νέο. Έτσι και με τις λέξεις.

Διότι είναι πολύ παλαιά αυτή η νέα λέξη, φιλαυτία. Ο Αριστοτέλης και πλήθος αρχαίων συγγραφέων τη χρησιμοποιούν ως όρο κοινής χρήσης στη γλώσσα τους. Ο Κικέρων τη χρησιμοποιεί στην οικειότητα με τον φίλο του Atticus· και είναι εμφανώς ευτυχής που βρίσκει αυτή την εξωτική ονομασία για να δηλώσει μια καθολική ιδιότητα, και πάντως κικερώνεια. «Τα Ακαδημαϊκά μου έχουν βγει τόσο ωραία —εκτός αν με απατά η κοινή φιλαυτία— ώστε ακόμη και στους Έλληνες δεν υπάρχει τίποτε παρόμοιο»¹. Μήπως ένα coryza (συνάχι) δεν έχει κάτι πιο διακεκριμένο από ένα κρυολόγημα του κεφαλιού; Μήπως το Taraxacum dens leonis δεν ηχεί καλύτερα από το pissenlit; Αν η παθολογία αναζητεί το λεξιλόγιό της στη γλώσσα του Γαληνού και του Ιπποκράτη, δεν είναι μόνο από αγάπη προς τα ελληνικά —τα οποία συχνά βγαίνουν από εκεί τόσο κακοποιημένα όσο ένας ασθενής από την αίθουσα χειρουργείου—· είναι επίσης κάπως για να εντυπωσιάζει λιγότερο ή καλύτερα τους ασθενείς. Η φιλαυτία, λοιπόν, είναι μια συγγενής παθολογική πάθηση, απελπιστικά δύσκολη στη θεραπεία. Και όλοι μας έχουμε προσβληθεί από αυτήν, ακόμη κι αν είχαμε τη μετριοφροσύνη του Κικέρωνα. Ας δώσουμε λοιπόν, όπως αυτός ο λεπτός άνθρωπος, στην αγάπη μας προς τον εαυτό ένα ωραίο ελληνικό όνομα, ολοκαίνουργιο χάρη στην αρχαιότητά του. Όπως ο συγγραφέας των Ακαδημαϊκών, έτσι θα δυσκολευθούμε λιγότερο να το ομολογήσουμε.
Αν όμως η υπερηφάνειά σας —η αγάπη προς τον εαυτό;— αντιδρά στην πρόταση να καμουφλάρουμε κάτω από μια ωραία ετικέτα ένα άσχημο εμπόρευμα, θα έχετε σε λίγο με τι να κατευνάσετε την αγανάκτησή σας, όταν θα έχετε συλλάβει τη διαφορά ανάμεσα στο amour-propre και τη φιλαυτία.

II. Προσωρινός ορισμός του πράγματος

Ας αρχίσουμε από τον ονομαστικό ορισμό. Ένας μαθητής της πέμπτης τάξης λατινικών-ελληνικών θα σας τον δώσει σε μια στιγμή. Philautos είναι ο φίλος του εαυτού του· φιλαυτία είναι αγάπη του εαυτού.

Αλλά αγάπες υπάρχουν περισσότερες από ένα είδη, χωρίς να υπολογίσουμε τους απείρως μεταβλητούς βαθμούς μέσα σε κάθε είδος και τους διάφορους συνδυασμούς των ειδών μεταξύ τους. Όμως «οι ειδικοί του λεξιλογίου λένε ότι πρέπει —και αυτή είναι η δόξα τους— να γνωρίζουν την ακριβή σημασία των λέξεων και να αποδίδουν σε κάθε πράγμα ένα κατάλληλο όνομα, που να εκφράζει την ιδιότητά του χωρίς δυνατή σύγχυση με οτιδήποτε διαφορετικό» (*). Εκείνος που μιλά έτσι, ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, είναι ακριβώς ο μεγάλος διδάσκαλος της φιλαυτία: διδάσκαλος και με τις δύο έννοιες, του καθηγητή και του θεραπευτή. Πρέπει να πιστέψουμε ότι εφαρμόζει αυτό που λέει. Άλλωστε ο «φιλόσοφος λαός» —βάζω εισαγωγικά για να σας θυμίσω ότι ο Πλάτων έτσι ονομάζει τους Έλληνες— είχε εργαστεί για περισσότερα από χίλια χρόνια για να διασαφηνίσει τις έννοιες, να ορίσει τους όρους και να αποχρώσει τις εκφράσεις. Ιδίως πάνω στην αγάπη, από τον Σωκράτη έως τον Διονύσιο, τον δάσκαλο του Μαξίμου, είχαν ασκήσει την ακρίβειά τους. Την ονομάζουν Έρωτα και τη διακρίνουν προσεκτικά από τη φιλία. Ο philautos δεν είναι ένας Νάρκισσος ερωτευμένος με τον εαυτό του, ούτε λοιπόν η φιλαυτία είναι amour-propre.

Η φιλία! Κανένα θέμα δεν προσέλκυσε τόσο πολύ την προσοχή των Ελλήνων και Ρωμαίων στοχαστών· εκτός από τη Vita Beata, επειδή η φιλία αντιπροσώπευε γι’ αυτούς το πιο εκλεκτό στοιχείο της ευτυχισμένης ζωής. Ο φίλος είναι για τον Αριστοτέλη ἄλλος αὐτός, ένας άλλος εαυτός.² Επειδή κατευθύνεται προς τον άλλον, η φιλία κατέχει την ευγένεια της ανιδιοτέλειας· και επειδή αυτός ο άλλος είναι ωστόσο ο εαυτός, παραμένει ταπεινά ανθρώπινη, μακριά από τις τρέλες της «καθαρής αγάπης». Αυτή η αντίληψη της φιλίας είχε τη μεγάλη τιμή να προσφέρει στον άγιο Θωμά το εγγύτερο γένος για τον ορισμό του της Αγάπης —δεν πρόκειται για ορισμό με την αυστηρή έννοια, επειδή η αγάπη δεν μπορεί να οριστεί, όπως ούτε και ο Θεός—: Charitas est quaedam amicitia. Ο άγιος Αυγουστίνος προχώρησε ακόμη περισσότερο, εφαρμόζοντας αυτές τις έννοιες της ετερότητας και της ταυτότητας, εξίσου αναγκαίες για την αγάπη της φιλίας, στην ίδια την Αγία Τριάδα.

Αν η καρδιά πολλών αδελφών είναι μία χάρη στην αγάπη, αν η ψυχή πολλών αδελφών είναι μία χάρη στην αγάπη, για τον Θεό Πατέρα και τον Θεό Υιό θα πεις ότι είναι δύο; Αν είναι δύο θεοί, εκεί δεν υπάρχει η ύψιστη Αγάπη... Από αυτό ακριβώς πρέπει να κατανοήσετε πόσο εξέχουσα είναι αυτή η Αγάπη. Πολλές είναι οι ψυχές πολλών ανθρώπων· και αν αγαπιούνται, είναι μία μόνη ψυχή· αλλά μπορούν επίσης να ονομαστούν πολλές ψυχές. Μπορούν να ονομαστούν έτσι όταν πρόκειται για ανθρώπους, επειδή εκεί η ένωση δεν είναι τόσο μεγάλη. Εκεί, αντίθετα, σου επιτρέπεται να μιλάς για έναν μόνο Θεό· να μιλάς για δύο ή για τρεις θεούς δεν σου επιτρέπεται.

Ιδού από πού επιβάλλεται σε σένα μια υπεροχή και ένα ύψος αγάπης τέτοια, ώστε να μην μπορεί να υπάρξει μεγαλύτερη».¹

Και ακόμη: «Γιατί, μου λένε, δεν μιλάτε για δύο θεούς ίσους μεταξύ τους; Όχι, δεν μιλώ έτσι· διότι αυτή την ισότητα την εννοώ με τέτοιον τρόπο, ώστε να κατανοώ μέσα της και μια Αδιαίρετη Αγάπη, τέλεια Ενότητα. Πράγματι, αν η Αγάπη που ο Θεός έστειλε στους ανθρώπους κάνει πολλές ανθρώπινες καρδιές μία μόνη καρδιά, και πολλές ανθρώπινες ψυχές μία μόνη ψυχή, όπως είναι γραμμένο στις Πράξεις των Αποστόλων για τους πιστούς που αγαπούσαν ο ένας τον άλλον (Πράξ. 4, 32)· αν λοιπόν η ψυχή μου και η ψυχή σου, όταν έχουμε το ίδιο φρόνημα και αγαπιόμαστε, γίνονται μία ψυχή, πόσο περισσότερο ο Θεός-Πατέρας και ο Θεός-Υιός, στην ίδια την πηγή της αγάπης, είναι ένας μόνο Θεός;»⁵

Σε αυτά τα θεία ύψη παίρνει η φιλία την πηγή της και βρίσκει το πρότυπό της· και μολονότι βρίσκεται στο άλλο άκρο, η φιλαυτία διατηρεί ένα στοιχείο αυτής της φιλίας. Μόνο που, από την όμορφη αριστοτελική διατύπωση ἕτερος ἐγώ (*), ο άλλος μπορεί να εξαφανιστεί, και μαζί του η ευγένεια του αισθήματος. Ή μάλλον, μπορεί να εγκαθιδρυθεί ένας διχασμός της προσωπικότητας: ενώ η φιλία προχωρεί με διεύρυνση, με διαστολή —dilatentur spatia caritatis— για να συμπεριλάβει στην ευμένεια που αναγκαστικά έχει κανείς για τον εαυτό του κάποιον άλλον από τον εαυτό του, η φιλαυτία προχωρεί με διαίρεση, με απόσχιση, με συστολή: επειδή δεν αγαπά έξω από τον εαυτό του, ο philautos συγκροτεί τον εαυτό του ταυτόχρονα ως υποκείμενο και αντικείμενο της τρυφερότητάς του.

Έχετε συναντήσει και παρατηρήσει νευρασθενικούς; Δεν ξέρω τι λένε γι’ αυτούς οι ψυχίατροι· αλλά δεν πιστεύετε ότι η νευρασθένεια θα μπορούσε να οριστεί, ή τουλάχιστον να χαρακτηριστεί καλά, ως εξής: η ανικανότητα να ενδιαφέρεται κανείς για οτιδήποτε άλλο εκτός από τον εαυτό του; Η νευρασθένεια είναι μια φιλαυτική ασθένεια. Ο μικρόκοσμος αναδιπλώνεται στον εαυτό του —οδυνηρά, είναι αλήθεια—, αλλά σύντομα θα ακούσουμε το μυστικό αυτού του πόνου, διεκδικώντας ταυτόχρονα να αρκεί στον εαυτό του και να συγκροτεί τον έσχατο σκοπό του μακρόκοσμου. Η φιλαυτία-νευρασθένεια είναι, θα μπορούσε ακόμη να πει κανείς, η ασθένεια της θεοποίησης, μια νοσηρή θεοποίηση.

Ωστόσο, όλοι οι φιλαυτικοί δεν είναι νευρασθενικοί. Όχι ακόμη· ή όχι ακόμη φανερά, εκτός ίσως για το αργό βλέμμα του νευρολόγου. Όπως υπάρχουν νευρασθενικοί που καμαρώνουν, επιβάλλονται, κυριαρχούν —είδαμε διάσημους τέτοιους στις μέρες μας!—, υπάρχουν και φιλαυτικοί που δραστηριοποιούνται, απλώνονται, προσφέρονται αφειδώς. Συχνά είναι οι ίδιοι. Ένα κοινό γνώρισμα τους χαρακτηρίζει: ο εγωκεντρισμός. Άλλος ένας βάρβαρος όρος που ισχυρίζεται πως είναι ελληνικός. Τουλάχιστον λέει καλά αυτό που του ζητούμε να πει: την επιθυμία να βλέπει κανείς τα πάντα να περιστρέφονται γύρω από τον εαυτό του. Μερικές φορές αυτή η επιθυμία παραμένει, περισσότερο ή λιγότερο εκούσια, αναποτελεσματική: τότε δεν είναι παρά μια καχεξία της επιθυμητικής όρεξης. Αλλά μπορεί επίσης να εξοξυνθεί μέχρι του σημείου να θέσει τα πάντα σε κίνηση για να κατορθώσει να κυβερνήσει τον κόσμο, ή τουλάχιστον κάποιο ελβετικό χωριό. Και υπάρχουν τόσα ελβετικά χωριά, ιδίως έξω από την Ελβετία!

Ο εγωκεντρισμός, ωστόσο, δεν συμπίπτει ακριβώς με τη φιλαυτία. Αφαιρεί υπερβολικά το συναισθηματικό στοιχείο· είναι τυραννικός —θα ξαναμιλήσουμε για τον τύραννο—· θα έλεγε πάρα πολύ πρόθυμα oderint dum metuant (Ας με μισούν, αρκεί να με φοβούνται)· του λείπει η αφέλεια, η λεπτότητα, το μέτρο. Ενώ η φιλαυτία συμβιβάζεται με όλα αυτά. Θα καταλήξει να μας φανεί συμπαθητική, αυτή η καλή παλιά και πάντα νέα φιλαυτία, επειδή, μπροστά σε όλα τα τραχιά σύγχρονα παρώνυμά της, διατηρεί τουλάχιστον στο όνομά της κάτι από το άρωμα του Υμηττού και από τις γλυκύτητες της φιλίας προς τον εαυτό.

III. Προσωρινή δικαιολόγηση ενός «λόγου περί φιλαυτίας».

Όλες αυτές οι σκέψεις για να δικαιολογηθεί η επαναφορά της λέξης φιλαυτία. Η philia που αυτή βεβαιώνει της προσδίδει αποχρώσεις που τη διακρίνουν από τα ψευδή σύγχρονα ισοδύναμά της. Έχουμε χάσει τον ενδοιασμό της ακρίβειας στα πράγματα της ψυχής. Το σωκρατικό «γνώθι σαυτόν» έδωσε τη θέση του στη φρενίτιδα να γνωρίσουμε τον εξωτερικό κόσμο, για να τον εκμεταλλευτούμε προς όφελός μας. Υπόθεση φιλαυτία και πάλι. Και αυτή μας επανέφερε, όχι —ο Θεός να με φυλάξει από αυτή τη βλασφημία!— στο στάδιο των Ιώνων φυσιολόγων, αλλά στη νοητική τους κατάσταση. Από το πολύ να προσκολλώμαστε στη φυσική, όπως εκείνοι στη Physis, σχεδόν αποκλειστικό τίτλο όλων των έργων τους, φτάσαμε στο σημείο να πρέπει να ακούμε να μας λένε: «Ο άνθρωπος, αυτός ο άγνωστος». Η ίδια η ψυχολογία στράφηκε προς τη φυσική. Οι ηθικολόγοι μάς κουράζουν. Όλα οργανώνονται για να εμποδίσουν τη «σκέψη»· για να διευκολύνουν τη φυγή, με εντελώς άλλη έννοια από εκείνη του Πλάτωνα. Η φυγή δεν συνίσταται πλέον στην «ομοίωση με τον Θεό όσο είναι δυνατόν στον άνθρωπο»: φυγή του σοφού με σκοπό μια ευτυχέστερη επιστροφή. Είναι το άτακτο «ο σώζων εαυτόν σωθήτω», η φτηνή απόδραση, η ορμή προς τη φιλμαρισμένη ψευδαίσθηση. Ύστερα από αυτό: ύπνος, και πάλι από την αρχή.

Ως προς το όπιο του λαού, τίποτε δεν αξίζει όσο η «κατάργηση» του Θεού: ύστερα από έναν χρόνο ευφορίας, όπου ο καθένας εγκαταλείπεται στην αίσθηση ότι επιτέλους απολαμβάνει την ανεξαρτησία του, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι αυτό το αίσθημα προσωπικής ελευθερίας είναι ένα απλό κατάλοιπο της παλαιάς πίστης στον προσωπικό Θεό, σύντομα αναδύονται «ιδεολογίες», δηλαδή λατρείες συλλογικών «εγώ» που ενσαρκώνονται γρήγορα σε κάποιο μεμονωμένο εγώ· και ο άνθρωπος, απαλλαγμένος από τη χαρά να υμνεί τον Θεό, τον Κυρίαρχο που τον έπλασε κατ’ εικόνα Του, γίνεται σε έναν νέο παράδεισο το «υμνολογικό ζώο»¹ ενός Αυγούστου Συντρόφου.

Βρεθήκαμε μακριά από τη φιλαυτία; Σύμφωνα με τις διδασκαλίες του αγίου Μαξίμου του Ομολογητή, βρισκόμαστε ακριβώς μέσα της. Αυτή η ψεύτικη απελευθέρωση και αυτή η αυθεντική δουλεία είναι έργο της. Από την πρώτη στη δεύτερη πηγαίνει η καμπύλη της εξέλιξής της. Εξέλιξη με την ετυμολογική έννοια: η φιλαυτία περιέχει εν σπέρματι όλες τις τυραννίες, όπως το βελανίδι τη βελανιδιά. Ο τυραννικός άνθρωπος, σύμφωνα με την ανελέητη ψυχολογία του Πλάτωνα, είναι πρώτα και κατ’ ουσίαν ένας άνθρωπος τυραννισμένος, εσωτερικά, από τη φιλαυτία και την πολυάριθμη απογονή της, τα πάθη.

Υποστήκαμε μεγάλη απώλεια χάνοντας τις διδασκαλίες των δασκάλων πάνω σε αυτό το θέμα. Κανείς δεν συναινεί να χαρακτηριστεί εγωιστής ή εγωκεντρικός. Και, στηριζόμενοι σε αυτή την καταδίκη του εγωισμού, έχουμε τη συνείδησή μας ήσυχη. Η «αγάπη προς τον εαυτό»; «Σεβασμός προς τον εαυτό, αίσθημα που έχει κανείς για την αξιοπρέπειά του, για την ίδια του την αξία», λέει το Petit Larousse. Έτσι εξαλείφεται κάθε αναγκαιότητα να δυσπιστεί κανείς απέναντι στον εαυτό του, επειδή δεν απομένει κανένα ελάττωμα να ομολογηθεί. Απομένει η φιλαυτία. Όμως, η αρχή της σωτηρίας είναι να κατηγορεί κανείς τον εαυτό του, λέει ένας σοφός. Ίσως να έχει άδικο· αλλά δεν πιστεύετε παρ’ όλα αυτά ότι το διακύβευμα αυτής της συζήτησης αξίζει τον κόπο να ακούσουμε ανθρώπους πιο έμπειρους από εμάς; Θα τους αφήσουμε συχνότερα να μιλήσουν οι ίδιοι, από σεβασμό προς την ανωτερότητά τους και από εντιμότητα προς τον αναγνώστη. Χωρίς όμως να απαγορεύσουμε στον εαυτό μας μερικούς στοχασμούς.

IV. Παρουσίαση των δασκάλων

Θα θέλατε ασφαλώς, πριν συναινέσετε, να μάθετε ποιοι είναι οι επιδέξιοι άνθρωποι που σας προσκαλούμε να ακούσετε. Πρώτα ο Πλάτων, έπειτα ο Αριστοτέλης, ο οποίος είπε τον τελευταίο λόγο της ελληνικής σοφίας πάνω σε αυτό το ζήτημα. Κανείς, απ’ όσο γνωρίζω, δεν τον αντέκρουσε ποτέ σε αυτό το σημείο. Παρεμπιπτόντως, μερικές αποφθεγματικές ρήσεις διαφόρων φιλοσόφων, είναι συγκεντρωμένες σε ανθολόγια όπως τα Sacra Parallela του Ιωάννη Δαμασκηνού.

Αλλά κυρίως ένας άνθρωπος που είχε όλα τα προσόντα για να πραγματευθεί με γνώση αιτίας ένα τόσο σύνθετο πρόβλημα: άνθρωπος του κόσμου, και μάλιστα του μεγάλου κόσμου, φιλόσοφος, λόγιος και έπειτα μοναχός. Και ας μη σας φοβίσει αυτή η λέξη! Σημαίνει απλώς ότι αυτός ο άνθρωπος έθεσε τις θεωρίες του σε δοκιμασία. Τις πειραματίστηκε πάνω στον εαυτό του, πράγμα τόσο σπάνιο στους θεωρητικούς. Και θα μας πει αν τα αποτελέσματα των εμπειριών του συμφωνούν με τα συμπεράσματα των μελετών του. Ονομάζεται Μάξιμος και φέρει το προσωνύμιο Ομολογητής, αποδομένο στα λατινικά ως Confessor. Δηλαδή προτίμησε να υποβληθεί σε βασανιστήρια παρά να συναινέσει σε αυτό που θεωρούσε πλάνη. Μπορούμε να εμπιστευθούμε αυτόν τον μάρτυρα που άφησε να τον γδάρουν. Πολύ περισσότερο μάλιστα επειδή δεν μας ζητά να τον πιστέψουμε στα λόγια του, αλλά μόνο, από αγάπη για τον εαυτό μας —πάντα η φιλαυτία!—, να δεχθούμε να σκεφτούμε πάνω στα λεγόμενά του και να τα ελέγξουμε με τις δικές μας αναμνήσεις.

Σημειώσεις:

(1) Ad Attic. XIII, 13.
(2) ΜΑΞΙΜΟΣ ο Ομολογητής, Ambigua, PG 91, 1209 D.
(3) Ηθικά Νικομάχεια IX, 9, 1.
(4) AUGUST., In Joannem Tract. XV, κεφ. IV, αρ. 9, PL 35, 1508.
(5) Ό.π., Tract. XVIII, κεφ. V, αρ. 4, στ. 1538.
(6) Μεγάλα Ηθικά, II, XV, 5 και 7.
(7) Πρβλ. τον ορισμό του αγγέλου κατά τον Ψευδο-ΑΘΑΝΑΣΙΟ, Quaest. ad Antioch. Ducem XXX, PG 28, 616 B.
(8) σ. 731 d-782 b.

Α. ΑΡΧΑΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

Η ΑΣΚΗΤΙΚΗ ΜΑΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗ Η ΟΠΟΙΑ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΕΤΑΙ ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ  ΨΥΧΗΣ ΜΟΙΑΖΕΙ ΑΠΟΜΑΚΡΗ ΣΤΗΝ ΑΠΕΙΡΙΑ ΜΑΣ. ΕΤΣΙ ΔΟΚΙΜΑΖΟΥΜΕ ΕΝΑΝ ΕΜΠΕΙΡΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΑΛΛΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ ΜΗΠΩΣ ΜΑΣ ΑΝΟΙΞΕΙ ΤΗΝ ΟΡΕΞΗ ΤΟΥ ΕΙΔΕΝΑΙ ΕΥΚΟΛΟΤΕΡΑ.