Εκδόσεις Bompiani
Με το ελληνικό κείμενο αντικριστά
Εισαγωγή του Giovanni Reale
Μετάφραση του Piero Scazzoso
Αναθεώρηση της Ilaria Ramelli
Εισαγωγικό δοκίμιο, προλογικά σημειώματα, παραφράσεις, σημειώσεις και ευρετήρια του Enzo Bellini
Συμπληρωματικό δοκίμιο του Carlo Maria Mazzucchi
ΓΕΝΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
Σημείωση
Εισαγωγή του Giovanni Reale
ΤΟ CORPUS DIONYSIACUM ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΕΓΕΙΡΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ
Το Corpus Dionysiacum ως ένα από τα πιο μεγαλειώδη πλαστά στην ιστορία της δυτικής σκέψης
Η εμβληματική δημιουργία της μάσκας του διδασκάλου Ιεροθέου
Ποιες μπορεί να είναι οι αιτίες αυτής της εμβληματικής μυθοπλασίας
Οι σχέσεις ανάμεσα στον Πρόκλο και τον ψευδο-Διονύσιο Αρεοπαγίτη στην ερμηνεία του Werner Beierwaltes
Η ταύτιση του συγγραφέα του Corpus Dionysiacum με τον Δαμάσκιο κατά τον Carlo Maria Mazzucchi
Ερμηνευτικές παρατηρήσεις για τη Wirkungsgeschichte, ή ιστορία των επιδράσεων, του Corpus Dionysiacum
Τα αποτελέσματα που παρήγαγε το Corpus Dionysiacum προχώρησαν πολύ πέρα από τις προθέσεις του συγγραφέα του
Το νόημα και η αξία της αρνητικής θεολογίας που υπερασπίζεται ο ψευδο-Διονύσιος Αρεοπαγίτης
Συμπεράσματα
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ του Enzo Bellini
Το μυστήριο του συγγραφέα
Σκοπός του έργου
Η θεολογία
Οι «Ιεραρχίες»
ΘΕΙΑ ΟΝΟΜΑΤΑ
Πρόλογος
I. Η μέθοδος του έργου και η παράδοση των θείων ονομάτων
II. Περί της ενιαίας και διακεκριμένης θεολογίας, και ποια είναι η ένωση και η διάκριση στον Θεό
III. Ποια είναι η αξία της προσευχής και περί του μακαρίου Ιεροθέου, περί του σεβασμού των ιερών Γραφών και περί του τρόπου με τον οποίο πρέπει να τις πραγματευόμαστε
IV. Το Αγαθό, το Φως, το Ωραίο, ο Έρως, η έκσταση και ο ζήλος. Το κακό δεν είναι ον, ούτε προέρχεται από το είναι, ούτε υπάρχει μέσα στα όντα
V. Περί του Είναι και των παραδειγμάτων
VI. Η ζωή
VII. Η Σοφία, ο Νους, ο Λόγος, η Αλήθεια, η Πίστη
VIII. Η Δύναμη, η Δικαιοσύνη, η Σωτηρία, η Λύτρωση, αλλά και η Ανισότητα
IX. Μέγα, Μικρό, Ταυτό, Άλλο, Όμοιο, Ανόμοιο, Στάση, Κίνηση, Ισότητα
X. Παντοδύναμος, Παλαιός των ημερών· αλλά γίνεται λόγος και για την αιωνιότητα και τον χρόνο
XI. Η Ειρήνη, το καθαυτό-είναι, η καθαυτή-ζωή, η καθαυτή-δύναμη και οι ανάλογες εκφράσεις
XII. Άγιος των αγίων, Βασιλεύς των βασιλέων, Κύριος των κυρίων, Θεός των θεών
XIII. Το τέλειο και το Ένα
Παράφραση και σημειώσεις στα Θεία ονόματα
ΜΥΣΤΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ
Πρόλογος
I. Τι είναι ο θείος γνόφος
II. Πώς πρέπει να ενώνεται κανείς και να απευθύνει ύμνους στην Αιτία όλων των πραγμάτων, η οποία βρίσκεται πάνω από όλα τα πράγματα
III. Ποιες είναι οι καταφατικές και ποιες οι αποφατικές θεολογίες
IV. Εκείνος που είναι κατεξοχήν Αιτία κάθε αισθητού πράγματος δεν είναι κανένα από τα αισθητά πράγματα
V. Εκείνος που είναι κατεξοχήν Αιτία κάθε νοητού πράγματος δεν είναι κανένα από τα νοητά πράγματα
Παράφραση και σημειώσεις στη Μυστική θεολογία
ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ
Πρόλογος
I. Προς τον μοναχό Γάιο
II. Προς τον ίδιο μοναχό Γάιο
III. Προς τον ίδιο μοναχό Γάιο
IV. Προς τον ίδιο μοναχό Γάιο
V. Προς τον λειτουργό Δωρόθεο
VI. Προς τον ιερέα Σωσίπατρο
VII. Προς τον επίσκοπο Πολύκαρπο
VIII. Προς τον μοναχό Δημόφιλο, περί του έργου του καθενός και περί της πραότητας
IX. Προς τον επίσκοπο Τίτο, ο οποίος ρωτούσε με επιστολή ποια κατοικία έχει η σοφία, ποιο ποτήρι, ποιες τροφές και ποια ποτά
X. Προς τον Ιωάννη τον Θεολόγο, απόστολο και ευαγγελιστή, εξόριστο στο νησί της Πάτμου
Παράφραση και σημειώσεις στις Επιστολές
Συμπληρωματικό δοκίμιο του Carlo Maria Mazzucchi
Ο ΔΑΜΑΣΚΙΟΣ, ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΤΟΥ CORPUS DIONYSIANUM, ΚΑΙ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
Τα πρόσωπα με τα οποία ο συγγραφέας του Corpus Dionysiacum υποτίθεται ότι είχε άμεσες σχέσεις
Ο συγγραφέας του Corpus Dionysiacum λέει ότι ήταν παρών στην έκλειψη κατά τον θάνατο του Χριστού και στην κηδεία της Μαρίας
Σημεία εκκίνησης και σημεία άφιξης του ψευδο-Διονυσίου
Αποδείξεις πλαστογράφησης που προσκομίστηκαν από την εκκλησιαστική και βυζαντινή παιδεία των 6ου και 7ου αιώνων εναντίον του Corpus
Η συριακή μετάφραση του Corpus και η απολογητική εξήγηση του Ιωάννη Σκυθοπόλεως
Η απόπειρα του συγγραφέα του Corpus Dionysiacum να καταστήσει τον νεοπλατωνισμό ουσία του χριστιανισμού
Η μορφή του Δαμασκίου και τα ουσιώδη χαρακτηριστικά της
Η προσπάθεια του Δαμασκίου να απορροφήσει τον χριστιανισμό μέσα στον νεοπλατωνισμό
Σημαντικά χαρακτηριστικά της πραγματείας περί θείων ονομάτων
Χαρακτηριστικά και σκοποί του Δαμασκίου που αντιστοιχούν σε εκείνα του ψευδο-Διονυσίου
Λόγοι για τους οποίους ο Δαμάσκιος διέδωσε το πλαστό στην Αλεξάνδρεια και όχι στην Αθήνα
Το έργο του Μηνά Περί πολιτικής επιστήμης και ο σκοπός του
Πρόλογος
I. Προς τον μοναχό Γάιο
II. Προς τον ίδιο μοναχό Γάιο
III. Προς τον ίδιο μοναχό Γάιο
IV. Προς τον ίδιο μοναχό Γάιο
V. Προς τον λειτουργό Δωρόθεο
VI. Προς τον ιερέα Σωσίπατρο
VII. Προς τον επίσκοπο Πολύκαρπο
VIII. Προς τον μοναχό Δημόφιλο, περί του έργου του καθενός και περί της πραότητας
IX. Προς τον επίσκοπο Τίτο, ο οποίος ρωτούσε με επιστολή ποια κατοικία έχει η σοφία, ποιο ποτήρι, ποιες τροφές και ποια ποτά
X. Προς τον Ιωάννη τον Θεολόγο, απόστολο και ευαγγελιστή, εξόριστο στο νησί της Πάτμου
Παράφραση και σημειώσεις στις Επιστολές
Συμπληρωματικό δοκίμιο του Carlo Maria Mazzucchi
Ο ΔΑΜΑΣΚΙΟΣ, ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΤΟΥ CORPUS DIONYSIANUM, ΚΑΙ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
Τα πρόσωπα με τα οποία ο συγγραφέας του Corpus Dionysiacum υποτίθεται ότι είχε άμεσες σχέσεις
Ο συγγραφέας του Corpus Dionysiacum λέει ότι ήταν παρών στην έκλειψη κατά τον θάνατο του Χριστού και στην κηδεία της Μαρίας
Σημεία εκκίνησης και σημεία άφιξης του ψευδο-Διονυσίου
Αποδείξεις πλαστογράφησης που προσκομίστηκαν από την εκκλησιαστική και βυζαντινή παιδεία των 6ου και 7ου αιώνων εναντίον του Corpus
Η συριακή μετάφραση του Corpus και η απολογητική εξήγηση του Ιωάννη Σκυθοπόλεως
Η απόπειρα του συγγραφέα του Corpus Dionysiacum να καταστήσει τον νεοπλατωνισμό ουσία του χριστιανισμού
Η μορφή του Δαμασκίου και τα ουσιώδη χαρακτηριστικά της
Η προσπάθεια του Δαμασκίου να απορροφήσει τον χριστιανισμό μέσα στον νεοπλατωνισμό
Σημαντικά χαρακτηριστικά της πραγματείας περί θείων ονομάτων
Χαρακτηριστικά και σκοποί του Δαμασκίου που αντιστοιχούν σε εκείνα του ψευδο-Διονυσίου
Λόγοι για τους οποίους ο Δαμάσκιος διέδωσε το πλαστό στην Αλεξάνδρεια και όχι στην Αθήνα
Το έργο του Μηνά Περί πολιτικής επιστήμης και ο σκοπός του
ΕΥΡΕΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ
Συντομογραφίες και βραχυγραφίες
Βιβλικές συντομογραφίες
Βιβλικά χωρία
Ευρετήριο εννοιών και θεμάτων
Ευρετήριο των μη βιβλικών συγγραφέων που παρατίθενται από τον Διονύσιο
Ευρετήριο των ονομάτων που παρατίθενται από τον Διονύσιο
Γενικό βιβλιογραφικό ευρετήριο
Βιβλιογραφικό ευρετήριο των έργων που παρατίθενται στο «Συμπληρωματικό δοκίμιο» του C. M. Mazzucchi
Συντομογραφίες και βραχυγραφίες
Βιβλικές συντομογραφίες
Βιβλικά χωρία
Ευρετήριο εννοιών και θεμάτων
Ευρετήριο των μη βιβλικών συγγραφέων που παρατίθενται από τον Διονύσιο
Ευρετήριο των ονομάτων που παρατίθενται από τον Διονύσιο
Γενικό βιβλιογραφικό ευρετήριο
Βιβλιογραφικό ευρετήριο των έργων που παρατίθενται στο «Συμπληρωματικό δοκίμιο» του C. M. Mazzucchi
ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Το πρώτο σχέδιο αυτού του έργου ανάγεται σε πολλά χρόνια πριν, δηλαδή στην εποχή κατά την οποία ο καθηγητής Piero Scazzoso, διδάσκων ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, άρχισε να μελετά το Corpus των συγγραμμάτων που μας παραδόθηκαν υπό το όνομα του Διονυσίου Αρεοπαγίτη, προς το τέλος της δεκαετίας του 1950 του περασμένου αιώνα. Μελέτησε σε βάθος τη γλώσσα και τη σημασία του Corpus στη χριστιανική παράδοση, κυρίως την ανατολική. Το σημαντικότερο έργο του Scazzoso είναι: Ricerche sulla struttura del linguaggio dello pseudo Dionigi Areopagita, Milano 1967, στο οποίο συγκεντρώθηκαν τα αποτελέσματα που είχε επιτύχει σε μια σειρά δοκιμίων· για την αναγραφή τους βλ. τη Βιβλιογραφία —σσ. 801 και 805. Παράλληλα έκανε και μια πλήρη μετάφραση, στην οποία εργάστηκε επί δεκαπέντε χρόνια, χωρίς να μπορέσει να τη δημοσιεύσει προσωπικά, καθώς πέθανε πρόωρα στις 30 Μαρτίου 1975 —είχε γεννηθεί το 1912.
Το πολύτιμο υλικό εμπιστεύθηκε η χήρα του —η καθηγήτρια Stefania Interdonato— στον καθηγητή Enzo Bellini, διδάσκοντα Ιστορία της Θεολογίας στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου και Πατρολογία και Πατερική στη Διαπεριφερειακή Θεολογική Σχολή, ο οποίος επί χρόνια μελετούσε την ύστερη αρχαία χριστιανική σκέψη και εργαζόταν ακριβώς πάνω στον Διονύσιο Αρεοπαγίτη. Από τα έργα του Bellini θυμίζουμε: La Chiesa nel mistero della salvezza in San Gregorio Nazianzeno, Varese 1970· Alessandro e Ario: un esempio di conflitto tra fede e ideologia. Documenti della prima controversia ariana, Milano 1974· Atanasio, L’incarnazione del Verbo, μετάφραση, εισαγωγή και σημειώσεις, Roma 1976· Ireneo di Lione, Contro le eresie e altri scritti, εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις και ευρετήρια, Milano 1979, έργο που επανεκδόθηκε πολλές φορές.
Ο Bellini επικοινώνησε αμέσως μαζί μου, επειδή γνώριζε ότι ο καθηγητής Scazzoso, ενώ εργαζόταν στη μετάφραση των διαφόρων συγγραμμάτων του Corpus, είχε συζητήσει πολλές φορές μαζί μου διάφορα προβλήματα που αφορούσαν τη μετάφραση ορισμένων όρων και τις νεοπλατωνικές έννοιες που συνδέονταν με αυτούς, και ότι θα επιθυμούσε να δημοσιεύσει το έργο του σε σειρές που διηύθυνα εγώ.
Με τον καθηγητή Bellini συμφώνησα το σχέδιο των σύνθετων υπομνηματικών βοηθημάτων. Λόγω του πρόωρου θανάτου του, ο Piero Scazzoso δεν μπόρεσε να προχωρήσει συστηματικά στην τελική αναθεώρηση της μετάφρασης· και αυτό το έργο το ανέλαβε ο Enzo Bellini, ο οποίος παράλληλα επιμελήθηκε το Εισαγωγικό Δοκίμιο, τους Προλόγους, τις παραφράσεις, τις σημειώσεις και τα ευρετήρια.
Τα έργα που συγκροτούν το Corpus παρουσιάστηκαν με την παραδοσιακή σειρά, διαιρεμένα σε κεφάλαια και παραγράφους σύμφωνα με την έκδοση του Cordier, όπως μαρτυρούνται από διάφορα χειρόγραφα. Για τα Θεία ονόματα ο Bellini θέλησε να προσθέσει, μέσα σε αγκύλες και με πλάγια στοιχεία, την αρίθμηση που εισήγαγε ο C. Pera —βλ. τις ενδείξεις που δίνονται στη Βιβλιογραφία, σ. 795. Για όλα τα έργα σημειώθηκαν στο περιθώριο η στήλη και το γράμμα της έκδοσης Cordier της Patrologia Graeca, τόμ. III.
Στο σχόλιο ο Bellini έδωσε μεγάλη έμφαση στα σχόλια που παρατίθενται στην Patrologia Graeca, τόμ. IV, με ένδειξη της στήλης και του γράμματος. Αυτά τα σχόλια δημοσιεύθηκαν υπό το όνομα του Μαξίμου του Ομολογητή, αλλά ο Hans Urs von Balthasar απέδειξε ότι το μεγαλύτερο μέρος τους ανήκει στον Ιωάννη Σκυθοπόλεως. Επειδή δεν έχει ακόμη επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ των μελετητών ως προς την απόδοσή τους, κατά κανόνα παρατέθηκαν χωρίς να δηλώνεται ο συγγραφέας, εκτός από τις περιπτώσεις όπου η απόδοση φαίνεται ασφαλής.
Δυστυχώς και ο Enzo Bellini —που είχε γεννηθεί το 1934— έφυγε πρόωρα από τη ζωή, μόλις στα 47 του χρόνια, αμέσως αφού ολοκλήρωσε τις εργασίες για αυτό το έργο —1981.
Τόσο η μετάφραση όσο και τα υπομνηματικά βοηθήματα είναι καρπός πολλών ετών εντατικής εργασίας των συγγραφέων και επιβάλλονται ως σημείο αναφοράς λόγω της ακρίβειας και της πληρότητάς τους.
Η πρώτη έκδοση αυτού του έργου δημοσιεύθηκε από τον εκδοτικό οίκο Rusconi Libri το 1981, σε μια σειρά που διηύθυνα εγώ· ακολούθησε δεύτερη έκδοση το 1983 και τρίτη το 1997. Η νέα έκδοση που δημοσιεύουμε τώρα στον Bompiani —ο οποίος απέκτησε ολόκληρο τον κατάλογο της Rusconi Libri— φέρνει πολλές καινοτομίες και σημαντικούς εμπλουτισμούς σε σχέση με τις προηγούμενες εκδόσεις.
Σύμφωνα με το κριτήριο που ακολουθείται για τα περισσότερα έργα της σειράς, παρουσιάζεται απέναντι από τη μετάφραση το ελληνικό κείμενο, σύμφωνα με τις εκδόσεις της Beate Regina Suchla —Corpus Dionysiacum I. Pseudo Dionysius Areopagita, De divinis nominibus, επιμ. Beate Regina Suchla, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1990— και των Günter Heil και Adolf Martin Ritter —Corpus Dionysiacum II. Pseudo Dionysius Areopagita. De coelesti hierarchia, De ecclesiastica hierarchia, De mystica theologia, Epistulae, επιμ. Günter Heil και Adolf Martin Ritter, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1991.
Επειδή ο Scazzoso είχε ακολουθήσει άλλες κριτικές εκδόσεις —πρβλ. τις ενδείξεις που δίνονται στη Βιβλιογραφία, σ. 786—, παρακαλέσαμε την Ilaria Ramelli να αναθεωρήσει το κείμενο της μετάφρασης και να επιφέρει τις οφειλόμενες διορθώσεις βάσει των νέων εκδόσεων. Η Ramelli εισήγαγε μόνο ορισμένες διορθώσεις που επιβάλλονταν από το νέο κριτικό κείμενο, διατηρώντας τον μέγιστο σεβασμό προς την αρχική μετάφραση.
Η εισαγωγή του ελληνικού κειμένου απέναντι από τη μετάφραση δεν επέτρεψε να παρουσιαστούν οι παραφράσεις πριν από κάθε κεφάλαιο, όπως στις προηγούμενες εκδόσεις· χρειάστηκε επομένως να ενταχθούν μέσα στις σημειώσεις, οι οποίες, για τους ίδιους λόγους, παρουσιάστηκαν όχι στο κάτω μέρος της σελίδας, αλλά στο τέλος κάθε έργου.
Επιπλέον, εκτός από το γενικού χαρακτήρα Εισαγωγικό Δοκίμιο του Enzo Bellini, παρουσιάζεται μια δική μου Εισαγωγή και, ως παράρτημα, ένα Συμπληρωματικό Δοκίμιο του Carlo Maria Mazzucchi, Damascio, autore del Corpus Dionysiacum e il dialogo Περὶ πολιτικῆς ἐπιστήμης —ήδη δημοσιευμένο στο «Aevum», 80, 2006, σσ. 299–334.
Το δοκίμιο αυτό παρουσιάζει μια θέση, με υποδειγματική ιστορικο-φιλολογική μέθοδο, η οποία, αν επιβεβαιωνόταν οριστικά, θα ήταν πραγματικά επαναστατική.
Την παρουσιάζουμε εδώ ως «υπόθεση εργασίας», η οποία, λόγω της συνοχής και της ισχύος με την οποία διαμορφώνεται και συζητείται, επιβάλλεται πάντως ως σημείο αναφοράς για τις μελλοντικές μελέτες. Το Corpus θα ήταν μια λογοτεχνική μυθοπλασία του Δαμασκίου, του τελευταίου μεγάλου Έλληνα στοχαστή, και θα αντιπροσώπευε την ύστατη αντεπίθεση της ειδωλολατρίας εναντίον της πλέον κυρίαρχης χριστιανικής σκέψης.
Ο Mazzucchi, ο οποίος είναι καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, συνεχίζει, με μεγάλη αυστηρότητα, τη γραμμή που ακολούθησαν ο Scazzoso και ο Bellini, και μάλιστα αφιερώνει ρητά το δοκίμιό του Στη μνήμη του Piero Scazzoso —1912–1975. Επομένως βρισκόμαστε στο πλαίσιο μιας πνευματικής ενότητας μελετητών, ειλικρινών εραστών της έρευνας ως τέτοιας.
G. R.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ GIOVANNI REALE
ΤΟ CORPUS DIONYSIACUM ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΕΓΕΙΡΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ
1. Το Corpus Dionysiacum ως ένα από τα πιο μεγαλειώδη πλαστά στην ιστορία της δυτικής σκέψης
Μπορεί κάλλιστα να λεχθεί ότι το Corpus Dionysiacum είναι ένα από τα πιο επιδραστικά ψευδεπίγραφα στην ιστορία της δυτικής σκέψης, αν όχι μάλιστα το πιο επιδραστικό μαζί με το Corpus Hermeticum.
Ο συγγραφέας του Corpus Dionysiacum, ο οποίος, όπως θα δούμε, γράφει τον 6ο αιώνα, προσποιείται ότι είναι ο Διονύσιος που μεταστράφηκε από τον Παύλο. Στις Πράξεις των Αποστόλων διαβάζουμε: «Όταν [οι Αθηναίοι] άκουσαν [τον Παύλο] να μιλά για ανάσταση νεκρών, άλλοι τον χλεύαζαν, ενώ άλλοι είπαν: “Θα σε ακούσουμε γι’ αυτό άλλη φορά”. Έτσι ο Παύλος βγήκε από εκείνη τη σύναξη. Μερικοί όμως προσκολλήθηκαν σε αυτόν και έγιναν πιστοί· ανάμεσά τους και ο Διονύσιος, μέλος του Αρείου Πάγου, και μια γυναίκα ονόματι Δάμαρις και άλλοι μαζί τους»¹.
Προσποιείται, επιπλέον, ότι είχε στενές σχέσεις, εκτός από τον Παύλο και τα πρόσωπα που συνδέονταν μαζί του, και με ορισμένους Αποστόλους, ιδίως με τον Ιωάννη· ότι είδε την έκλειψη που συνέβη τη στιγμή της σταύρωσης και του θανάτου του Χριστού· και ότι ήταν παρών ακόμη και στην κηδεία της Μαρίας.
Αποδίδει έπειτα στον εαυτό του άλλα επτά έργα, εκτός από τα πέντε που μας έχουν παραδοθεί, για τα οποία δεν έχουμε καμία μαρτυρία και για τα οποία δεν υπάρχει καμία απόδειξη που να δείχνει ότι τα έγραψε πράγματι.
Ο αναγνώστης θα βρει τη λεπτομερή τεκμηρίωση αυτών των πληροφοριών στον Bellini και κυρίως στον Mazzucchi².
2. Η εμβληματική δημιουργία της μάσκας του διδασκάλου Ιεροθέου
Εδώ θεωρούμε σκόπιμο να επιστήσουμε την προσοχή ιδιαίτερα στη δημιουργία της φαντασματικής μορφής του διδασκάλου Ιεροθέου —για τον οποίο δεν έχουμε άλλες πληροφορίες πέρα από εκείνες που μας παρέχει ο ίδιος—, ο οποίος υποτίθεται ότι υπήρξε επίσης μαθητής του Παύλου και ότι έγραψε ένα αριστουργηματικό έργο με τίτλο Θεολογικαὶ στοιχειώσεις, τίτλος που επαναλαμβάνει περιέργως τον τίτλο του πολύ περίφημου έργου του Πρόκλου, Θεολογικὴ στοιχείωσις, αλλάζοντας μόνο τον ενικό σε πληθυντικό.
Με μεγάλη δεξιοτεχνία ο Ανώνυμος παραθέτει αυτόν τον δάσκαλό του όχι μόνο για να δικαιολογήσει ορισμένα πράγματα που λέει, αλλά παραπέμπει επίσης σε αυτόν για τη συστηματική πραγμάτευση ορισμένων πραγμάτων που ο ίδιος δεν λέει.
Επειδή αυτή η μορφή είναι μια πραγματική ιερατική μάσκα, κάτω από την οποία, από ορισμένες απόψεις, ο Ανώνυμος κρύβεται, προσπαθώντας να καταστήσει ιερό αυτό που λέει, θέλουμε να διαβάσουμε προκαταβολικά ορισμένα χωρία στα οποία γίνεται λόγος γι’ αυτόν.
Στα Θεία ονόματα, πραγματευόμενος τον Χριστό, γράφει: «Το ότι προσέλαβε ανθρώπινη ουσία το μάθαμε ως μυστήριο. Δεν γνωρίζουμε πώς πλάστηκε από το αίμα μιας παρθένου σύμφωνα με νόμο διαφορετικό από τον φυσικό, και με ποιον τρόπο, με πόδια στεγνά, έχοντας σωματική μάζα και υλικό βάρος, περπάτησε πάνω στο υγρό και ασύστατο στοιχείο, και πώς έκανε τα άλλα πράγματα που ανήκουν στη θαυμαστή φύση του Ιησού. Αυτά έχουν πραγματευθεί επαρκώς από εμάς σε άλλα σημεία και έχουν υμνηθεί από τον ευγενή δάσκαλό μας με θαυμαστό τρόπο στις Θεολογικές στοιχειώσεις του, είτε τα έμαθε από τους ιερούς συγγραφείς, είτε τα άντλησε από επιστημονική διερεύνηση των Γραφών, ύστερα από πολλή άσκηση και εξοικείωση με αυτές, είτε μυήθηκε σε αυτά από θεϊκότερη έμπνευση, αφού όχι μόνο έμαθε αλλά και έπαθε / βίωσε τα θεία, και, αν μπορεί κανείς να το πει έτσι, αφού τελειοποιήθηκε χάρη στη συμπάθειά του προς αυτά μέσα στην ενότητα της κρυφής και μη διδακτής πίστης σε αυτά τα ίδια [...]».
Και στην επόμενη παράγραφο ο συγγραφέας μιλά πάντοτε για τον Χριστό, παραθέτοντας μερικά από τα θαυμαστά οράματα που είχε ο ίδιος ο δάσκαλος.
Πάλι στα Θεία ονόματα, ο συγγραφέας μας διευκρινίζει: «Αυτό το έργο μου χρειάζεται ίσως μια δικαιολόγηση, επειδή, μολονότι ο ένδοξος οδηγός μου Ιερόθεος συνέθεσε τις Θεολογικές στοιχειώσεις με θαυμαστό τρόπο, εμείς, σαν να μην επαρκούσαν εκείνες, γράψαμε άλλα έργα και το παρόν έργο περί Θεού. Πράγματι, αν ο δάσκαλός μου είχε σκεφθεί να πραγματευθεί πλήρως όλα τα ζητήματα που σχετίζονται με τη Θεότητα, και αν είχε εξηγήσει με συντομότατα σχόλια κάθε κεφάλαιο όλων όσων αφορούν τον Θεό, εμείς ασφαλώς δεν θα είχαμε φθάσει σε τέτοιο βαθμό μανίας και ανοησίας ώστε να πιστέψουμε ότι μπορούμε να διεισδύσουμε στα θεία μυστήρια με τρόπο οξυδερκέστερο και θεϊκότερο από εκείνον, ή να πραγματευθούμε μάταια δύο φορές το ίδιο πράγμα με περιττό τρόπο, και επιπλέον να αδικήσουμε τον δάσκαλο και φίλο μου. Διότι έτσι εμείς, που διδαχθήκαμε, μετά τον θείο Παύλο, από τα γραπτά του, θα κλέβαμε για λογαριασμό μας την ευγενέστατη θεωρία και ερμηνεία του.
Στην πραγματικότητα, εξηγώντας σοφά τα θεία πράγματα, μας εξέθεσε συνοπτικούς ορισμούς, οι οποίοι περιλαμβάνουν πολλά πράγματα σε ένα, σαν να ήθελε να προτρέψει εμάς και εκείνους που, όπως εμείς, είμαστε δάσκαλοι ψυχών μόλις μυημένων, να εξηγήσουμε και να διακρίνουμε, με λόγο ανάλογο προς τις δυνάμεις μας, τις συνοπτικές σημασίες που συμπυκνώθηκαν σε ενότητα από τη βαθύτατα νοητική δύναμη εκείνου του μεγάλου άνδρα. Και πολλές φορές κι εσύ μας προέτρεψες σε ένα τέτοιο έργο και μου επέστρεψες το ίδιο βιβλίο, κρίνοντάς το έργο υπερβολικά υψηλό. Γι’ αυτό κι εμείς φυλάσσουμε τον δάσκαλο των τελείων και σεβασμίων νοημάτων για εκείνους που είναι ανώτεροι από τους πολλούς, σαν μια δεύτερη Γραφή που ακολουθεί τους χρησμούς του Θεού. Σε εκείνους που είναι σαν κι εμάς θα παραδώσουμε τα θεία πράγματα ανάλογα με τις δυνάμεις μας. Διότι, αν η στερεά τροφή είναι χαρακτηριστικό των τελείων, ποια τελειότητα θα χρειαζόταν για να τρέφει κανείς με αυτήν και τους άλλους; Δικαίως, λοιπόν, είπαμε και ότι η θεωρία που αφ’ εαυτής διεισδύει στις Ιερές Γραφές και η διδασκαλία που τις περιλαμβάνει με ένα μόνο βλέμμα χρειάζονται τελειωμένη αρετή, ενώ, αντίθετα, η γνώση και η άσκηση των λόγων που οδηγούν σε αυτό ταιριάζει στους δασκάλους κατώτερης βαθμίδας και στους ακολούθους τους. Έτσι εγώ φυλάχθηκα καλά από το να πραγματευθώ ποτέ και με κανέναν τρόπο τα προβλήματα που πραγματεύθηκε εκείνος ο θείος παιδαγωγός με φωτεινή εξήγηση, για να αποφύγω την επανάληψη ως προς την εξήγηση ενός χωρίου που είχε ήδη εξηγηθεί από εκείνον [...]».
Ας θυμηθούμε ότι το όνομα Ιερόθεος σημαίνει «ιερός στον Θεό», και ακριβώς παίζοντας με αυτή τη σημασία του όρου, ο συγγραφέας μας γράφει στην παράγραφο που ακολουθεί εκείνη που διαβάσαμε παραπάνω: «[...] Επομένως κι εμείς, πιστεύοντας σε αυτά τα καθήκοντα [δηλ. να μεταδίδουμε στους άλλους τα πράγματα που μας έχουν παραχωρηθεί], χωρίς να αφήνουμε τον εαυτό μας να κουραστεί ή να φοβηθεί στη θεμιτή έρευνα των θείων πραγμάτων, αλλά και χωρίς να αφήνουμε αβοήθητους εκείνους που δεν μπορούν να θεωρήσουν πράγματα υψηλότερα από εμάς, αφιερωθήκαμε στη συγγραφή, μη τολμώντας να εισαγάγουμε τίποτε νέο, αλλά διακρίνοντας και φανερώνοντας με πιο λεπτές παρατηρήσεις, που αφορούν το καθένα από τα μέρη, εκείνα τα πράγματα που ειπώθηκαν σύντομα από εκείνον που είναι αληθινά Ιερόθεος»⁶.
Σημειώσεις:
1 Πράξεις των Αποστόλων, 17, 32–34.
2 Πρβλ. παρακάτω, σσ. 709–719.
3 Θεία ονόματα, II 9.
4 Πρβλ. Θεία ονόματα, II 10.
5 Θεία ονόματα, III 2.
6 Θεία ονόματα, III 3.
Συνεχίζεται με:
Το πρώτο σχέδιο αυτού του έργου ανάγεται σε πολλά χρόνια πριν, δηλαδή στην εποχή κατά την οποία ο καθηγητής Piero Scazzoso, διδάσκων ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, άρχισε να μελετά το Corpus των συγγραμμάτων που μας παραδόθηκαν υπό το όνομα του Διονυσίου Αρεοπαγίτη, προς το τέλος της δεκαετίας του 1950 του περασμένου αιώνα. Μελέτησε σε βάθος τη γλώσσα και τη σημασία του Corpus στη χριστιανική παράδοση, κυρίως την ανατολική. Το σημαντικότερο έργο του Scazzoso είναι: Ricerche sulla struttura del linguaggio dello pseudo Dionigi Areopagita, Milano 1967, στο οποίο συγκεντρώθηκαν τα αποτελέσματα που είχε επιτύχει σε μια σειρά δοκιμίων· για την αναγραφή τους βλ. τη Βιβλιογραφία —σσ. 801 και 805. Παράλληλα έκανε και μια πλήρη μετάφραση, στην οποία εργάστηκε επί δεκαπέντε χρόνια, χωρίς να μπορέσει να τη δημοσιεύσει προσωπικά, καθώς πέθανε πρόωρα στις 30 Μαρτίου 1975 —είχε γεννηθεί το 1912.
Το πολύτιμο υλικό εμπιστεύθηκε η χήρα του —η καθηγήτρια Stefania Interdonato— στον καθηγητή Enzo Bellini, διδάσκοντα Ιστορία της Θεολογίας στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου και Πατρολογία και Πατερική στη Διαπεριφερειακή Θεολογική Σχολή, ο οποίος επί χρόνια μελετούσε την ύστερη αρχαία χριστιανική σκέψη και εργαζόταν ακριβώς πάνω στον Διονύσιο Αρεοπαγίτη. Από τα έργα του Bellini θυμίζουμε: La Chiesa nel mistero della salvezza in San Gregorio Nazianzeno, Varese 1970· Alessandro e Ario: un esempio di conflitto tra fede e ideologia. Documenti della prima controversia ariana, Milano 1974· Atanasio, L’incarnazione del Verbo, μετάφραση, εισαγωγή και σημειώσεις, Roma 1976· Ireneo di Lione, Contro le eresie e altri scritti, εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις και ευρετήρια, Milano 1979, έργο που επανεκδόθηκε πολλές φορές.
Ο Bellini επικοινώνησε αμέσως μαζί μου, επειδή γνώριζε ότι ο καθηγητής Scazzoso, ενώ εργαζόταν στη μετάφραση των διαφόρων συγγραμμάτων του Corpus, είχε συζητήσει πολλές φορές μαζί μου διάφορα προβλήματα που αφορούσαν τη μετάφραση ορισμένων όρων και τις νεοπλατωνικές έννοιες που συνδέονταν με αυτούς, και ότι θα επιθυμούσε να δημοσιεύσει το έργο του σε σειρές που διηύθυνα εγώ.
Με τον καθηγητή Bellini συμφώνησα το σχέδιο των σύνθετων υπομνηματικών βοηθημάτων. Λόγω του πρόωρου θανάτου του, ο Piero Scazzoso δεν μπόρεσε να προχωρήσει συστηματικά στην τελική αναθεώρηση της μετάφρασης· και αυτό το έργο το ανέλαβε ο Enzo Bellini, ο οποίος παράλληλα επιμελήθηκε το Εισαγωγικό Δοκίμιο, τους Προλόγους, τις παραφράσεις, τις σημειώσεις και τα ευρετήρια.
Τα έργα που συγκροτούν το Corpus παρουσιάστηκαν με την παραδοσιακή σειρά, διαιρεμένα σε κεφάλαια και παραγράφους σύμφωνα με την έκδοση του Cordier, όπως μαρτυρούνται από διάφορα χειρόγραφα. Για τα Θεία ονόματα ο Bellini θέλησε να προσθέσει, μέσα σε αγκύλες και με πλάγια στοιχεία, την αρίθμηση που εισήγαγε ο C. Pera —βλ. τις ενδείξεις που δίνονται στη Βιβλιογραφία, σ. 795. Για όλα τα έργα σημειώθηκαν στο περιθώριο η στήλη και το γράμμα της έκδοσης Cordier της Patrologia Graeca, τόμ. III.
Στο σχόλιο ο Bellini έδωσε μεγάλη έμφαση στα σχόλια που παρατίθενται στην Patrologia Graeca, τόμ. IV, με ένδειξη της στήλης και του γράμματος. Αυτά τα σχόλια δημοσιεύθηκαν υπό το όνομα του Μαξίμου του Ομολογητή, αλλά ο Hans Urs von Balthasar απέδειξε ότι το μεγαλύτερο μέρος τους ανήκει στον Ιωάννη Σκυθοπόλεως. Επειδή δεν έχει ακόμη επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ των μελετητών ως προς την απόδοσή τους, κατά κανόνα παρατέθηκαν χωρίς να δηλώνεται ο συγγραφέας, εκτός από τις περιπτώσεις όπου η απόδοση φαίνεται ασφαλής.
Δυστυχώς και ο Enzo Bellini —που είχε γεννηθεί το 1934— έφυγε πρόωρα από τη ζωή, μόλις στα 47 του χρόνια, αμέσως αφού ολοκλήρωσε τις εργασίες για αυτό το έργο —1981.
Τόσο η μετάφραση όσο και τα υπομνηματικά βοηθήματα είναι καρπός πολλών ετών εντατικής εργασίας των συγγραφέων και επιβάλλονται ως σημείο αναφοράς λόγω της ακρίβειας και της πληρότητάς τους.
Η πρώτη έκδοση αυτού του έργου δημοσιεύθηκε από τον εκδοτικό οίκο Rusconi Libri το 1981, σε μια σειρά που διηύθυνα εγώ· ακολούθησε δεύτερη έκδοση το 1983 και τρίτη το 1997. Η νέα έκδοση που δημοσιεύουμε τώρα στον Bompiani —ο οποίος απέκτησε ολόκληρο τον κατάλογο της Rusconi Libri— φέρνει πολλές καινοτομίες και σημαντικούς εμπλουτισμούς σε σχέση με τις προηγούμενες εκδόσεις.
Σύμφωνα με το κριτήριο που ακολουθείται για τα περισσότερα έργα της σειράς, παρουσιάζεται απέναντι από τη μετάφραση το ελληνικό κείμενο, σύμφωνα με τις εκδόσεις της Beate Regina Suchla —Corpus Dionysiacum I. Pseudo Dionysius Areopagita, De divinis nominibus, επιμ. Beate Regina Suchla, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1990— και των Günter Heil και Adolf Martin Ritter —Corpus Dionysiacum II. Pseudo Dionysius Areopagita. De coelesti hierarchia, De ecclesiastica hierarchia, De mystica theologia, Epistulae, επιμ. Günter Heil και Adolf Martin Ritter, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1991.
Επειδή ο Scazzoso είχε ακολουθήσει άλλες κριτικές εκδόσεις —πρβλ. τις ενδείξεις που δίνονται στη Βιβλιογραφία, σ. 786—, παρακαλέσαμε την Ilaria Ramelli να αναθεωρήσει το κείμενο της μετάφρασης και να επιφέρει τις οφειλόμενες διορθώσεις βάσει των νέων εκδόσεων. Η Ramelli εισήγαγε μόνο ορισμένες διορθώσεις που επιβάλλονταν από το νέο κριτικό κείμενο, διατηρώντας τον μέγιστο σεβασμό προς την αρχική μετάφραση.
Η εισαγωγή του ελληνικού κειμένου απέναντι από τη μετάφραση δεν επέτρεψε να παρουσιαστούν οι παραφράσεις πριν από κάθε κεφάλαιο, όπως στις προηγούμενες εκδόσεις· χρειάστηκε επομένως να ενταχθούν μέσα στις σημειώσεις, οι οποίες, για τους ίδιους λόγους, παρουσιάστηκαν όχι στο κάτω μέρος της σελίδας, αλλά στο τέλος κάθε έργου.
Επιπλέον, εκτός από το γενικού χαρακτήρα Εισαγωγικό Δοκίμιο του Enzo Bellini, παρουσιάζεται μια δική μου Εισαγωγή και, ως παράρτημα, ένα Συμπληρωματικό Δοκίμιο του Carlo Maria Mazzucchi, Damascio, autore del Corpus Dionysiacum e il dialogo Περὶ πολιτικῆς ἐπιστήμης —ήδη δημοσιευμένο στο «Aevum», 80, 2006, σσ. 299–334.
Το δοκίμιο αυτό παρουσιάζει μια θέση, με υποδειγματική ιστορικο-φιλολογική μέθοδο, η οποία, αν επιβεβαιωνόταν οριστικά, θα ήταν πραγματικά επαναστατική.
Την παρουσιάζουμε εδώ ως «υπόθεση εργασίας», η οποία, λόγω της συνοχής και της ισχύος με την οποία διαμορφώνεται και συζητείται, επιβάλλεται πάντως ως σημείο αναφοράς για τις μελλοντικές μελέτες. Το Corpus θα ήταν μια λογοτεχνική μυθοπλασία του Δαμασκίου, του τελευταίου μεγάλου Έλληνα στοχαστή, και θα αντιπροσώπευε την ύστατη αντεπίθεση της ειδωλολατρίας εναντίον της πλέον κυρίαρχης χριστιανικής σκέψης.
Ο Mazzucchi, ο οποίος είναι καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, συνεχίζει, με μεγάλη αυστηρότητα, τη γραμμή που ακολούθησαν ο Scazzoso και ο Bellini, και μάλιστα αφιερώνει ρητά το δοκίμιό του Στη μνήμη του Piero Scazzoso —1912–1975. Επομένως βρισκόμαστε στο πλαίσιο μιας πνευματικής ενότητας μελετητών, ειλικρινών εραστών της έρευνας ως τέτοιας.
G. R.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ GIOVANNI REALE
ΤΟ CORPUS DIONYSIACUM ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΕΓΕΙΡΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ
1. Το Corpus Dionysiacum ως ένα από τα πιο μεγαλειώδη πλαστά στην ιστορία της δυτικής σκέψης
Μπορεί κάλλιστα να λεχθεί ότι το Corpus Dionysiacum είναι ένα από τα πιο επιδραστικά ψευδεπίγραφα στην ιστορία της δυτικής σκέψης, αν όχι μάλιστα το πιο επιδραστικό μαζί με το Corpus Hermeticum.
Ο συγγραφέας του Corpus Dionysiacum, ο οποίος, όπως θα δούμε, γράφει τον 6ο αιώνα, προσποιείται ότι είναι ο Διονύσιος που μεταστράφηκε από τον Παύλο. Στις Πράξεις των Αποστόλων διαβάζουμε: «Όταν [οι Αθηναίοι] άκουσαν [τον Παύλο] να μιλά για ανάσταση νεκρών, άλλοι τον χλεύαζαν, ενώ άλλοι είπαν: “Θα σε ακούσουμε γι’ αυτό άλλη φορά”. Έτσι ο Παύλος βγήκε από εκείνη τη σύναξη. Μερικοί όμως προσκολλήθηκαν σε αυτόν και έγιναν πιστοί· ανάμεσά τους και ο Διονύσιος, μέλος του Αρείου Πάγου, και μια γυναίκα ονόματι Δάμαρις και άλλοι μαζί τους»¹.
Προσποιείται, επιπλέον, ότι είχε στενές σχέσεις, εκτός από τον Παύλο και τα πρόσωπα που συνδέονταν μαζί του, και με ορισμένους Αποστόλους, ιδίως με τον Ιωάννη· ότι είδε την έκλειψη που συνέβη τη στιγμή της σταύρωσης και του θανάτου του Χριστού· και ότι ήταν παρών ακόμη και στην κηδεία της Μαρίας.
Αποδίδει έπειτα στον εαυτό του άλλα επτά έργα, εκτός από τα πέντε που μας έχουν παραδοθεί, για τα οποία δεν έχουμε καμία μαρτυρία και για τα οποία δεν υπάρχει καμία απόδειξη που να δείχνει ότι τα έγραψε πράγματι.
Ο αναγνώστης θα βρει τη λεπτομερή τεκμηρίωση αυτών των πληροφοριών στον Bellini και κυρίως στον Mazzucchi².
2. Η εμβληματική δημιουργία της μάσκας του διδασκάλου Ιεροθέου
Εδώ θεωρούμε σκόπιμο να επιστήσουμε την προσοχή ιδιαίτερα στη δημιουργία της φαντασματικής μορφής του διδασκάλου Ιεροθέου —για τον οποίο δεν έχουμε άλλες πληροφορίες πέρα από εκείνες που μας παρέχει ο ίδιος—, ο οποίος υποτίθεται ότι υπήρξε επίσης μαθητής του Παύλου και ότι έγραψε ένα αριστουργηματικό έργο με τίτλο Θεολογικαὶ στοιχειώσεις, τίτλος που επαναλαμβάνει περιέργως τον τίτλο του πολύ περίφημου έργου του Πρόκλου, Θεολογικὴ στοιχείωσις, αλλάζοντας μόνο τον ενικό σε πληθυντικό.
Με μεγάλη δεξιοτεχνία ο Ανώνυμος παραθέτει αυτόν τον δάσκαλό του όχι μόνο για να δικαιολογήσει ορισμένα πράγματα που λέει, αλλά παραπέμπει επίσης σε αυτόν για τη συστηματική πραγμάτευση ορισμένων πραγμάτων που ο ίδιος δεν λέει.
Επειδή αυτή η μορφή είναι μια πραγματική ιερατική μάσκα, κάτω από την οποία, από ορισμένες απόψεις, ο Ανώνυμος κρύβεται, προσπαθώντας να καταστήσει ιερό αυτό που λέει, θέλουμε να διαβάσουμε προκαταβολικά ορισμένα χωρία στα οποία γίνεται λόγος γι’ αυτόν.
Στα Θεία ονόματα, πραγματευόμενος τον Χριστό, γράφει: «Το ότι προσέλαβε ανθρώπινη ουσία το μάθαμε ως μυστήριο. Δεν γνωρίζουμε πώς πλάστηκε από το αίμα μιας παρθένου σύμφωνα με νόμο διαφορετικό από τον φυσικό, και με ποιον τρόπο, με πόδια στεγνά, έχοντας σωματική μάζα και υλικό βάρος, περπάτησε πάνω στο υγρό και ασύστατο στοιχείο, και πώς έκανε τα άλλα πράγματα που ανήκουν στη θαυμαστή φύση του Ιησού. Αυτά έχουν πραγματευθεί επαρκώς από εμάς σε άλλα σημεία και έχουν υμνηθεί από τον ευγενή δάσκαλό μας με θαυμαστό τρόπο στις Θεολογικές στοιχειώσεις του, είτε τα έμαθε από τους ιερούς συγγραφείς, είτε τα άντλησε από επιστημονική διερεύνηση των Γραφών, ύστερα από πολλή άσκηση και εξοικείωση με αυτές, είτε μυήθηκε σε αυτά από θεϊκότερη έμπνευση, αφού όχι μόνο έμαθε αλλά και έπαθε / βίωσε τα θεία, και, αν μπορεί κανείς να το πει έτσι, αφού τελειοποιήθηκε χάρη στη συμπάθειά του προς αυτά μέσα στην ενότητα της κρυφής και μη διδακτής πίστης σε αυτά τα ίδια [...]».
Και στην επόμενη παράγραφο ο συγγραφέας μιλά πάντοτε για τον Χριστό, παραθέτοντας μερικά από τα θαυμαστά οράματα που είχε ο ίδιος ο δάσκαλος.
Πάλι στα Θεία ονόματα, ο συγγραφέας μας διευκρινίζει: «Αυτό το έργο μου χρειάζεται ίσως μια δικαιολόγηση, επειδή, μολονότι ο ένδοξος οδηγός μου Ιερόθεος συνέθεσε τις Θεολογικές στοιχειώσεις με θαυμαστό τρόπο, εμείς, σαν να μην επαρκούσαν εκείνες, γράψαμε άλλα έργα και το παρόν έργο περί Θεού. Πράγματι, αν ο δάσκαλός μου είχε σκεφθεί να πραγματευθεί πλήρως όλα τα ζητήματα που σχετίζονται με τη Θεότητα, και αν είχε εξηγήσει με συντομότατα σχόλια κάθε κεφάλαιο όλων όσων αφορούν τον Θεό, εμείς ασφαλώς δεν θα είχαμε φθάσει σε τέτοιο βαθμό μανίας και ανοησίας ώστε να πιστέψουμε ότι μπορούμε να διεισδύσουμε στα θεία μυστήρια με τρόπο οξυδερκέστερο και θεϊκότερο από εκείνον, ή να πραγματευθούμε μάταια δύο φορές το ίδιο πράγμα με περιττό τρόπο, και επιπλέον να αδικήσουμε τον δάσκαλο και φίλο μου. Διότι έτσι εμείς, που διδαχθήκαμε, μετά τον θείο Παύλο, από τα γραπτά του, θα κλέβαμε για λογαριασμό μας την ευγενέστατη θεωρία και ερμηνεία του.
Στην πραγματικότητα, εξηγώντας σοφά τα θεία πράγματα, μας εξέθεσε συνοπτικούς ορισμούς, οι οποίοι περιλαμβάνουν πολλά πράγματα σε ένα, σαν να ήθελε να προτρέψει εμάς και εκείνους που, όπως εμείς, είμαστε δάσκαλοι ψυχών μόλις μυημένων, να εξηγήσουμε και να διακρίνουμε, με λόγο ανάλογο προς τις δυνάμεις μας, τις συνοπτικές σημασίες που συμπυκνώθηκαν σε ενότητα από τη βαθύτατα νοητική δύναμη εκείνου του μεγάλου άνδρα. Και πολλές φορές κι εσύ μας προέτρεψες σε ένα τέτοιο έργο και μου επέστρεψες το ίδιο βιβλίο, κρίνοντάς το έργο υπερβολικά υψηλό. Γι’ αυτό κι εμείς φυλάσσουμε τον δάσκαλο των τελείων και σεβασμίων νοημάτων για εκείνους που είναι ανώτεροι από τους πολλούς, σαν μια δεύτερη Γραφή που ακολουθεί τους χρησμούς του Θεού. Σε εκείνους που είναι σαν κι εμάς θα παραδώσουμε τα θεία πράγματα ανάλογα με τις δυνάμεις μας. Διότι, αν η στερεά τροφή είναι χαρακτηριστικό των τελείων, ποια τελειότητα θα χρειαζόταν για να τρέφει κανείς με αυτήν και τους άλλους; Δικαίως, λοιπόν, είπαμε και ότι η θεωρία που αφ’ εαυτής διεισδύει στις Ιερές Γραφές και η διδασκαλία που τις περιλαμβάνει με ένα μόνο βλέμμα χρειάζονται τελειωμένη αρετή, ενώ, αντίθετα, η γνώση και η άσκηση των λόγων που οδηγούν σε αυτό ταιριάζει στους δασκάλους κατώτερης βαθμίδας και στους ακολούθους τους. Έτσι εγώ φυλάχθηκα καλά από το να πραγματευθώ ποτέ και με κανέναν τρόπο τα προβλήματα που πραγματεύθηκε εκείνος ο θείος παιδαγωγός με φωτεινή εξήγηση, για να αποφύγω την επανάληψη ως προς την εξήγηση ενός χωρίου που είχε ήδη εξηγηθεί από εκείνον [...]».
Ας θυμηθούμε ότι το όνομα Ιερόθεος σημαίνει «ιερός στον Θεό», και ακριβώς παίζοντας με αυτή τη σημασία του όρου, ο συγγραφέας μας γράφει στην παράγραφο που ακολουθεί εκείνη που διαβάσαμε παραπάνω: «[...] Επομένως κι εμείς, πιστεύοντας σε αυτά τα καθήκοντα [δηλ. να μεταδίδουμε στους άλλους τα πράγματα που μας έχουν παραχωρηθεί], χωρίς να αφήνουμε τον εαυτό μας να κουραστεί ή να φοβηθεί στη θεμιτή έρευνα των θείων πραγμάτων, αλλά και χωρίς να αφήνουμε αβοήθητους εκείνους που δεν μπορούν να θεωρήσουν πράγματα υψηλότερα από εμάς, αφιερωθήκαμε στη συγγραφή, μη τολμώντας να εισαγάγουμε τίποτε νέο, αλλά διακρίνοντας και φανερώνοντας με πιο λεπτές παρατηρήσεις, που αφορούν το καθένα από τα μέρη, εκείνα τα πράγματα που ειπώθηκαν σύντομα από εκείνον που είναι αληθινά Ιερόθεος»⁶.
Σημειώσεις:
1 Πράξεις των Αποστόλων, 17, 32–34.
2 Πρβλ. παρακάτω, σσ. 709–719.
3 Θεία ονόματα, II 9.
4 Πρβλ. Θεία ονόματα, II 10.
5 Θεία ονόματα, III 2.
6 Θεία ονόματα, III 3.
Συνεχίζεται με:
3. Ποιες μπορεί να είναι οι αιτίες αυτής της εμβληματικής μυθοπλασίας
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου