ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΒΕΛΙΜΙΡΟΒΙΤΣ
Μέχρι πότε προοδεύουν; Και τί συμβαίνει στο τέλος σ΄ αυτούς και στους απογόνους τους; Αναρωτήθηκες ποτέ; Να μη σκοντάφτουν οι σκέψεις σου όταν βλέπεις ότι κάποιος καυχιέται με τη δύναμη και ξεχνά το Δωρητή της δύναμης.
Θυμήσου πως ο υπερήφανος και καυχόμενος Γολιάθ σκοτώθηκε από τη σφεντόνα ενός αγοριού, του Δαβίδ. Να μη συγχύζεται η καρδιά σου όταν βλέπεις πως κάποιος πλουτίζει με άδικο τρόπο.
Θα τρώει και δεν θα χορταίνει, θα αρπάζει και δεν θα του φτάνουν.
Θυμήσου τους πλούσιους πολίτες στα Σόδομα, πως σε μία στιγμή ρίχτηκε πάνω τους φωτιά και έγιναν στάχτη μ’ όλο τους τον πλούτο. Εσύ είσαι χριστιανός, και ο χριστιανός παρατηρεί τα γεγονότα στην άλλη γραμμή, στην ολότητα, και όχι επί μέρους.
Την πρόοδο του αδίκου ο χριστιανός δεν εκτιμά σαν κάποιο τετελεσμένο γεγονός αλλά περιμένει να δει τι ακολουθεί. Αυτός ξέρει πως ο άδικος δεν προοδεύει ούτε με τη δική του δύναμη ούτε με το δικό του μυαλό αλλά μόνο επειδή ο Θεός του επιτρέπει να προοδεύει, μπας και κάποια στιγμή θυμηθεί το Θεό.
Αφού είναι ανείπωτα ελεήμων ο Θεός μας, και επιτρέπει στους αδίκους εκείνο που αυτοί επιθυμούν, μπας και κάποια στιγμή σκεφθούν, ότι αυτό είναι από το Θεό και ντραπούν για την αδικία τους και διορθωθούν.
Στο Θεό είναι αγαπητοί οι μετανοούντες, είναι πολύ αγαπητοί σ’ Αυτόν όσοι μετανοούν ταπεινά για τις άδικες πράξεις τους.
Ο Δημιουργός δεν θέλει πάντα να τιμωρήσει αμέσως μόλις κάποιος ξεκινήσει σε λάθος δρόμο. Εκείνος περιμένει τον πλανημένο να γυρίσει μόνος του στον σωστό δρόμο. Εκείνος βλέπει και σιωπά.
Περιμένει και δεν αργεί. Είναι θαυμαστός στη σοφία, πανθαύμαστος στο έλεός Του. Γι’ αυτό ο προορατικός Ψαλμωδός ενθουσιασμένα λέει στον Κύριο: «Τα κρίματά σου ωσεί άβυσσος πολλή» (Ψαλμ. 35,7). Ποιός θα ερευνήσει όλο το βάθος της πρόνοιας του Θεού;
Οι ανόητοι θυμώνουν επειδή ο Θεός δεν διοικεί τον κόσμο κατά τη δική τους λογική, και οι λογικοί κοπιάζουν ασταμάτητα να μπουν στη λογική του Θεού.
Είναι δύσκολο καμιά φορά και στο λογικότατο να κατανοήσει το γιατί σ’ έναν άνθρωπο συμβαίνει έτσι, ενώ στον άλλον αλλιώς· γιατί ο νέος που επιθυμεί τη ζωή πεθαίνει, ενώ ο γέρος που επιθυμεί τον θάνατο ζει – γιατί ο ευσεβής βασανίζεται, ενώ ο άθεος καλοπερνά.
Και οι αγιότατες ψυχές καμιά φορά βρίσκονται σε αμηχανία μπροστά στο αίνιγμα των γεγονότων.
Στην Ιερά παράδοση υπάρχει γραμμένη η εξής περίπτωση: πέθανε κάποιος αμαρτωλός πλούσιος, του οποίου οι αμαρτίες ήταν γνωστές σε όλους, και ο ενταφιασμός του ήταν πανηγυρικός, με τον επίσκοπο και πολλούς Ιερείς.
Λίγο μετά απ’ αυτό επιτέθηκε ύαινα σ’ έναν ασκητή στην έρημο και τον κατασπάραξε.
Κάποιος μοναχός, ο όποιος είχε δει εκείνη την πανηγυρική νεκρώσιμη πομπή του αμαρτωλού και τα ματωμένα υπολείμματα του δίκαιου, στη σύγχυση του άρχισε να κλαίει και φώναξε: «Κύριε, πώς έγινε αυτό και γιατί; Πώς εκείνος ο αμαρτωλός είχε και απαλή ζωή και απαλό θάνατο, ενώ αυτός ο δίκαιος πικρή ζωή και πικρό θάνατο;».
Σ’ αυτό του εμφανίστηκε άγγελος του Θεού και εξήγησε: «Εκείνος ο κακός πλούσιος είχε στη ζωή του μόνο μία καλή πράξη, ενώ αυτός ο ασκητής είχε στη ζωή του μόνο μία πιο βαριά αμαρτία.
Με την εορταστική και τιμητική νεκρώσιμη πομπή ο Ύψιστος ήθελε στον κακό πλούσιο να ξεπληρώσει εκείνο το καλό έργο, ώστε να μην περιμένει τίποτα άλλο σ’ εκείνον τον κόσμο, ενώ με τον φρικτό θάνατο του ασκητή ήθελε να τον απαλλάξει από εκείνη τη μία αμαρτία, ώστε να του δώσει πλήρες βραβείο στους ουρανούς».
Γι’ αυτό εσύ να σκέπτεσαι περί των κρίσεων του Θεού και τοποθέτησε όλη την ελπίδα στον Δημιουργό σου. «Μη φθονείς την ευτυχία εκείνων που σκέφτονται το πονηρό και μη ζηλεύεις εκείνους που κάνουν το κακό» (Ψαλμ. 36,1).
Έτσι γράφει ο δίκαιος βασιλιάς Δαβίδ, τον οποίον για πολύ καιρό βασάνιζε εκείνο που βασανίζει και σένα, ώσπου ο Κύριος του αποκάλυψε το λόγο για να καταλάβει.
Ο ίδιος λέει και αυτή την παρήγορη εμπειρία του: «Ήμουν νέος και τώρα γέρασα και δεν είδα δίκαιο να εγκαταλείπεται από το Θεό, ούτε τα παιδιά του να ζητιανεύουν ψωμί» (Ψαλμ. 36,25).
Διάβαζε συχνά το Ψαλτήρι, και θα καταλάβεις και θα παρηγορηθείς.
Ειρήνη και η ευλογία από Τον Κύριο.
Παρασκευή 6 Νοεμβρίου 2026
Γιατί οι άδικοι προοδεύουν;
Πέμπτη 5 Νοεμβρίου 2026
Είναι ίδια η έννοια της ταπείνωσης στην Δυτική και την Ανατολική Εκκλησία; (Θωμάς Ακινάτης – άγιος Γρηγόριος Παλαμάς)
Δημήτρης Γ. Ιωάννου
Συμπληρώνονται φέτος επτά χρόνια από την κοίμηση του μακαριστού Γέροντά μας Αρχιμ. Ιγνατίου Καπνίση, του "κήρυκα της ταπείνωσης", ο οποίος για εξήντα ολόκληρα χρόνια δεν σταμάτησε να περιοδεύει τα χωριά μας και να μιλά για αυτή την αρετή. Καθώς περνούσε μάλιστα ο καιρός, ενθουσιαζόταν όλο και περισσότερο για αυτήν την αρετή, και έκανε σαν μικρό παιδί, που ανακάλυψε ένα μεγάλο θησαυρό. Το κήρυγμά του ήταν πια "το παν είναι η ταπείνωση". Ωστόσο, αυτό που έβλεπα και διάβαζα πολλές φορές στα ορθόδοξα πατερικά κείμενα, ότι η ταπείνωση είναι η υψίστη των αρετών, παρατηρούσα ότι έλειπε εντελώς από τα δυτικά φιλοσοφικά κείμενα, και έτσι αποφάσισα, για να τιμήσω την μνήμη του, να ερευνήσω, κατά το δυνατόν, τις διαφορές που έχει αυτή η έννοια στην Δύση και την Ανατολή.
Όσον αφορά την Δυτική θεολογία, έλαβα υπόψη μου την διδασκαλία του Θωμά Ακινάτη, πλην όμως, επειδή δεν είμαι ειδικός στον σχολαστικισμό, και για να μην τον αδικήσω, άντλησα στοιχεία, όσον αφορά το γενικό κλίμα της σκέψης του, κυρίως από τον πιο συγκροτημένο και πολυμαθή οπαδό του του 20ου αιώνα, τον Etienne Gilson. Ο Ζιλσόν λοιπόν έχει γράψει μεταξύ άλλων το βιβλίο "Introduction to the philosothy of St. Thomas Aquinas", που, παραδόξως, ένα φωτοτυπημένο αντίτυπο έτυχε να βρίσκεται στη βιβλιοθήκη μου. Ο Ζιλζόν βέβαια, έχει το θετικό στοιχείο ότι, όπως είπα, όχι μόνο δεν καταφέρεται κατά του Θωμά, αλλά τον υποστηρίζει θερμά -υπάρχει κατά την ταπεινή μου γνώμη ένας μικρός εξωραϊσμός της φιλοσοφίας του, αλλά αυτό δεν μας ενοχλεί. Όσον αφορά τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, τον εκλαμβάνω ως συγκεφαλαιωτή σύμπασας της νηπτικής και φιλοκαλικής γραμματείας και την θεμελιώδη βάση όλων των πατερικών θεολογικών συγγραμμάτων μετά από αυτόν. Θα μιλήσω γενικά για την "παλαμική" θεολογική παράδοση.
******************
Κατά τον Ζιλσόν λοιπόν, η θεμελιώδης τομή του Θωμά Ακινάτη είναι η αναγνώριση ότι ο άνθρωπος, ως πεπερασμένο ον, δεν έχει ασφαλώς την ύπαρξή του από τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά δημιουργείται "εκ του μηδενός" από τον Θεό. Ο άνθρωπος υπάρχει, έχει ύπαρξη, γιατί την αντλεί από τον Δημιουργό του, μετέχει στον Θεό. Ο Θεός είναι η ίδια η ουσία του Είναι. Ως εκ τούτου ταπείνωση είναι να "συνειδητοποιεί" κανείς την μηδαμινότητά του, να λαμβάνει υπόψη του το δόγμα ότι υφίσταται ως ον εξαιτίας του Θεού. Συνεπώς, δεν πρέπει να επαίρεται. Είναι η "αναγνώριση"- και έχουν σημασία εδώ οι λέξεις- αυτού του βασικού γεγονότος. Πρόκειται, αν προσέξει κανείς καλά, και λάβει υπόψη του τα συμφραζόμενα, κυρίως για μια διανοητική, στοχαστική αρετή: η ταπείνωση είναι μια τέτοια ακριβώς "έξη".
Ως γνωστόν, ο Ακινάτης θέτει ως βάση της φιλοσοφίας του την Αγία Γραφή και τα δόγματα της εκκλησίας, αλλά μαζί και τον Αριστοτέλη, ακόμη και σε ό,τι έχει να κάνει με την ηθική. Ο Ζιλσόν παρατηρεί όμως ότι υπερβαίνει το πνεύμα της αριστοτελικής φιλοσοφίας, καθώς για τον μεσαιωνικό φιλόσοφο προέχει το φως της Χριστιανικής Αποκάλυψης. Ενώ λοιπόν στην αριστοτελική ηθική η "μεγαλοψυχία" αποτελεί την κορύφωση του ηθικού μεγαλείου ενός "αυτάρκους" ανθρώπου, ο Θωμάς εντάσσει τις αρετές εντός μιας τάξης όπου η τελείωση του πιστού επιτυγχάνεται όχι με την αυτάρκεια, αλλά με την πλήρη εξάρτηση και αγάπη για τον Θεό. Η ταπείνωση, υπό αυτό το πρίσμα, γκρεμίζει την ψευδαίσθηση της ανθρώπινης αυτεξουσιότητας απέναντι στον Δημιουργό, ανοίγοντας τον δρόμο για τη λήψη της θείας χάριτος: πρέπει να πούμε ότι ο Ζιλσόν δίνει έναν πιο "υπαρξιακό" τόνο στα γραπτά του Θωμά, τον καθιστά πιο "ευπρόσδεκτο" για το κοινό του 20ου αιώνα. (Το πρόβλημα τώρα με την αυτεξουσιότητα και το ζήτημα από πού προέρχεται τελικά η σωτηρία, αποκλειστικά μέσω του "απόλυτου προορισμού" του αγίου Αυγουστίνου ή υπάρχει ανθρώπινη "συνέργεια" σε αυτό, ταλάνισε επί αιώνες την δυτική σκέψη. Δεν θα το εξετάσουμε εδώ.) Στις αναλύσεις του Ζιλσόν για την γνωσιοθεωρία και την ψυχολογία του Ακινάτη, διαφάινεται καθαρά ότι η ανθρώπινη διάνοια είναι μεν ικανή να ανέλθει στη γνώση των όντων και του Θεού -πράγμα που φαίνεται παράξενο σε μας τους Ορθοδόξους-, καθώς μάλιστα υφίσταται η λεγόμενη "analogia entis" (αναλογία του όντος), ωστόσο παραμένει πάντοτε δυσανάλογη προς το άπειρο μυστήριο της θεϊκής Ουσίας. Η ταπείνωση έτσι, φιλοσοφικά μεταφραζόμενη, είναι ακριβώς η "νοητική νηφαλιότητα" που αναγνωρίζει τα όρια των φυσικών δυνάμεων του ανθρώπου μπροστά στο Υπερβατικό. Κάνοντας το να ηχεί πιο υπαρξιακά, ο Ζιλσόν αποφαίνεται ότι ο Θωμάς δεν πραγματεύεται την ταπείνωση ως ξεχωριστό ηθικό φαινόμενο, αλλά ως την πνευματική και υπαρξιακή αποδοχή της αλήθειας του είναι μας, ότι δηλαδή είμαστε πλήρως εξαρτημένοι από τον Θεό, την πηγή κάθε ύπαρξης και αγαθότητας. Αυτή είναι η ερμηνεία του Ζιλσόν. Και όμως, τονίζω ότι, παρά την προσπάθεια να εμφανισθεί πιο "υπαρξιστής" ο Ακινάτης, διαφαίνεται καθαρά ότι η ταπείνωση είναι προπαντός μια "στοχαστική" αρετή. Η ταπείνωση διανοητικοποιείται. Ας περάσουμε όμως τώρα να δούμε τι ακριβώς λέγει ο Θωμάς ρητά για την ταπείνωση, υπό το πρίσμα πάντα αυτής της θεώρησης του Ζιλσόν.
***************
Ας δούμε λοιπόν πιο "τυπικά" την διδασκαλία του Ακινάτη για την ταπείνωση, όπως παρουσιάζεται στην "Σύνοψη Θεολογίας", το βασικό του έργο (το πού ακριβώς θα το αναφέρουμε αργότερα). Όπως το προδιαγράψαμε, ταπείνωση είναι η αρετή με την οποία ο ανθρώπινος νους, μέσω μιας εσωτερικής κίνησης, "υποτάσσεται" στον Θεό- παίζει ρόλο εδώ η έννοια της διανοητικής "υποταγής", που παραμένει πάντα διανοητική. Και υποτάσσεται στον Θεό, γιατί τον "αναγκάζει" μια μεγάλη αλήθεια: το ότι είναι κτίσμα του Δημιουργού. Ο νους δεν μπορεί να αυθαιρετεί. Πρέπει τρόπον τινά να "πειθαρχεί" στην λογική, ας το πούμε έτσι. Ο νους πρέπει να "εμπεδώσει" αυτήν την αλήθεια: να την εσωτερικεύσει, θα λέγαμε σήμερα, πλήρως. Αν την εσωτερικεύσει, αυτό αρκεί. Θα επέλθει, με τα σημερινά δεδομένα, η "μετριοφροσύνη". Αυτή η αρετή, η μετριοφροσύνη, λεγόταν στα λατινικά "modestia" (έχει και την σημασία της "σεμνότητας"). Με αυτήν λοιπόν συνδέεται στενά η ταπείνωση. Είναι μια "μετριοφροσύνη του νου", μια "εγκράτεια" ("temperantia") αυτού. Συγκρατεί τον νου, ώστε να μην "αυθαδιάζει", να μην προσπαθεί "αναιδώς" να εισέλθει και να εξηγήσει πλήρως το Υπερβατικό, να αλαζονευτεί και να φθάσει στην έπαρση. Προσγειώνει την εγωπαθή "φαντασία" του ανθρώπου, που τείνει αδιάκριτα να φθάσει και να ερμηνεύσει το Υψηλό.
Ένα άλλο σημείο που πρέπει να προσέξουμε είναι ότι το αν ταπείνωση συγκρούεται με την "μεγαλοψυχία", την αρετή η οποία ωθεί κατά τον Αριστοτέλη τον άνθρωπο σε σπουδαία και ένδοξα έργα. Ο Ακινάτης λοιπόν λέγει ότι οι δύο αυτές αρετές όχι μόνο δεν αντιμάχονται μεταξύ τους, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται. Η μεγαλοψυχία ωθεί το πνεύμα να πράξει, όπως είπαμε, μεγάλα πράγματα σύμφωνα με τον Λόγο του Θεού, ενώ η ταπείνωση συγκρατεί το άτομο ώστε να μην υπερεκτιμά τις δικές του δυνάμεις και να μην αποδίδει την επιτυχία, όπως είπαμε, αποκλειστικά στον εαυτό του. Συνεπώς η μεγαλοψυχία δίνει την ώθηση για τις "υψηλές" πράξεις, ενώ η ταπείνωση γειώνει, θα λέγαμε, το άτομο και το κάνει να αντιληφθεί ότι η δύναμη να πράττει τέτοια έργα έρχεται άνωθεν. Τα στάδια της ταπείνωσης είναι τέσσερα, αλλά δεν θα τα αναλύσουμε εδώ: ο πιστός πάντως ξεκινά από την επίγνωση της δικής του ατέλειας και μηδαμινότητας ενώπιον του Θεού και φθάνει στο σημείο να δέχεται με πραότητα την επίπληξη, την αδικία ή την περιφρόνηση από τους άλλους, μιμούμενος το Πάθος του Χριστού.
Στο σημείο αυτό αξίζει να πούμε ότι σε γενικές γραμμές ο Θωμάς ακολουθεί για την ηθική ανάλυση το έργο του Αριστοτέλη (Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλίο Δ), αλλά την "διορθώνει" σε κάποια σημεία, ως χριστιανός. Οι κύριες διαφορές με τον κορυφαίο αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο είναι ότι για τον μεν τελευταίο πηγή του ηθικού μεγαλείου είναι το ίδιο το άτομο, πράγμα που διατηρεί έναν "ελιτισμό": ο πολίτης θεωρεί τον εαυτό του άξιο να δέχεται μεγάλες τιμές, επειδή είναι "αυτοδημιούργητος", ενώ για τον Θωμά ισχύει βέβαια ότι όλα τα σπουδαία έργα αποδίδονται στον Θεό.
Αυτή είναι περίπου η θεώρηση του ίδιου του Ακινάτη (βρίσκεται στην Summa Theologiae, Δεύτερο Μέρος, δεύτερο τμήμα αυτού. Μπορεί κανείς στο Διαδίκτυο να βρει τι λέγει το Ζήτημα 161, Άρθρα 1-6 ή να έχει μια περίληψη αυτών. Στα άρθρα αυτά εξετάζεται αν είναι η ταπείνωση αρετή, πού εδράζεται η ταπείνωση, στην επιθυμητική δύναμη ή την λογική, αν πρέπει κανείς να υποτάσσεται σε όλους τους ανθρώπους, εάν η ταπείνωση είναι μέρος της σωφροσύνης, εάν είναι η ύψιστη των αρετών και ποια είναι τα στάδια αυτής).
*******************
Και περνάμε τώρα στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά. Θα πρέπει να πω ότι δεν θα μιλήσω μόνο για τον Θεσσαλονικέα κορυφαίο Πατέρα της Εκκλησίας, αλλά γενικότερα την νηπτική και φιλοκαλική παράδοση αυτής, την οποία ο ίδιος ανακεφαλαίωσε και έθεσε τα δογματικά της κεφάλαια. Και μπορούμε να ρωτήσουμε: είναι ίδια για τον Παλαμά η έννοια της ταπείνωσης;
Διεξερχόμενος κανείς λοιπόν την παλαμική γραμματεία με την γενικότερη αυτή έννοια αντιλαμβάνεται αμέσως ότι υπάρχουν μεν κοινά στοιχεία, τα οποία δεν χρειάζονται να αναλύσουμε, ως αυτονόητα. Και για τον άγιο Γρηγόριο η ταπείνωση είναι η ύψιστη αρετή, θεμέλιο πάντων των άλλων, οδηγός προς στην αγάπη (ο ίδιος ο Θεός είναι Αγάπη), αλλά υπάρχει και μια σπουδαία διαφορά. Για την φιλοκαλική γραμματεία, ταπεινός είναι και ο ίδιος ο Χριστός, ο Θεάνθρωπος, έστω και αν ξέρει ότι είναι τέλειος και αντλεί την δύναμη για όλα Του τα θαυμαστά έργα από τον ίδιο του τον Εαυτό. Η γνώση δηλαδή ότι είναι το Α και το Ω του Είναι και της Ύπαρξης, ο Ων, δεν εμποδίζει τον Κύριο να έχει εκείνη την ακατάληπτη ταπείνωση, όπως γράφει ο άγιος Σιλουανός του Άθω και αναλύει ο μαθητής του, άγιος Σωφρόνιος. Ο άγιος Σιλουανός, ως γνωστόν, είδε τον Ζώντα Χριστό στο λεγόμενο "Παλαιό Ρωσικό", στην αρχή κιόλας της μοναχικής του ζωής, και εννόησε αμέσως ότι ο Θεός είναι ακατάληπτη Αγάπη και Ταπείνωση.
Η ταπείνωση για την Ορθοδοξία είναι γενικά κάτι περισσότερο από μια αυτογνωσία, ξεπερνά πολύ αυτή την σωκρατική αρετή (γνώθι σαυτόν). Καμιά διανοητική επίγνωση, όσο ισχυρή και αν είναι, δεν γεννά αυτομάτως ταπείνωση. Και ο διάβολος ξέρει πολύ καλά ότι πηγή του Είναι είναι ο Θεός, αλλά δεν ταπεινώνεται. Ο ορθόδοξος ασκητής λοιπόν λέγει, κόντρα σε κάθε ορθολογική αυτεπίγνωση, "είμαι χειρότερος από όλους τους ανθρώπους", έστω και αν αυτό δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Ο Κύριος μάλιστα πάλι τον άγιο Σιλουανό "να κρατά τον νου του στον Άδη και να μην απελπίζεται", να θεωρεί δηλαδή τον εαυτό του, τρόπον τινά, ίσο στην αμαρτία με τον διάβολο (είναι αλήθεια ότι ο μακαριστός κήρυκας της Ταπείνωσης π. Ιγνάτιος Καπνίσης έλεγε ότι είναι δύσκολο να το βαστάσουμε αυτό, όπως λέγει άλλωστε και ο ίδιος ο άγιος Σωφρόνιος. "Δεν παίζει κανείς με την φωτιά", έγραψε ο τελευταίος. Για αυτό και ο π. Ιγνάτιος συνιστούσε να αποφεύγουμε την σύγκριση του εαυτού μας με τους συνανθρώπους μας, γιατί μπορεί να "ανακαλύψουμε" ότι είμαστε καλύτεροι από αυτούς σε πολλά σημεία, αλλά να κάνουμε την σύγκριση με τον ίδιο τον Θεό. Αυτό αρκεί για να μας κρατά στην ταπείνωση, καθώς βέβαια είναι αυτονόητο ότι ο οιοσδήποτε αντιλαμβάνεται πως δεν έχει ούτε την δύναμη, ούτε την σοφία, ούτε πολύ περισσότερο την αγιότητα του Θεού, που δεν "έχει", αλλά "είναι" Αγάπη.
Η ταπείνωση έχει κάτι, θα μπορούσαμε να πούμε, από την λεγόμενη διά Χριστόν "σαλότητα". Φθάνει κανείς να θεωρεί τον εαυτό του, όπως είπαμε, χειρότερο όλων, και να το πιστεύει, και αυτό τον ωθεί σε μια θεία "τρέλα". Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος, που βέβαια προηγείται κατά πολύ του ιερού Παλαμά, περιγράφει μια κατάσταση για μας "υπερφυή": γίνεται κανείς τόσο ταπεινός, ώστε βλέπει κάθε άνθρωπο ως άγιο, πλην του εαυτού του. Αν δεχθεί ή συναντήσει άνθρωπο, παίρνει τα χέρια του για να ευλογηθεί και να "αγιαστεί", και παράλληλα πιστεύει ότι αγιάστηκε ακόμη και από τον πιο μεγάλο αμαρτωλό. Ό,τι και να μάθει πως έπραξε ο άλλος, δεν τον ενδιαφέρει. Θα πάρει τα χέρια του και θα τα φιλήσει για ευλογία. Και βέβαια φθάνει σε ένα τέτοιο σημείο ώστε να προσοικειώνεται την ίδια την Ταπείνωση του Χριστού, που είναι, όπως είπαμε, ακατάληπτη. Ο λόγος είναι ότι σύμφωνα με την Θεολογία του αγίου Γρηγορίου Παλαμά ο ίδιος ο Θεός είναι κυριολεκτικά μεθεκτός από τον άνθρωπο λόγω των ακτίστων Του ενεργειών.
Το δόγμα των ακτίστων ενεργειών είναι η καρδιά της Παλαμικής διδασκαλίας. Χάρη σε αυτήν ακριβώς θεμελιώθηκε δογματικά το γεγονός ότι μπορούμε να κοινωνήσουμε αληθώς του ίδιου του Θεού, και όχι απλώς μιας κτιστής θείας Χάρης- όπως υποστηρίζει ο Θωμάς, που βασίζεται στο δόγμα της "απλότητας" του Θεού. Έτσι λοιπόν, κατά τον άγιο Γρηγόριο, η ταπείνωση δεν είναι απλώς μια "ορθή κρίση", αλλά μια πνευματική νέκρωση του εγωκεντρικού θελήματος. Ο άνθρωπος, με την συνέργεια του Θεού, πρέπει να φτάσει σε μια κατάσταση εσωτερικής "πτωχείας" και αυτοάρνησης, ώστε να φύγει εντελώς το "εγώ" από την μέση- δεν εννοούμε να χάσει την υποστατική του ταυτότητα, αλλά να αποβάλει όλο του τον εγωισμό. Μόνο όταν ο νους αδειάσει από την ψευδαίσθηση της δικής του δύναμης, μπορεί ο Θεός να "εισδύσει" μέσα στην ψυχή. Πολλά έγραψε στις ημέρες μας για αυτό το άγιο "αυτομίσος" ο άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ.
Έτσι λοιπόν, ο Παλαμάς θα τόνιζε ότι ο ταπεινός δεν στέκεται απλώς με "σεβασμό" προς τον Δημιουργό του, αλλά γίνεται ακριβώς, με βάση το προαναφερθέν δόγμα περί ακτίστων ενεργειών, δοχείο της άκτιστης αυτή την φορά Χάριτος. Η ταπείνωση είναι η μίμηση της ίδιας της κένωσης του Χριστού (ο Οποίος "εταπείνωσεν εαυτόν..."). Επομένως, η ταπείνωση είναι κυρίως χριστομιμητική, όχι απλά μια αρετή ανάμεσα σε άλλες, έστω και βάση για τις υπόλοιπες, αλλά ο τρόπος ύπαρξης του ίδιου του Χριστού μέσα στον πιστό. Είναι ο ίδιος ο Χριστός που ενεργεί την Ταπείνωση μέσα μας, παρότι δεν χάνεται ποτέ για την ορθόδοξη θεολογία η έννοια της "συνέργειας".
Τέλος, πρέπει να πούμε ότι για τον άγιο Γρηγόριο, που ακολουθεί σε αυτό το σημείο πιστά τον άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, η ταπείνωση δεν χωράει σε κανέναν ανθρώπινο ορισμό. Η προσπάθεια του Θωμά να ορίσει και να μιλήσει για την ταπείνωση με τόση σχολαστική λεπτομέρεια και συλλογισμούς παρμένους από τον Αριστοτέλη, θα τον έκαναν, θα λέγαμε, να χαμογελάσει. Γιατί ο ιερός Πατήρ ξέρει ότι μπορούμε να αναφέρουμε τα αποτελέσματα της ταπείνωσης (π.χ. ο ταπεινός δεν κατακρίνει, δεν αποζητά τιμές κ.λπ.), αλλά είναι αδύνατον να συλλάβουμε την ουσία της- ο Ιωάννης της Κλίμακος το αναλύει αυτό αρκετά. Η ορθόδοξη ταπείνωση βιώνεται στην σιωπή της καρδιάς, στα δάκρυα της μετάνοιας και στην ησυχία, μακριά από περιττές διανοητικές περιπλοκότητες.
*****************
Στην πραγματικότητα, λοιπόν, υπάρχει χαώδης απόσταση ανάμεσα στην θωμιστική και την παλαμική θεολογία περί ταπεινώσεως. Ακριβώς για αυτό τον λόγο η ταπείνωση είναι κατ' ουσίαν άγνωστη στον δυτικό κόσμο, στην φιλοσοφία, ακόμη και στην λογοτεχνία. Αυτός είναι και ο λόγος που π.χ. ο Ντοστογιέφσκι δεν γίνεται ποτέ εις βάθος κατανοητός στην Δύση. Η ταπείνωση, παρ' όλα αυτά, υπάρχει κατά την γνώμη μου στην Δυτική Εκκλησία της πρώτης χιλιετίας ως βίωμα, π.χ. στα έργα του αγίου Αυγουστίνου (ιδίως τις "Εξομολογήσεις"), που θα μπορούσαν να σταθούν ως γέφυρα συνεννόησης μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Εκκλησίας. Νομίζω ότι διαβάζοντας κανείς τις "Εξομολογήσεις" του ιερού Πατρός έρχεται σε επαφή αληθινό με ένα άρωμα της πραγματικής ταπείνωσης (παρά τις όποιες θεωρητικές διαφορές, πρακτικά η διαφορά μεταξύ Αγίου Αυγουστίνου και Καππαδοκών είναι στην ουσία ασήμαντη). Ο σχολαστικισμός, όπως άλλωστε κατάλαβε η ίδια η θεολογία της Δύσης εδώ και καιρό, ήταν ένα πισωγύρισμα. Ας ελπίσουμε ότι θα επιτευχθεί επιτέλους ξανά η πολύτιμη συνεννόηση.
Εικόνα: Μηνολόγιο Οκτωβρίου, 17ος αι. Ιερά Μονή Αγίου Παύλου, Άγιον Όρος.
Όσον αφορά την Δυτική θεολογία, έλαβα υπόψη μου την διδασκαλία του Θωμά Ακινάτη, πλην όμως, επειδή δεν είμαι ειδικός στον σχολαστικισμό, και για να μην τον αδικήσω, άντλησα στοιχεία, όσον αφορά το γενικό κλίμα της σκέψης του, κυρίως από τον πιο συγκροτημένο και πολυμαθή οπαδό του του 20ου αιώνα, τον Etienne Gilson. Ο Ζιλσόν λοιπόν έχει γράψει μεταξύ άλλων το βιβλίο "Introduction to the philosothy of St. Thomas Aquinas", που, παραδόξως, ένα φωτοτυπημένο αντίτυπο έτυχε να βρίσκεται στη βιβλιοθήκη μου. Ο Ζιλζόν βέβαια, έχει το θετικό στοιχείο ότι, όπως είπα, όχι μόνο δεν καταφέρεται κατά του Θωμά, αλλά τον υποστηρίζει θερμά -υπάρχει κατά την ταπεινή μου γνώμη ένας μικρός εξωραϊσμός της φιλοσοφίας του, αλλά αυτό δεν μας ενοχλεί. Όσον αφορά τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, τον εκλαμβάνω ως συγκεφαλαιωτή σύμπασας της νηπτικής και φιλοκαλικής γραμματείας και την θεμελιώδη βάση όλων των πατερικών θεολογικών συγγραμμάτων μετά από αυτόν. Θα μιλήσω γενικά για την "παλαμική" θεολογική παράδοση.
******************
Κατά τον Ζιλσόν λοιπόν, η θεμελιώδης τομή του Θωμά Ακινάτη είναι η αναγνώριση ότι ο άνθρωπος, ως πεπερασμένο ον, δεν έχει ασφαλώς την ύπαρξή του από τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά δημιουργείται "εκ του μηδενός" από τον Θεό. Ο άνθρωπος υπάρχει, έχει ύπαρξη, γιατί την αντλεί από τον Δημιουργό του, μετέχει στον Θεό. Ο Θεός είναι η ίδια η ουσία του Είναι. Ως εκ τούτου ταπείνωση είναι να "συνειδητοποιεί" κανείς την μηδαμινότητά του, να λαμβάνει υπόψη του το δόγμα ότι υφίσταται ως ον εξαιτίας του Θεού. Συνεπώς, δεν πρέπει να επαίρεται. Είναι η "αναγνώριση"- και έχουν σημασία εδώ οι λέξεις- αυτού του βασικού γεγονότος. Πρόκειται, αν προσέξει κανείς καλά, και λάβει υπόψη του τα συμφραζόμενα, κυρίως για μια διανοητική, στοχαστική αρετή: η ταπείνωση είναι μια τέτοια ακριβώς "έξη".
Ως γνωστόν, ο Ακινάτης θέτει ως βάση της φιλοσοφίας του την Αγία Γραφή και τα δόγματα της εκκλησίας, αλλά μαζί και τον Αριστοτέλη, ακόμη και σε ό,τι έχει να κάνει με την ηθική. Ο Ζιλσόν παρατηρεί όμως ότι υπερβαίνει το πνεύμα της αριστοτελικής φιλοσοφίας, καθώς για τον μεσαιωνικό φιλόσοφο προέχει το φως της Χριστιανικής Αποκάλυψης. Ενώ λοιπόν στην αριστοτελική ηθική η "μεγαλοψυχία" αποτελεί την κορύφωση του ηθικού μεγαλείου ενός "αυτάρκους" ανθρώπου, ο Θωμάς εντάσσει τις αρετές εντός μιας τάξης όπου η τελείωση του πιστού επιτυγχάνεται όχι με την αυτάρκεια, αλλά με την πλήρη εξάρτηση και αγάπη για τον Θεό. Η ταπείνωση, υπό αυτό το πρίσμα, γκρεμίζει την ψευδαίσθηση της ανθρώπινης αυτεξουσιότητας απέναντι στον Δημιουργό, ανοίγοντας τον δρόμο για τη λήψη της θείας χάριτος: πρέπει να πούμε ότι ο Ζιλσόν δίνει έναν πιο "υπαρξιακό" τόνο στα γραπτά του Θωμά, τον καθιστά πιο "ευπρόσδεκτο" για το κοινό του 20ου αιώνα. (Το πρόβλημα τώρα με την αυτεξουσιότητα και το ζήτημα από πού προέρχεται τελικά η σωτηρία, αποκλειστικά μέσω του "απόλυτου προορισμού" του αγίου Αυγουστίνου ή υπάρχει ανθρώπινη "συνέργεια" σε αυτό, ταλάνισε επί αιώνες την δυτική σκέψη. Δεν θα το εξετάσουμε εδώ.) Στις αναλύσεις του Ζιλσόν για την γνωσιοθεωρία και την ψυχολογία του Ακινάτη, διαφάινεται καθαρά ότι η ανθρώπινη διάνοια είναι μεν ικανή να ανέλθει στη γνώση των όντων και του Θεού -πράγμα που φαίνεται παράξενο σε μας τους Ορθοδόξους-, καθώς μάλιστα υφίσταται η λεγόμενη "analogia entis" (αναλογία του όντος), ωστόσο παραμένει πάντοτε δυσανάλογη προς το άπειρο μυστήριο της θεϊκής Ουσίας. Η ταπείνωση έτσι, φιλοσοφικά μεταφραζόμενη, είναι ακριβώς η "νοητική νηφαλιότητα" που αναγνωρίζει τα όρια των φυσικών δυνάμεων του ανθρώπου μπροστά στο Υπερβατικό. Κάνοντας το να ηχεί πιο υπαρξιακά, ο Ζιλσόν αποφαίνεται ότι ο Θωμάς δεν πραγματεύεται την ταπείνωση ως ξεχωριστό ηθικό φαινόμενο, αλλά ως την πνευματική και υπαρξιακή αποδοχή της αλήθειας του είναι μας, ότι δηλαδή είμαστε πλήρως εξαρτημένοι από τον Θεό, την πηγή κάθε ύπαρξης και αγαθότητας. Αυτή είναι η ερμηνεία του Ζιλσόν. Και όμως, τονίζω ότι, παρά την προσπάθεια να εμφανισθεί πιο "υπαρξιστής" ο Ακινάτης, διαφαίνεται καθαρά ότι η ταπείνωση είναι προπαντός μια "στοχαστική" αρετή. Η ταπείνωση διανοητικοποιείται. Ας περάσουμε όμως τώρα να δούμε τι ακριβώς λέγει ο Θωμάς ρητά για την ταπείνωση, υπό το πρίσμα πάντα αυτής της θεώρησης του Ζιλσόν.
***************
Ας δούμε λοιπόν πιο "τυπικά" την διδασκαλία του Ακινάτη για την ταπείνωση, όπως παρουσιάζεται στην "Σύνοψη Θεολογίας", το βασικό του έργο (το πού ακριβώς θα το αναφέρουμε αργότερα). Όπως το προδιαγράψαμε, ταπείνωση είναι η αρετή με την οποία ο ανθρώπινος νους, μέσω μιας εσωτερικής κίνησης, "υποτάσσεται" στον Θεό- παίζει ρόλο εδώ η έννοια της διανοητικής "υποταγής", που παραμένει πάντα διανοητική. Και υποτάσσεται στον Θεό, γιατί τον "αναγκάζει" μια μεγάλη αλήθεια: το ότι είναι κτίσμα του Δημιουργού. Ο νους δεν μπορεί να αυθαιρετεί. Πρέπει τρόπον τινά να "πειθαρχεί" στην λογική, ας το πούμε έτσι. Ο νους πρέπει να "εμπεδώσει" αυτήν την αλήθεια: να την εσωτερικεύσει, θα λέγαμε σήμερα, πλήρως. Αν την εσωτερικεύσει, αυτό αρκεί. Θα επέλθει, με τα σημερινά δεδομένα, η "μετριοφροσύνη". Αυτή η αρετή, η μετριοφροσύνη, λεγόταν στα λατινικά "modestia" (έχει και την σημασία της "σεμνότητας"). Με αυτήν λοιπόν συνδέεται στενά η ταπείνωση. Είναι μια "μετριοφροσύνη του νου", μια "εγκράτεια" ("temperantia") αυτού. Συγκρατεί τον νου, ώστε να μην "αυθαδιάζει", να μην προσπαθεί "αναιδώς" να εισέλθει και να εξηγήσει πλήρως το Υπερβατικό, να αλαζονευτεί και να φθάσει στην έπαρση. Προσγειώνει την εγωπαθή "φαντασία" του ανθρώπου, που τείνει αδιάκριτα να φθάσει και να ερμηνεύσει το Υψηλό.
Ένα άλλο σημείο που πρέπει να προσέξουμε είναι ότι το αν ταπείνωση συγκρούεται με την "μεγαλοψυχία", την αρετή η οποία ωθεί κατά τον Αριστοτέλη τον άνθρωπο σε σπουδαία και ένδοξα έργα. Ο Ακινάτης λοιπόν λέγει ότι οι δύο αυτές αρετές όχι μόνο δεν αντιμάχονται μεταξύ τους, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται. Η μεγαλοψυχία ωθεί το πνεύμα να πράξει, όπως είπαμε, μεγάλα πράγματα σύμφωνα με τον Λόγο του Θεού, ενώ η ταπείνωση συγκρατεί το άτομο ώστε να μην υπερεκτιμά τις δικές του δυνάμεις και να μην αποδίδει την επιτυχία, όπως είπαμε, αποκλειστικά στον εαυτό του. Συνεπώς η μεγαλοψυχία δίνει την ώθηση για τις "υψηλές" πράξεις, ενώ η ταπείνωση γειώνει, θα λέγαμε, το άτομο και το κάνει να αντιληφθεί ότι η δύναμη να πράττει τέτοια έργα έρχεται άνωθεν. Τα στάδια της ταπείνωσης είναι τέσσερα, αλλά δεν θα τα αναλύσουμε εδώ: ο πιστός πάντως ξεκινά από την επίγνωση της δικής του ατέλειας και μηδαμινότητας ενώπιον του Θεού και φθάνει στο σημείο να δέχεται με πραότητα την επίπληξη, την αδικία ή την περιφρόνηση από τους άλλους, μιμούμενος το Πάθος του Χριστού.
Στο σημείο αυτό αξίζει να πούμε ότι σε γενικές γραμμές ο Θωμάς ακολουθεί για την ηθική ανάλυση το έργο του Αριστοτέλη (Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλίο Δ), αλλά την "διορθώνει" σε κάποια σημεία, ως χριστιανός. Οι κύριες διαφορές με τον κορυφαίο αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο είναι ότι για τον μεν τελευταίο πηγή του ηθικού μεγαλείου είναι το ίδιο το άτομο, πράγμα που διατηρεί έναν "ελιτισμό": ο πολίτης θεωρεί τον εαυτό του άξιο να δέχεται μεγάλες τιμές, επειδή είναι "αυτοδημιούργητος", ενώ για τον Θωμά ισχύει βέβαια ότι όλα τα σπουδαία έργα αποδίδονται στον Θεό.
Αυτή είναι περίπου η θεώρηση του ίδιου του Ακινάτη (βρίσκεται στην Summa Theologiae, Δεύτερο Μέρος, δεύτερο τμήμα αυτού. Μπορεί κανείς στο Διαδίκτυο να βρει τι λέγει το Ζήτημα 161, Άρθρα 1-6 ή να έχει μια περίληψη αυτών. Στα άρθρα αυτά εξετάζεται αν είναι η ταπείνωση αρετή, πού εδράζεται η ταπείνωση, στην επιθυμητική δύναμη ή την λογική, αν πρέπει κανείς να υποτάσσεται σε όλους τους ανθρώπους, εάν η ταπείνωση είναι μέρος της σωφροσύνης, εάν είναι η ύψιστη των αρετών και ποια είναι τα στάδια αυτής).
*******************
Και περνάμε τώρα στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά. Θα πρέπει να πω ότι δεν θα μιλήσω μόνο για τον Θεσσαλονικέα κορυφαίο Πατέρα της Εκκλησίας, αλλά γενικότερα την νηπτική και φιλοκαλική παράδοση αυτής, την οποία ο ίδιος ανακεφαλαίωσε και έθεσε τα δογματικά της κεφάλαια. Και μπορούμε να ρωτήσουμε: είναι ίδια για τον Παλαμά η έννοια της ταπείνωσης;
Διεξερχόμενος κανείς λοιπόν την παλαμική γραμματεία με την γενικότερη αυτή έννοια αντιλαμβάνεται αμέσως ότι υπάρχουν μεν κοινά στοιχεία, τα οποία δεν χρειάζονται να αναλύσουμε, ως αυτονόητα. Και για τον άγιο Γρηγόριο η ταπείνωση είναι η ύψιστη αρετή, θεμέλιο πάντων των άλλων, οδηγός προς στην αγάπη (ο ίδιος ο Θεός είναι Αγάπη), αλλά υπάρχει και μια σπουδαία διαφορά. Για την φιλοκαλική γραμματεία, ταπεινός είναι και ο ίδιος ο Χριστός, ο Θεάνθρωπος, έστω και αν ξέρει ότι είναι τέλειος και αντλεί την δύναμη για όλα Του τα θαυμαστά έργα από τον ίδιο του τον Εαυτό. Η γνώση δηλαδή ότι είναι το Α και το Ω του Είναι και της Ύπαρξης, ο Ων, δεν εμποδίζει τον Κύριο να έχει εκείνη την ακατάληπτη ταπείνωση, όπως γράφει ο άγιος Σιλουανός του Άθω και αναλύει ο μαθητής του, άγιος Σωφρόνιος. Ο άγιος Σιλουανός, ως γνωστόν, είδε τον Ζώντα Χριστό στο λεγόμενο "Παλαιό Ρωσικό", στην αρχή κιόλας της μοναχικής του ζωής, και εννόησε αμέσως ότι ο Θεός είναι ακατάληπτη Αγάπη και Ταπείνωση.
Η ταπείνωση για την Ορθοδοξία είναι γενικά κάτι περισσότερο από μια αυτογνωσία, ξεπερνά πολύ αυτή την σωκρατική αρετή (γνώθι σαυτόν). Καμιά διανοητική επίγνωση, όσο ισχυρή και αν είναι, δεν γεννά αυτομάτως ταπείνωση. Και ο διάβολος ξέρει πολύ καλά ότι πηγή του Είναι είναι ο Θεός, αλλά δεν ταπεινώνεται. Ο ορθόδοξος ασκητής λοιπόν λέγει, κόντρα σε κάθε ορθολογική αυτεπίγνωση, "είμαι χειρότερος από όλους τους ανθρώπους", έστω και αν αυτό δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Ο Κύριος μάλιστα πάλι τον άγιο Σιλουανό "να κρατά τον νου του στον Άδη και να μην απελπίζεται", να θεωρεί δηλαδή τον εαυτό του, τρόπον τινά, ίσο στην αμαρτία με τον διάβολο (είναι αλήθεια ότι ο μακαριστός κήρυκας της Ταπείνωσης π. Ιγνάτιος Καπνίσης έλεγε ότι είναι δύσκολο να το βαστάσουμε αυτό, όπως λέγει άλλωστε και ο ίδιος ο άγιος Σωφρόνιος. "Δεν παίζει κανείς με την φωτιά", έγραψε ο τελευταίος. Για αυτό και ο π. Ιγνάτιος συνιστούσε να αποφεύγουμε την σύγκριση του εαυτού μας με τους συνανθρώπους μας, γιατί μπορεί να "ανακαλύψουμε" ότι είμαστε καλύτεροι από αυτούς σε πολλά σημεία, αλλά να κάνουμε την σύγκριση με τον ίδιο τον Θεό. Αυτό αρκεί για να μας κρατά στην ταπείνωση, καθώς βέβαια είναι αυτονόητο ότι ο οιοσδήποτε αντιλαμβάνεται πως δεν έχει ούτε την δύναμη, ούτε την σοφία, ούτε πολύ περισσότερο την αγιότητα του Θεού, που δεν "έχει", αλλά "είναι" Αγάπη.
Η ταπείνωση έχει κάτι, θα μπορούσαμε να πούμε, από την λεγόμενη διά Χριστόν "σαλότητα". Φθάνει κανείς να θεωρεί τον εαυτό του, όπως είπαμε, χειρότερο όλων, και να το πιστεύει, και αυτό τον ωθεί σε μια θεία "τρέλα". Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος, που βέβαια προηγείται κατά πολύ του ιερού Παλαμά, περιγράφει μια κατάσταση για μας "υπερφυή": γίνεται κανείς τόσο ταπεινός, ώστε βλέπει κάθε άνθρωπο ως άγιο, πλην του εαυτού του. Αν δεχθεί ή συναντήσει άνθρωπο, παίρνει τα χέρια του για να ευλογηθεί και να "αγιαστεί", και παράλληλα πιστεύει ότι αγιάστηκε ακόμη και από τον πιο μεγάλο αμαρτωλό. Ό,τι και να μάθει πως έπραξε ο άλλος, δεν τον ενδιαφέρει. Θα πάρει τα χέρια του και θα τα φιλήσει για ευλογία. Και βέβαια φθάνει σε ένα τέτοιο σημείο ώστε να προσοικειώνεται την ίδια την Ταπείνωση του Χριστού, που είναι, όπως είπαμε, ακατάληπτη. Ο λόγος είναι ότι σύμφωνα με την Θεολογία του αγίου Γρηγορίου Παλαμά ο ίδιος ο Θεός είναι κυριολεκτικά μεθεκτός από τον άνθρωπο λόγω των ακτίστων Του ενεργειών.
Το δόγμα των ακτίστων ενεργειών είναι η καρδιά της Παλαμικής διδασκαλίας. Χάρη σε αυτήν ακριβώς θεμελιώθηκε δογματικά το γεγονός ότι μπορούμε να κοινωνήσουμε αληθώς του ίδιου του Θεού, και όχι απλώς μιας κτιστής θείας Χάρης- όπως υποστηρίζει ο Θωμάς, που βασίζεται στο δόγμα της "απλότητας" του Θεού. Έτσι λοιπόν, κατά τον άγιο Γρηγόριο, η ταπείνωση δεν είναι απλώς μια "ορθή κρίση", αλλά μια πνευματική νέκρωση του εγωκεντρικού θελήματος. Ο άνθρωπος, με την συνέργεια του Θεού, πρέπει να φτάσει σε μια κατάσταση εσωτερικής "πτωχείας" και αυτοάρνησης, ώστε να φύγει εντελώς το "εγώ" από την μέση- δεν εννοούμε να χάσει την υποστατική του ταυτότητα, αλλά να αποβάλει όλο του τον εγωισμό. Μόνο όταν ο νους αδειάσει από την ψευδαίσθηση της δικής του δύναμης, μπορεί ο Θεός να "εισδύσει" μέσα στην ψυχή. Πολλά έγραψε στις ημέρες μας για αυτό το άγιο "αυτομίσος" ο άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ.
Έτσι λοιπόν, ο Παλαμάς θα τόνιζε ότι ο ταπεινός δεν στέκεται απλώς με "σεβασμό" προς τον Δημιουργό του, αλλά γίνεται ακριβώς, με βάση το προαναφερθέν δόγμα περί ακτίστων ενεργειών, δοχείο της άκτιστης αυτή την φορά Χάριτος. Η ταπείνωση είναι η μίμηση της ίδιας της κένωσης του Χριστού (ο Οποίος "εταπείνωσεν εαυτόν..."). Επομένως, η ταπείνωση είναι κυρίως χριστομιμητική, όχι απλά μια αρετή ανάμεσα σε άλλες, έστω και βάση για τις υπόλοιπες, αλλά ο τρόπος ύπαρξης του ίδιου του Χριστού μέσα στον πιστό. Είναι ο ίδιος ο Χριστός που ενεργεί την Ταπείνωση μέσα μας, παρότι δεν χάνεται ποτέ για την ορθόδοξη θεολογία η έννοια της "συνέργειας".
Τέλος, πρέπει να πούμε ότι για τον άγιο Γρηγόριο, που ακολουθεί σε αυτό το σημείο πιστά τον άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, η ταπείνωση δεν χωράει σε κανέναν ανθρώπινο ορισμό. Η προσπάθεια του Θωμά να ορίσει και να μιλήσει για την ταπείνωση με τόση σχολαστική λεπτομέρεια και συλλογισμούς παρμένους από τον Αριστοτέλη, θα τον έκαναν, θα λέγαμε, να χαμογελάσει. Γιατί ο ιερός Πατήρ ξέρει ότι μπορούμε να αναφέρουμε τα αποτελέσματα της ταπείνωσης (π.χ. ο ταπεινός δεν κατακρίνει, δεν αποζητά τιμές κ.λπ.), αλλά είναι αδύνατον να συλλάβουμε την ουσία της- ο Ιωάννης της Κλίμακος το αναλύει αυτό αρκετά. Η ορθόδοξη ταπείνωση βιώνεται στην σιωπή της καρδιάς, στα δάκρυα της μετάνοιας και στην ησυχία, μακριά από περιττές διανοητικές περιπλοκότητες.
*****************
Στην πραγματικότητα, λοιπόν, υπάρχει χαώδης απόσταση ανάμεσα στην θωμιστική και την παλαμική θεολογία περί ταπεινώσεως. Ακριβώς για αυτό τον λόγο η ταπείνωση είναι κατ' ουσίαν άγνωστη στον δυτικό κόσμο, στην φιλοσοφία, ακόμη και στην λογοτεχνία. Αυτός είναι και ο λόγος που π.χ. ο Ντοστογιέφσκι δεν γίνεται ποτέ εις βάθος κατανοητός στην Δύση. Η ταπείνωση, παρ' όλα αυτά, υπάρχει κατά την γνώμη μου στην Δυτική Εκκλησία της πρώτης χιλιετίας ως βίωμα, π.χ. στα έργα του αγίου Αυγουστίνου (ιδίως τις "Εξομολογήσεις"), που θα μπορούσαν να σταθούν ως γέφυρα συνεννόησης μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Εκκλησίας. Νομίζω ότι διαβάζοντας κανείς τις "Εξομολογήσεις" του ιερού Πατρός έρχεται σε επαφή αληθινό με ένα άρωμα της πραγματικής ταπείνωσης (παρά τις όποιες θεωρητικές διαφορές, πρακτικά η διαφορά μεταξύ Αγίου Αυγουστίνου και Καππαδοκών είναι στην ουσία ασήμαντη). Ο σχολαστικισμός, όπως άλλωστε κατάλαβε η ίδια η θεολογία της Δύσης εδώ και καιρό, ήταν ένα πισωγύρισμα. Ας ελπίσουμε ότι θα επιτευχθεί επιτέλους ξανά η πολύτιμη συνεννόηση.
Εικόνα: Μηνολόγιο Οκτωβρίου, 17ος αι. Ιερά Μονή Αγίου Παύλου, Άγιον Όρος.
ΒΛΕΠΕΙΣ ΦΙΛΕ ΔΕΝ ΟΡΙΖΕΤΑΙ! ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΝΝΟΙΑ. ΟΠΩΣ ΚΑΙ Η ΧΑΡΙΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΚΤΙΣΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ. Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΗΣΥΧΑΣΤΗΣ, ΤΟΥ ΑΚΤΙΣΤΟΥ ΦΩΤΟΣ, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ.Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ.
Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΑΠΟΚΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ ΔΕΝ ΕΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗ ΑΚΡΙΒΩΣ ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ.
ΔΕΝ ΑΡΚΟΥΝ ΟΙ ΡΩΣΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΠΑΦΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΜΑΣ.
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΜΩΣ; ΜΕΡΙΜΝΑΣ ΚΑΙ ΤΥΡΒΑΖΗ ΠΕΡΙ ΠΟΛΛΑ. ΕΝΟΣ ΔΕ ΕΣΤΙ ΧΡΕΙΑ.
Βρέ ἀδέρφια, πεῖτε μου σᾶς παρακαλῶ, τί εἶναι αὐτό τὸ τσίρκουλο ποὺ ζοῦμε στὴν ΕΕ;
Ἡ ἄλλη, ἡ Γερμανίδα μέγαιρα σκούζει νὰ φροντίσουμε γιὰ προμήθειες 72 ὡρῶν (τὴν 73η, τί;) κτλ κτλ.
Μὰ ὑπάρχει κόσμος ποὺ τὰ ἀκούει αὐτά στὰ σοβαρά, ποὺ τὰ ...πιστεύει καὶ τρομάζει; Ὅτι ὁ Πούτιν ἀποψύχει τὰ ψυγεῖα στὴ Γαλλία, κι ἑτοιμάζεται γιὰ τὰ ...ἀσανσέρ; Ντάξει, τὰ παίρνουμε στὴν πλάκα ἀλλὰ αὐτά τὰ κτήνη δὲν κάνουν χιοῦμορ.
Ἔχει φτάσει τόσο κάτω τὸ ἀντιληπτικὸ ἐπίπεδο τοῦ πολίτη στὴ Δύση; Δὲν μπορῶ νὰ τὸ φανταστῶ κι ἐπειδὴ μόνο βρισιές μοῦ ἔρχονται ὡς σχόλια, γράψτε ἐσεῖς κάποια γνώμη..
Πώς ο Σιωνισμός οδήγησε τον Τραμπ στην καταστροφή
Aleksandr Dugin - 05/11/2026
Πηγή: Σαν τον Δον Κιχώτη
Ο Τραμπ καταστράφηκε ολοσχερώς στις ενδιάμεσες εκλογές από έκτης φάλαγγας εντός του δικού του περιβάλλοντος. Η έκτη φάλαγγα είναι το πιο τρομερό πράγμα που μπορεί να συμβεί σε μια χώρα και σε ένα πολιτικό καθεστώς. Υπάρχει σε κάθε κοινωνία, αν και ο προσανατολισμός, η δομή και η υποταγή της σε εξωτερικά κέντρα λήψης αποφάσεων διαφέρουν από χώρα σε χώρα.
Στην περίπτωση του Τραμπ, αυτό το κέντρο ήταν το Ισραήλ του Νετανιάχου. Σε άλλες περιπτώσεις, αυτόν τον ρόλο αναλαμβάνουν οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες, το ΝΑΤΟ ή η ΕΕ. Αλλά ο υποκείμενος μηχανισμός παραμένει ο ίδιος. Μέσα στις ελίτ, υπάρχουν πάντα εκείνοι που δεν υπηρετούν τα συμφέροντα του δικού τους λαού και κράτους, αλλά αυτά μιας εξωτερικής δύναμης. Και ο μεγαλύτερος κίνδυνος της έκτης φάλαγγας είναι ότι τα μέλη της κρύβονται πίσω από μια πρόσοψη απόλυτης πίστης και αφοσίωσης στον ηγεμόνα. Η πέμπτη φάλαγγα λειτουργεί ανοιχτά, διευκολύνοντας τον εντοπισμό και, εάν υπάρχει πολιτική βούληση, την καταστολή της.
Η αποκάλυψη της έκτης φάλαγγας απαιτεί ειδική ιδεολογική εμπειρογνωμοσύνη. Η απλή τήρηση των εντολών και η υπακοή στον νόμο δεν είναι αρκετή. Αυτά ακριβώς είναι τα παραθυράκια μέσω των οποίων η έκτη φάλαγγα διεισδύει στο σύστημα.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το κίνημα MAGA ταλαντεύεται ανάμεσα στον ιδεολογικό πυρήνα του δεξιού λαϊκισμού και των νεοσυντηρητικών που συμμαχούν με δηλωμένους Σιωνιστές και «Χριστιανούς» Σιωνιστές.
Οι λαϊκιστές αντιτάχθηκαν στις ξένες επεμβάσεις (ιδιαίτερα στον πόλεμο με το Ιράν), στο βαθύ κράτος και στην τάξη του Έπσταϊν.
Οι νεοσυντηρητικοί και οι Σιωνιστές υποστήριξαν και τα τρία: ξένες επεμβάσεις, την συγκάλυψη της υπόθεσης Έπσταϊν και το βαθύ κράτος (του οποίου οι ίδιοι αποτελούν μέρος).
Αρχικά, και οι δύο πλευρές ήταν απόλυτα πιστές στον Τραμπ. Αλλά οι λαϊκιστές υπερασπίστηκαν ειλικρινά την Αμερική, ενώ οι νεοσυντηρητικοί την έβλεπαν απλώς ως εργαλείο για την επιδίωξη μιας εντελώς διαφορετικής ατζέντας. Ο Τραμπ απέρριψε την πρώτη και εναπόθεσε την εμπιστοσύνη του στη δεύτερη.
Υπέστη μια συντριπτική και συντριπτική ήττα, κυρίως επειδή έδειξε πλήρη αδιαφορία για το τι ήθελε ο αμερικανικός λαός. Ο αμερικανικός λαός αντιτίθεται στον πόλεμο και την ξένη πίεση και θέλει να αντιμετωπιστούν τα εσωτερικά του προβλήματα - κάτι που ο Τραμπ αγνόησε, αντίθετα επιδεινώνοντας την κατάσταση.
Δεν ήταν, επομένως, σύμπτωση, αλλά αναπόφευκτη συνέπεια.
Παρατηρώντας αυτές τις εξελίξεις, πρέπει να βγάλουμε τα δικά μας συμπεράσματα: η έκτη φάλαγγα δεν υπάρχει μόνο στη Ρωσία. Η ίδια της η ύπαρξη είναι αναπόφευκτη. Μετά από δεκαετίες ανοιχτά φιλοδυτικής και φιλελεύθερης επιρροής, είναι σχεδόν σίγουρα ευρέως διαδεδομένη μεταξύ της ρωσικής ελίτ, όπου πιθανότατα είναι ιδιαίτερα εδραιωμένη.
Υπάρχουν και άλλα: Η Ρωσία είναι ο στόχος μιας σκόπιμης εκστρατείας ασύμμετρου πολέμου. Αυτός ο πόλεμος έχει πολλά μέτωπα και χρησιμοποιεί πολυάριθμες μεθόδους, αλλά το κύριο όπλο του είναι ακριβώς η έκτη φάλαγγα. Είναι το πιο αποτελεσματικό εργαλείο του εχθρού επειδή χτυπά από μέσα, με το εχθρικό στοιχείο ενσωματωμένο στις δομές εξουσίας, στον ίδιο τον κυβερνητικό μηχανισμό, και όχι από έξω, στην αντιπολίτευση (η οποία μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει καν). Είμαι πεπεισμένος ότι οι υπηρεσίες αντικατασκοπείας μας έχουν κατακτήσει τις αρχές του ασύμμετρου πολέμου. Ήρθε η ώρα να εφαρμόσουμε αυτές τις δεξιότητες στο μέγιστο βαθμό.
Μετά την καταστροφική ήττα του Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές, τα γεγονότα σε όλο τον κόσμο θα λάβουν μια ιδιαίτερα δυσοίωνη χροιά. Οποιεσδήποτε ελπίδες ότι η κατάσταση στο ουκρανικό μέτωπο θα επιλυθεί με κάποιο τρόπο είναι ανεύθυνες και μάταιες.
Το καθεστώς του Κιέβου θα αναδυθεί τώρα ενισχυμένο (ο Ζελένσκι και οι ηγέτες της ΕΕ πίστευαν ότι ο Τραμπ έπαιζε το παιχνίδι της Ρωσίας, κάτι που στην πραγματικότητα δεν ίσχυε καθόλου) και δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πού θα οδηγήσει αυτό. Ο Ζελένσκι είχε ήδη προσβάλει απροκάλυπτα τον Τραμπ σε κάθε ευκαιρία τις τελευταίες εβδομάδες, πεπεισμένος ότι ο Αμερικανός πρόεδρος θα αναδυόταν δραματικά αποδυναμωμένος από τις ενδιάμεσες εκλογές.
Πρέπει να αναγνωρίσουμε και να αναλύσουμε προσεκτικά όλα όσα συνέβησαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και όσα συνέβησαν στις ισραηλινές εκλογές (η ήττα του Νετανιάχου) και όσα συμβαίνουν τώρα στην Ευρώπη (όπου όλα παρασύρονται).
Ένα συγκεκριμένο κεφάλαιο στη σύγχρονη ιστορία έφτασε στο τέλος του. Το τέλος ενός πράγματος είναι η αρχή ενός άλλου. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι η Ρωσία συμμετέχει σε αυτό το νέο κεφάλαιο ως ανεξάρτητη οντότητα, ενεργά και αποφασιστικά.
multipolarpress.com
Πηγή: Σαν τον Δον Κιχώτη
Ο Τραμπ καταστράφηκε ολοσχερώς στις ενδιάμεσες εκλογές από έκτης φάλαγγας εντός του δικού του περιβάλλοντος. Η έκτη φάλαγγα είναι το πιο τρομερό πράγμα που μπορεί να συμβεί σε μια χώρα και σε ένα πολιτικό καθεστώς. Υπάρχει σε κάθε κοινωνία, αν και ο προσανατολισμός, η δομή και η υποταγή της σε εξωτερικά κέντρα λήψης αποφάσεων διαφέρουν από χώρα σε χώρα.
Στην περίπτωση του Τραμπ, αυτό το κέντρο ήταν το Ισραήλ του Νετανιάχου. Σε άλλες περιπτώσεις, αυτόν τον ρόλο αναλαμβάνουν οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες, το ΝΑΤΟ ή η ΕΕ. Αλλά ο υποκείμενος μηχανισμός παραμένει ο ίδιος. Μέσα στις ελίτ, υπάρχουν πάντα εκείνοι που δεν υπηρετούν τα συμφέροντα του δικού τους λαού και κράτους, αλλά αυτά μιας εξωτερικής δύναμης. Και ο μεγαλύτερος κίνδυνος της έκτης φάλαγγας είναι ότι τα μέλη της κρύβονται πίσω από μια πρόσοψη απόλυτης πίστης και αφοσίωσης στον ηγεμόνα. Η πέμπτη φάλαγγα λειτουργεί ανοιχτά, διευκολύνοντας τον εντοπισμό και, εάν υπάρχει πολιτική βούληση, την καταστολή της.
Η αποκάλυψη της έκτης φάλαγγας απαιτεί ειδική ιδεολογική εμπειρογνωμοσύνη. Η απλή τήρηση των εντολών και η υπακοή στον νόμο δεν είναι αρκετή. Αυτά ακριβώς είναι τα παραθυράκια μέσω των οποίων η έκτη φάλαγγα διεισδύει στο σύστημα.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το κίνημα MAGA ταλαντεύεται ανάμεσα στον ιδεολογικό πυρήνα του δεξιού λαϊκισμού και των νεοσυντηρητικών που συμμαχούν με δηλωμένους Σιωνιστές και «Χριστιανούς» Σιωνιστές.
Οι λαϊκιστές αντιτάχθηκαν στις ξένες επεμβάσεις (ιδιαίτερα στον πόλεμο με το Ιράν), στο βαθύ κράτος και στην τάξη του Έπσταϊν.
Οι νεοσυντηρητικοί και οι Σιωνιστές υποστήριξαν και τα τρία: ξένες επεμβάσεις, την συγκάλυψη της υπόθεσης Έπσταϊν και το βαθύ κράτος (του οποίου οι ίδιοι αποτελούν μέρος).
Αρχικά, και οι δύο πλευρές ήταν απόλυτα πιστές στον Τραμπ. Αλλά οι λαϊκιστές υπερασπίστηκαν ειλικρινά την Αμερική, ενώ οι νεοσυντηρητικοί την έβλεπαν απλώς ως εργαλείο για την επιδίωξη μιας εντελώς διαφορετικής ατζέντας. Ο Τραμπ απέρριψε την πρώτη και εναπόθεσε την εμπιστοσύνη του στη δεύτερη.
Υπέστη μια συντριπτική και συντριπτική ήττα, κυρίως επειδή έδειξε πλήρη αδιαφορία για το τι ήθελε ο αμερικανικός λαός. Ο αμερικανικός λαός αντιτίθεται στον πόλεμο και την ξένη πίεση και θέλει να αντιμετωπιστούν τα εσωτερικά του προβλήματα - κάτι που ο Τραμπ αγνόησε, αντίθετα επιδεινώνοντας την κατάσταση.
Δεν ήταν, επομένως, σύμπτωση, αλλά αναπόφευκτη συνέπεια.
Παρατηρώντας αυτές τις εξελίξεις, πρέπει να βγάλουμε τα δικά μας συμπεράσματα: η έκτη φάλαγγα δεν υπάρχει μόνο στη Ρωσία. Η ίδια της η ύπαρξη είναι αναπόφευκτη. Μετά από δεκαετίες ανοιχτά φιλοδυτικής και φιλελεύθερης επιρροής, είναι σχεδόν σίγουρα ευρέως διαδεδομένη μεταξύ της ρωσικής ελίτ, όπου πιθανότατα είναι ιδιαίτερα εδραιωμένη.
Υπάρχουν και άλλα: Η Ρωσία είναι ο στόχος μιας σκόπιμης εκστρατείας ασύμμετρου πολέμου. Αυτός ο πόλεμος έχει πολλά μέτωπα και χρησιμοποιεί πολυάριθμες μεθόδους, αλλά το κύριο όπλο του είναι ακριβώς η έκτη φάλαγγα. Είναι το πιο αποτελεσματικό εργαλείο του εχθρού επειδή χτυπά από μέσα, με το εχθρικό στοιχείο ενσωματωμένο στις δομές εξουσίας, στον ίδιο τον κυβερνητικό μηχανισμό, και όχι από έξω, στην αντιπολίτευση (η οποία μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει καν). Είμαι πεπεισμένος ότι οι υπηρεσίες αντικατασκοπείας μας έχουν κατακτήσει τις αρχές του ασύμμετρου πολέμου. Ήρθε η ώρα να εφαρμόσουμε αυτές τις δεξιότητες στο μέγιστο βαθμό.
Μετά την καταστροφική ήττα του Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές, τα γεγονότα σε όλο τον κόσμο θα λάβουν μια ιδιαίτερα δυσοίωνη χροιά. Οποιεσδήποτε ελπίδες ότι η κατάσταση στο ουκρανικό μέτωπο θα επιλυθεί με κάποιο τρόπο είναι ανεύθυνες και μάταιες.
Το καθεστώς του Κιέβου θα αναδυθεί τώρα ενισχυμένο (ο Ζελένσκι και οι ηγέτες της ΕΕ πίστευαν ότι ο Τραμπ έπαιζε το παιχνίδι της Ρωσίας, κάτι που στην πραγματικότητα δεν ίσχυε καθόλου) και δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πού θα οδηγήσει αυτό. Ο Ζελένσκι είχε ήδη προσβάλει απροκάλυπτα τον Τραμπ σε κάθε ευκαιρία τις τελευταίες εβδομάδες, πεπεισμένος ότι ο Αμερικανός πρόεδρος θα αναδυόταν δραματικά αποδυναμωμένος από τις ενδιάμεσες εκλογές.
Πρέπει να αναγνωρίσουμε και να αναλύσουμε προσεκτικά όλα όσα συνέβησαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και όσα συνέβησαν στις ισραηλινές εκλογές (η ήττα του Νετανιάχου) και όσα συμβαίνουν τώρα στην Ευρώπη (όπου όλα παρασύρονται).
Ένα συγκεκριμένο κεφάλαιο στη σύγχρονη ιστορία έφτασε στο τέλος του. Το τέλος ενός πράγματος είναι η αρχή ενός άλλου. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι η Ρωσία συμμετέχει σε αυτό το νέο κεφάλαιο ως ανεξάρτητη οντότητα, ενεργά και αποφασιστικά.
multipolarpress.com
Τραμποκοκτονία ή αυτοκτονία;
Marco Travaglio - 5 Νοεμβρίου 2026
Πηγή: Il Fatto Quotidiano
Ο θάνατος της αμερικανικής δημοκρατίας -όπως είπε ο Μαρκ Τουέιν γι' αυτόν- ήταν υπερβολικός. Ο λαός απέρριψε κατηγορηματικά τον φερόμενο ως πραξικοπηματία και φασίστα αυταρχικό Τραμπ, ο οποίος δεν νοθεύτηκε τις εκλογές, δεν τις άφησε να νοθευτούν από τους χάκερ του Πούτιν, δεν τις άφησε να αγοραστούν από τους εκατομμυριούχους της τεχνοδεξιάς και, αντί να εξαπολύσει εμφύλιο πόλεμο, αποδέχεται την ήττα (προς το παρόν). Πάντα ατελής και ολοένα και πιο βίαιη, η αμερικανική δημοκρατία παραμένει όπως ήταν: ο Λευκός Οίκος θα πρέπει να αντιμετωπίσει ένα εχθρικό Κοινοβούλιο και θα έχει το Ανώτατο Δικαστήριο, τα τακτικά δικαστήρια, τον Τύπο και τον λαό, ο οποίος -αν και επηρεάζεται από νέα και παλιά μέσα ενημέρωσης- ψηφίζει όπως θέλει, πίσω του. Και αυτό πρέπει να γίνει σεβαστό, είτε ανταμείβει τον Τραμπ είτε τον τιμωρεί. Εκτός αν νομίζετε ότι οι ΗΠΑ έγιναν φασίστες πριν από δύο χρόνια όταν τον επανεξέλεξαν και έχουν μετατραπεί σε κομμουνιστές τώρα που έχουν εκλέξει τους πιο προοδευτικούς Δημοκρατικούς όλων των εποχών. Όταν τα ποτάμια σάλια στο «μπλε κύμα» στερέψουν, θα αποκαλυφθεί ότι οι Δημοκρατικοί απέχουν πολύ από την ανάσταση (εξακολουθούν να παρελαύνουν με εκδικητές όπως ο Ομπάμα και εγκληματίες πολέμου όπως ο Μπους ο νεότερος). Και ότι η Τραμποκτονία είναι αυτοκτονία.
Ο Ντόναλντ Τραμπ τα έκανε όλα: υποσχέθηκε να κάνει την Αμερική ξανά μεγάλη χωρίς άλλους πολέμους σε όλο τον κόσμο, κερδίζοντας διακομματικές ψήφους, ειδικά μεταξύ των φτωχών και εξαθλιωμένων μεσαίων τάξεων. Στη συνέχεια, κήρυξε πόλεμο στο Ιράν, που τον έσερνε ο Νετανιάχου, και μάλιστα έχασε, καθιστώντας την Αμερική μικρότερη και φτωχότερη. Και ο μέσος Αμερικανός ένιωσε προδομένος: μόλις που ξέρει πού βρίσκεται το Ιράν, αλλά το βρήκε στους λογαριασμούς του και στα βενζινάδικα. Το 2024 δεν πήγε σωστά και τώρα δεν έχει πετάξει τον εαυτό του αριστερά: ψήφισε τους «σοσιαλιστές» για τους ίδιους λόγους που ψήφισε τον Τραμπ, αποδεικνύοντας ότι είναι πιο Μάγκας από ό,τι ήταν. Πράγματι, αυτή τη φορά οι Δημοκρατικοί υποψήφιοι δεν μιλούσαν για την Ουκρανία, το ΝΑΤΟ, την Ευρώπη, το Ιράν και το Ισραήλ - όπως οι Ομπάμα, οι Κλίντον, οι Μπάιντεν και οι Χάρις πριν από δύο χρόνια - αλλά για τα καθημερινά προβλήματα των ανθρώπων. Και ο Τραμπ, αποσπασμένος από τη διεθνή μεγαλομανία, παγιδευμένος από διεισδυτές του Βαθύ Κράτους (τους πολεμοχαρείς Ρούμπιο και Χέγσεθ εναντίον του ορθόδοξου Μάγκα Βανς) και εκβιασμένος από τον Νετανιάχου, έχει χάσει την επαφή με τον λαό, φτωχότερος από τις υψηλές τιμές των καυσίμων και το αυξανόμενο κόστος ζωής. Όσοι νοσταλγούν το «Αμερικανικό Όνειρο», δηλαδή τον εφιάλτη του παγκόσμιου αστυνομικού που εξάγει τη δημοκρατία με βόμβες, δεν το καταλαβαίνουν αυτό: δεν έχουν δει τον Τραμπ να επιστρέφει και τώρα δεν κατανοούν τους λόγους της ήττας του. Αλλά όσοι στην Ευρώπη και την Ιταλία ελπίζουν να κλείσουν την εποχή του Μάγκα και να αρχίσουν να δέχονται ξανά εντολές από την Ουάσιγκτον πρέπει να παραιτηθούν: Τραμπ ή όχι Τραμπ, οι Ηνωμένες Πολιτείες που δημιουργούν και διαλύουν στο εσωτερικό, στο Κίεβο, στη Μέση Ανατολή και σε όλο τον υπόλοιπο πλανήτη δεν θα επιστρέψουν ποτέ. Τουλάχιστον το ελπίζουμε.
Πηγή: Il Fatto Quotidiano
Ο θάνατος της αμερικανικής δημοκρατίας -όπως είπε ο Μαρκ Τουέιν γι' αυτόν- ήταν υπερβολικός. Ο λαός απέρριψε κατηγορηματικά τον φερόμενο ως πραξικοπηματία και φασίστα αυταρχικό Τραμπ, ο οποίος δεν νοθεύτηκε τις εκλογές, δεν τις άφησε να νοθευτούν από τους χάκερ του Πούτιν, δεν τις άφησε να αγοραστούν από τους εκατομμυριούχους της τεχνοδεξιάς και, αντί να εξαπολύσει εμφύλιο πόλεμο, αποδέχεται την ήττα (προς το παρόν). Πάντα ατελής και ολοένα και πιο βίαιη, η αμερικανική δημοκρατία παραμένει όπως ήταν: ο Λευκός Οίκος θα πρέπει να αντιμετωπίσει ένα εχθρικό Κοινοβούλιο και θα έχει το Ανώτατο Δικαστήριο, τα τακτικά δικαστήρια, τον Τύπο και τον λαό, ο οποίος -αν και επηρεάζεται από νέα και παλιά μέσα ενημέρωσης- ψηφίζει όπως θέλει, πίσω του. Και αυτό πρέπει να γίνει σεβαστό, είτε ανταμείβει τον Τραμπ είτε τον τιμωρεί. Εκτός αν νομίζετε ότι οι ΗΠΑ έγιναν φασίστες πριν από δύο χρόνια όταν τον επανεξέλεξαν και έχουν μετατραπεί σε κομμουνιστές τώρα που έχουν εκλέξει τους πιο προοδευτικούς Δημοκρατικούς όλων των εποχών. Όταν τα ποτάμια σάλια στο «μπλε κύμα» στερέψουν, θα αποκαλυφθεί ότι οι Δημοκρατικοί απέχουν πολύ από την ανάσταση (εξακολουθούν να παρελαύνουν με εκδικητές όπως ο Ομπάμα και εγκληματίες πολέμου όπως ο Μπους ο νεότερος). Και ότι η Τραμποκτονία είναι αυτοκτονία.
Ο Ντόναλντ Τραμπ τα έκανε όλα: υποσχέθηκε να κάνει την Αμερική ξανά μεγάλη χωρίς άλλους πολέμους σε όλο τον κόσμο, κερδίζοντας διακομματικές ψήφους, ειδικά μεταξύ των φτωχών και εξαθλιωμένων μεσαίων τάξεων. Στη συνέχεια, κήρυξε πόλεμο στο Ιράν, που τον έσερνε ο Νετανιάχου, και μάλιστα έχασε, καθιστώντας την Αμερική μικρότερη και φτωχότερη. Και ο μέσος Αμερικανός ένιωσε προδομένος: μόλις που ξέρει πού βρίσκεται το Ιράν, αλλά το βρήκε στους λογαριασμούς του και στα βενζινάδικα. Το 2024 δεν πήγε σωστά και τώρα δεν έχει πετάξει τον εαυτό του αριστερά: ψήφισε τους «σοσιαλιστές» για τους ίδιους λόγους που ψήφισε τον Τραμπ, αποδεικνύοντας ότι είναι πιο Μάγκας από ό,τι ήταν. Πράγματι, αυτή τη φορά οι Δημοκρατικοί υποψήφιοι δεν μιλούσαν για την Ουκρανία, το ΝΑΤΟ, την Ευρώπη, το Ιράν και το Ισραήλ - όπως οι Ομπάμα, οι Κλίντον, οι Μπάιντεν και οι Χάρις πριν από δύο χρόνια - αλλά για τα καθημερινά προβλήματα των ανθρώπων. Και ο Τραμπ, αποσπασμένος από τη διεθνή μεγαλομανία, παγιδευμένος από διεισδυτές του Βαθύ Κράτους (τους πολεμοχαρείς Ρούμπιο και Χέγσεθ εναντίον του ορθόδοξου Μάγκα Βανς) και εκβιασμένος από τον Νετανιάχου, έχει χάσει την επαφή με τον λαό, φτωχότερος από τις υψηλές τιμές των καυσίμων και το αυξανόμενο κόστος ζωής. Όσοι νοσταλγούν το «Αμερικανικό Όνειρο», δηλαδή τον εφιάλτη του παγκόσμιου αστυνομικού που εξάγει τη δημοκρατία με βόμβες, δεν το καταλαβαίνουν αυτό: δεν έχουν δει τον Τραμπ να επιστρέφει και τώρα δεν κατανοούν τους λόγους της ήττας του. Αλλά όσοι στην Ευρώπη και την Ιταλία ελπίζουν να κλείσουν την εποχή του Μάγκα και να αρχίσουν να δέχονται ξανά εντολές από την Ουάσιγκτον πρέπει να παραιτηθούν: Τραμπ ή όχι Τραμπ, οι Ηνωμένες Πολιτείες που δημιουργούν και διαλύουν στο εσωτερικό, στο Κίεβο, στη Μέση Ανατολή και σε όλο τον υπόλοιπο πλανήτη δεν θα επιστρέψουν ποτέ. Τουλάχιστον το ελπίζουμε.
Το Ισραήλ «ανατρέπει» τον Τραμπ, αλλά ο πόλεμος συνεχίζεται
Μετά την ηχηρή ήττα του Τραμπ, πιθανώς απροσδόκητη στο μέγεθός της, δεδομένου ότι -έκανα τους υπολογισμούς- έχει κερδίσει 27 φορές το Ιράν, τίθεται το ερώτημα τι θα συμβεί. Και μπορεί να φαίνεται σαν ένα τρομακτικό ερώτημα, αλλά στην πραγματικότητα είναι πολύ απλό: απολύτως τίποτα βραχυπρόθεσμα. Οι ψηφοφόροι σίγουρα απέρριψαν τον πολεμοχαρή δισεκατομμυριούχο και τους φίλους του, ειδικά επειδή αύξησε τις τιμές των καυσίμων και, κατά συνέπεια, όλα τα αγαθά, μια περίσταση που μείωσε τον έμφυτο ιμπεριαλισμό των Ηνωμένων Πολιτειών. Αλλά τώρα το πρόβλημα βρίσκεται στους Δημοκρατικούς. Τι μπορούν να κάνουν και τι μπορούν να υποσχεθούν; Η εντύπωσή μου είναι ότι εξεπλάγησαν από το μέγεθος της νίκης τους, η οποία τώρα τους αναγκάζει να κάνουν κάτι ή να πουν κάτι για τους συνεχιζόμενους πολέμους. Αλλά σίγουρα δεν είναι εύκολο. Στο Μίσιγκαν, όπου εξελέγη ο πρώτος μουσουλμάνος γερουσιαστής, ο Αμπντούλ Ελ-Σαγιέντ, παρά τα εκατομμύρια δολάρια που ξόδεψε ο αντίπαλός του πλημμυρίζοντας τα μέσα ενημέρωσης με ρατσιστικές διαφημίσεις, ένας εξέχων Δημοκρατικός προτίμησε να κάνει εκστρατεία για τους Ρεπουμπλικάνους, ανίκανος να ανεχθεί την τραγικά ρεαλιστική αντιμετώπιση της Γάζας. Από αυτή την οπτική γωνία, η ισραηλινή αντιπολίτευση είναι πολύ πιο έντονη, ισχυριζόμενη ότι ο Τραμπ έχασε επειδή συναναστράφηκε πολύ στενά με μια τοξική προσωπικότητα όπως ο Νετανιάχου.
Και έχει δίκιο: Οι Αμερικανοί έχουν την εντύπωση ότι οι ΗΠΑ έχουν γίνει η ένοπλη πτέρυγα του Ισραήλ, και αυτό, πέρα από κάθε άλλη σκέψη, συγκρούεται με την εικόνα τους ως μια εξαιρετική χώρα. Επιπλέον, ο Ντόναλντ δεν έκανε τίποτα για να διαλύσει αυτό το συναίσθημα, και το τελευταίο του μήνυμα την ημέρα των εκλογών ήταν: « Αν οι άνθρωποι βαρεθούν εμένα στις Ηνωμένες Πολιτείες, θα μετακομίσω στο Ισραήλ και θα γίνω πρωθυπουργός ». Όσο για την Ουκρανία, λοιπόν, ήταν κυρίως οι Δημοκρατικές κυβερνήσεις που πυροδότησαν τη σύγκρουση, και έτσι σίγουρα δεν μπορούν να κάνουν πίσω. Όσο παράδοξο κι αν φαίνεται, νομίζω ότι οι Δημοκρατικοί βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στο βέτο του Τραμπ, που τους επιτρέπει να κάνουν προτάσεις που δεν θα έκαναν ποτέ αν είχαν τον Λευκό Οίκο, και γι' αυτό η παραπομπή πιθανότατα δεν θα συμβεί. Άλλωστε, αυτή είναι η τυπική διαλεκτική πλειοψηφίας-αντιπολίτευσης - την οποία γνωρίζουμε πολύ καλά - και εκθέτει τα τυπικά όρια μιας παρακμάζουσας δημοκρατίας. Όσον αφορά τη σύγκρουση, είναι γνωστό ότι οι οικονομικές και χρηματοπιστωτικές ελίτ υπαγορεύουν τους κανόνες του παιχνιδιού, και ως εκ τούτου η πολιτική τάξη πρέπει να προσαρμοστεί. Ο Τραμπ τελικά έχει ευθυγραμμιστεί στενά με τις παγκοσμιοποιητικές φιλοδοξίες.
Έτσι, μπορούμε να απολαύσουμε το αστείο που κυκλοφορεί σε όλο τον κόσμο ότι το Ιράν ήταν αυτό που πυροδότησε την αλλαγή καθεστώτος στην Αμερική, όχι το αντίστροφο. Και δεν είναι καν η πρώτη φορά: ήταν ακριβώς η κατάσταση ομηρίας στην αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη που κατέστρεψε την προεδρία του Κάρτερ το 1980. Ο Ντόναλντ προφανώς δεν έχει πάρει το μάθημά του, σε σημείο που επιχείρησε κάτι πολύ παρόμοιο με αυτό του μακρινού προκατόχου του: Ο Κάρτερ ξεκίνησε την Επιχείρηση Eagle Claw για να απελευθερώσει τους ομήρους, η οποία κατέληξε σε στρατιωτική καταστροφή, ενώ ο Τραμπ επιχείρησε την Επιχείρηση Eagle Claw II, προσπαθώντας να καταλάβει το εμπλουτισμένο ιρανικό ουράνιο που ήταν αποθηκευμένο στη Νατάνζ. Ήταν μια ακόμη χειρότερη καταστροφή, με την απώλεια ενός F-15 και αρκετών ελικοπτέρων και μεταγωγικών αεροσκαφών. Τα θύματα καλύπτονται από λογοκρισία. Το γεγονός είναι ότι η γενοκτονία στη Γάζα, με την οποία συντάχθηκε ο Τραμπ, έχει βυθίσει τη φήμη του Ισραήλ και σήμερα το 50% των Ρεπουμπλικανών που ανήκουν στη Γενιά Ζ και τους Millennials έχουν αρνητική γνώμη για το Ισραήλ.
Επιπλέον, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το 74% των ψηφοφόρων θεώρησαν τον πόλεμο με το Ιράν «κρίσιμο ή καθοριστικό» παράγοντα στις επιλογές ψήφου τους, και οι φιλοδημοκρατικοί έλαβαν το 63% αυτών των ψήφων. Ο πόλεμος με το Ιράν προκλήθηκε από τους ψηφοφόρους «πρώτα το Ισραήλ», όχι από τους ψηφοφόρους «πρώτα η Αμερική». Στην πραγματικότητα, ο Τραμπ εγκαταλείφθηκε από τη βάση του όχι επειδή απορρίφθηκε το σύνθημα «Κάντε την Αμερική ξανά μεγάλη», αλλά ακριβώς επειδή ο Τραμπ απέδειξε ότι δεν είναι το άτομο που πολλοί είχαν ψηφίσει πριν από δύο χρόνια. Δεν τήρησε τις υποσχέσεις του για ειρήνη, ενήργησε ασυντόνιστα όσον αφορά τους δασμούς και, τελικά, ακόμη και όταν αφοσιώθηκε στον περιορισμό της μετανάστευσης, το έκανε με τρόπο που προκάλεσε οργή. Με λίγα λόγια, ο Τραμπ δεν τηρεί τις υποσχέσεις του. Σε σημείο που η δική του βάση θα προτιμούσε να παραιτηθεί, αφήνοντας τον Βανς να διευθύνει τον Λευκό Οίκο. Αλλά οι πόλεμοι, ή μάλλον ο ίδιος ο πόλεμος, δεδομένου ότι η υποκείμενη λογική είναι η ίδια σε όλα τα μέτωπα - δηλαδή, ο ιμπεριαλισμός του χρήματος - θα συνεχιστεί. Σε αυτό το σημείο, μπορούμε να είμαστε σίγουροι.
Και στην Ευρώπη ο σεισμός πλησιάζει
Ενώ οι αναταραχές διαφαίνεται στην άλλη άκρη του Ατλαντικού μετά τις ενδιάμεσες εκλογές, τα πράγματα σίγουρα δεν είναι καλύτερα από αυτή την πλευρά: η Πολωνία βρίσκεται στα πρόθυρα εμφυλίου πολέμου, και στο Βέλγιο, ο πρωθυπουργός Μπαρτ ντε Βέβερ αναγκάστηκε να παραιτηθεί, δεδομένης της αδυναμίας ψήφισης του πακέτου προϋπολογισμού που απαιτεί αίμα, ιδρώτα και δάκρυα για να ανταποκριθεί στις παραμέτρους της ΕΕ - αυτό το διαβόητο έλλειμμα του προϋπολογισμού 3% που ένα δουλοπρεπές και κενό πολιτικό περιβάλλον στη χώρα μας ήθελε ακόμη και να γράψει στο Σύνταγμα - ενόψει των συνδυασμένων επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης, των αυξανόμενων στρατιωτικών δαπανών και των «ελεημοσυνών» προς το Κίεβο. Αυτή είναι η ίδια κατάσταση που αντιμετωπίζουν πολλές χώρες της ΕΕ ως αποτέλεσμα μιας ευρωπαϊκής οικοδόμησης «με επικεφαλής» τις ΗΠΑ για να υπηρετήσει την επέκταση του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά και ουσιαστικά συνδεδεμένης με μια ιμπεριαλιστική αρχιτεκτονική. Αυτό, όπως έχουν επισημάνει αναλυτές όπως ο Άλαστερ Κρουκ, όχι μόνο έχει αδειάσει την ΕΕ από το νόημά της ως πολιτικό εγχείρημα, αλλά την έχει επίσης αφαιρέσει από κάθε ικανότητα αυτονομίας στην εξωτερική πολιτική: από γεωπολιτικός παράγοντας, όπως κάποτε διαφημιζόταν, έχει γίνει ένα είδος επαναλήπτη της αμερικανικής λέξης, μερικές φορές ακόμη πιο βασιλικός από τον βασιλιά. Και τώρα γίνεται δηλητήριο για την εργατική και μεσαία τάξη, που βλέπουν τα εισοδήματά τους να διαβρώνονται, την προστασία τους να διαβρώνεται και το μέλλον τους να διακυβεύεται.
Σε αυτό το σημείο, το ουκρανικό σχέδιο είναι το μόνο που έχει απομείνει για το πολιτικό περιβάλλον των Βρυξελλών και πολλές εθνικές κυβερνήσεις: ουσιαστικά, ο πόλεμος έχει γίνει ο λόγος ύπαρξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν θα μπορούσε να είναι χειρότερο, επειδή αφενός, ο πόλεμος είναι η κόλλα που κρατά ενωμένους τους θεσμούς των Βρυξελλών, αλλά αφετέρου, κανείς δεν έχει σαφή ιδέα για το πώς να υποστηρίξει τη συνέχιση του πολέμου χωρίς να καταρρεύσει η ίδια η οικονομική δομή που στηρίζει τη φιλελεύθερη Ευρώπη. Ή τουλάχιστον κανείς δεν ξέρει πώς να το συμβιβάσει αυτό χωρίς να παραβιάσει το κοινωνικό συμβόλαιο με τους πολίτες που αναγκάζονται, αφενός, να υποφέρουν τις συνέπειες τόσο της έλλειψης ενέργειας χαμηλού κόστους που προκύπτει από τη Ρωσία όσο και, αφετέρου, να βλέπουν το ελάχιστο κοινωνικό όφελος να απογυμνώνεται. Το ιταλικό παράδειγμα της εκτροπής κονδυλίων από τα δημόσια σχολεία για να τα διαθέσει σε εξοπλισμούς είναι ένα τέλειο παράδειγμα αυτής της κακής δυναμικής.
Οι Βρυξέλλες, από την πλευρά τους, προσπαθούν με κάποιο τρόπο να εξαπατήσουν τη χρηματοδότηση: τα 90 δισεκατομμύρια ευρώ που δόθηκαν στο Κίεβο, χωρίς δυνατότητα αποπληρωμής, δεν περιλαμβάνονται στον προϋπολογισμό. Λέγεται ότι αποκτήθηκαν με την εκμετάλλευση του «περιθωρίου ασφαλείας», της διαφοράς μεταξύ του μέγιστου ποσού που απαιτείται να συνεισφέρουν τα μεμονωμένα κράτη και των επταετών κονδυλίων. Αυτό είναι σαφώς ένα λογιστικό κόλπο, επειδή τα 90 δισεκατομμύρια ευρώ δεν είναι ακόμη αρκετά, και ο Ζελένσκι έχει καταστήσει σαφές ότι θέλει άλλα 70 δισεκατομμύρια ευρώ, και μάλιστα σύντομα. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι Βρυξέλλες απαιτούν τώρα αύξηση 81% στις συνεισφορές των μεμονωμένων κρατών, ανεβάζοντας το σύνολο στα 235 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως. Η Γερμανία καλείται να αυξήσει τις συνεισφορές της από περίπου 40 δισεκατομμύρια ευρώ σε 60 δισεκατομμύρια ευρώ, η Γαλλία να αυξηθεί από 30 δισεκατομμύρια ευρώ σε 40 δισεκατομμύρια ευρώ και η Ιταλία, ένας μακροχρόνιος καθαρός συνεισφέρων, να αυξήσει το μερίδιό της από 22,5 δισεκατομμύρια ευρώ σε 30 δισεκατομμύρια ευρώ. Αυτό προφανώς σημαίνει φόρους εντός των διαφόρων κρατών που θα έθετε σε κίνδυνο την ήδη ανύπαρκτη ανταγωνιστικότητα των ηπειρωτικών βιομηχανιών και φόρους κατανάλωσης που θεσπίζονται απευθείας από την ΕΕ.
Αυτό, ωστόσο, σημαίνει μόνο ένα πράγμα: την κατάρρευση των κοινωνικών πολιτικών και της πολιτικής συναίνεσης. Η μόνη πιθανή οδός για πολλές χώρες είναι η αποχώρηση από την Ένωση ή το ευρώ ή η πλήρης επαναδιαπραγμάτευση της ένταξής τους, κάτι που θα αποτελούσε καταστροφικό τέλος για την ΕΕ, ή τουλάχιστον για την ΕΕ όπως την ξέρουμε. Το γεγονός ότι στη Γαλλία, τόσο η Λεπέν όσο και ο Μελανσόν, τόσο η δεξιά όσο και η αριστερά, προτείνουν μια σημαντική χαλάρωση των ευρωπαϊκών υποχρεώσεων, λέει πολλά για την κατάρρευση ενός κατασκευάσματος που τώρα προσκολλάται σε έναν χαμένο πόλεμο. Και πάνω από όλα αυτά υψώνεται η κατάσταση στη Μέση Ανατολή, η οποία προκαλεί την εκτόξευση των τιμών σε αφόρητο βαθμό για τις εργατικές τάξεις: από την έναρξη των εχθροπραξιών στην Ουκρανία, ο μέσος πληθωρισμός στην Ευρώπη έχει αυξηθεί από 1,9% σε 3,8%, με ακόμη πιο έντονες αυξήσεις σε βασικούς τομείς: στέγαση, τρόφιμα, υγειονομική περίθαλψη και κινητικότητα. Ο σεισμός πλησιάζει.
ΟΙ ΕΠΕΡΧΟΜΕΝΟΙ (DIE ZU-KÜNFTIGEN) ως το Dasein της άλλης απαρχής, προς τους οποίους έρχεται το Είναι (Seyn) ως συμβάν (Er-eignis) 1
Κεφάλαιο ενδέκατο από το βιβλίο
Transzendenz und Ereignis. Heideggers „Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis)“. Ein Kommentar
Του Friedrich Wilhelm von Herrmann
Πρόλογος (του βιβλίου)
Εδώ παρουσιάζεται το υπόμνημα που έλειπε επί μακρόν και γι’ αυτό αναμενόταν εδώ και καιρό, στο δεύτερο κύριο έργο του Martin Heidegger από τα μέσα της δεκαετίας του τριάντα, τις «Συμβολές στη φιλοσοφία (Περί συμβάντος)».
Το χειρόγραφο των «Συμβολών» αποτελείται από μια «Προκαταρκτική επισκόπηση», που λειτουργεί ως εισαγωγή και οδηγεί στο κύριο μέρος. Αυτό περιλαμβάνει έξι κειμενικά μέρη, τα οποία ο Heidegger ονομάζει συναρμογές· έξι συναρμογές που σχηματίζουν την αρμογή της αλήθειας του Είναι (Seyn) ως συμβάντος. Τα έξι μέρη ονομάζονται συναρμογές, επειδή αποτελούν τα δομικά μέρη της αρμογής ως της συναρθρωμένης δομής του ίδιου του αντικειμένου της σκέψης της ιστορίας του Είναι. Οι έξι συναρμογές φέρουν τους τίτλους που αντιστοιχούν στο αντικείμενό τους: «Η αντήχηση»· «Το αμοιβαίο παιχνίδι»· «Το άλμα»· «Η θεμελίωση»· «Οι επερχόμενοι»· «Ο Τελευταίος Θεός». Η πορεία της σκέψης αυτών των έξι συναρμογών προκύπτει από το γεγονός ότι καθεμιά μεταβαίνει, ως προς το ίδιο το αντικείμενό της, στην επόμενη. Η «Προκαταρκτική επισκόπηση» και οι έξι συναρμογές συγκροτούν από κοινού το χειρόγραφο των «Συμβολών», το οποίο, ύστερα από μακρές προπαρασκευαστικές εργασίες που είχαν αρχίσει το φθινόπωρο του 1932, γράφτηκε και συγκροτήθηκε κατά τα έτη 1936–1937.
Το 1938 ο Heidegger συνέγραψε ένα μικρότερο, αρχικά αυτοτελές χειρόγραφο, «Το Είναι», το οποίο εδράζεται στοχαστικά στο θεμέλιο των έξι συναρμογών των «Συμβολών», χωρίς όμως να συμπληρώνει τη δομή τους με μία ακόμη συναρμογή. Στις «Συμβολές» πρόκειται για τη στοχαστική ανάπτυξη του Είναι ως συμβάντος, με τέτοιον τρόπο ώστε η πορεία αυτής της σκέψης να κατανοείται ως η «πρώτη ολοκληρωμένη διαμόρφωση της αρμογής (Η αντήχηση – Ο Τελευταίος Θεός)», δηλαδή ως η πρώτη ολοκληρωμένη διαμόρφωση της αρμογής της αλήθειας του Είναι ως συμβάντος στις έξι συναρμογές της, από την «Αντήχηση» έως τον «Τελευταίο Θεό». Το κειμενικό μέρος «Το Είναι» δεν αποτελεί επέκταση της αρμογής, αλλά παράρτημα, του οποίου το στοχαστικό περιεχόμενο προϋποθέτει την κλειστή, εξαμερώς συναρθρωμένη αρμογή. Με την έκτη συναρμογή, «Ο Τελευταίος Θεός», η πορεία της ολοκληρωμένης διαμόρφωσης της αρμογής της αλήθειας του Είναι ως συμβάντος έχει ολοκληρωθεί θεματικά. Η στοχαστική σύλληψη των «Συμβολών», που ανάγεται ήδη στο 1932, προέβλεπε και προβλέπει μόνο έξι συναρμογές. Από συστηματική άποψη, η ολοκληρωμένη διαμόρφωση της αρμογής της αλήθειας του Είναι ως συμβάντος φτάνει στην ολοκλήρωση του αντικειμένου της με τη συναρμογή «Ο Τελευταίος Θεός». Το κείμενο «Το Είναι», που προέκυψε μεταγενέστερα, δεν αποτελεί συστηματική επέκταση της πορείας των έξι συναρμογών που συνδέονται μεταξύ τους και δεν ανήκει στη συστηματική σύλληψη των «Συμβολών».
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο το υπόμνημα περιορίζεται συνειδητά στο κείμενο που σχεδιάστηκε ως «Συμβολές στη φιλοσοφία», δηλαδή στο κείμενο που ανοίγει και διαμορφώνει ολοκληρωμένα ολόκληρο το πεδίο της αρμογής από την «Αντήχηση» έως τον «Τελευταίο Θεό» και αποτελεί το βασικό σχεδίασμα της σκέψης της ιστορίας του Είναι. Ό,τι αρχίζει με την «Αντήχηση» ολοκληρώνεται συστηματικά στη συναρμογή «Ο Τελευταίος Θεός». Για να επικεντρωθεί η ματιά του αναγνώστη στη συστηματική σύνθεση των «Συμβολών», το υπόμνημά μας δεν περιλαμβάνει το μέρος «Το Είναι», που προσάρτησε ο Martin Heidegger. Επειδή η πρόσληψη των «Συμβολών», που δημοσιεύτηκαν από τα κατάλοιπα το 1989, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Martin Heidegger, εξακολουθεί έως σήμερα να παρουσιάζει σε μεγάλο βαθμό μια εκπληκτική καθυστέρηση, είναι απαραίτητο ο αναγνώστης να επικεντρωθεί αρχικά μόνο στη συστηματική πορεία της σκέψης των «Συμβολών».
Τώρα εκδίδεται το υπόμνημά μου στις «Συμβολές στη φιλοσοφία (Περί συμβάντος)», το οποίο προσφέρει στον αναγνώστη και στον φοιτητή ένα αξιόπιστο βοήθημα, ώστε να αναγνωρίσει ότι το κείμενο των «Συμβολών» εκκινεί από αληθινά φαινόμενα, τα οποία ο Heidegger ερμηνεύει ερμηνευτικά και φαινομενολογικά, προκειμένου, πάνω σε αυτή τη διασφαλισμένη από τα φαινόμενα βάση, να επεξεργαστεί το μεγάλο στοχαστικό σχέδιο μιας φιλοσοφίας του συμβάντος της ουσίωσης της αλήθειας του Είναι ως συμβάντος. Πρόκειται για ένα σχέδιο που, ως προς τη δύναμη της σκέψης του, μπορεί να συγκριθεί με τις μεγάλες φιλοσοφίες της Δύσης, τις οποίες ο Heidegger χαρακτηρίζει στην ενότητα 93 των «Συμβολών» ως «επιβλητικά βουνά, στα οποία κανείς δεν έχει αναρριχηθεί και κανείς δεν μπορεί να αναρριχηθεί», δηλαδή ακατάβλητα και ακατανίκητα (GA 65, σ. 187).
Ο συγγραφέας ας επιτραπεί να επισημάνει ότι, αμέσως μετά την έκδοση των «Συμβολών στη φιλοσοφία (Περί συμβάντος)», από το 1989 και εξής, μελέτησε διεξοδικά αυτό το έργο σε σεμινάρια και παραδόσεις μαζί με ένα πολυάριθμο φοιτητικό ακροατήριο, με ισχυρό ενδιαφέρον και κίνητρο, το οποίο προερχόταν σε μεγάλο μέρος από το εξωτερικό. Αποτέλεσμα ήταν η εκπόνηση μιας σημαντικής σειράς εξαιρετικά επιτυχημένων διδακτορικών διατριβών πάνω σε διάφορα θεματικά πεδία της σκέψης της ιστορίας του Είναι, οι οποίες παρατίθενται εδώ στη βιβλιογραφία. Πολλοί από αυτούς τους διδάκτορες κατέχουν εδώ και δεκαετίες πανεπιστημιακές έδρες σε πολλές χώρες. Στις «Συμβολές» διαμορφώνονται τα θεμέλια του αντικειμένου της σκέψης του Heidegger μετά το 1931 και έως την ύστερη περίοδό του. Όλα τα κείμενα του Heidegger που διαμορφώθηκαν στη σκέψη του και γράφτηκαν μετά το 1931 και δημοσιεύτηκαν μετά το 1945 στα Holzwege, Vorträge und Aufsätze, Unterwegs zur Sprache, Was heißt Denken?, Der Satz vom Grund, Identität und Differenz, εδράζονται στη θεμελίωση της σκέψης της ιστορίας του Είναι, ή αντίστοιχα της ιστορίας του ιδιοσυμβάντος, που πραγματοποιείται στις «Συμβολές στη φιλοσοφία (Περί συμβάντος)».
Το υπόμνημα στις «Συμβολές στη φιλοσοφία (Από το ιδιοσυμβάν)» είναι αφιερωμένο στον καθηγητή Francesco Alfieri του Ποντιφικού Πανεπιστημίου του Λατερανού στο Βατικανό, με τον οποίο με συνδέει στενή επιστημονική συνεργασία.
Με τον εκδότη μου, καθηγητή δρ. Johannes Königshausen, με συνδέει μια γόνιμη συνεργασία από την εποχή της ενεργού πανεπιστημιακής μου σταδιοδρομίας. Του εκφράζω τις θερμές και βαθιές ευχαριστίες μου για την ένταξη του υπομνήματός μου στο εκδοτικό του πρόγραμμα, καθώς και για τη φιλική προς τους φοιτητές τιμή λιανικής πώλησης. Ευχαριστώ θερμά την κυρία Heike Hanenberg του εκδοτικού οίκου για την καλαίσθητη εκτέλεση των εργασιών στοιχειοθεσίας και μορφοποίησης.
Στη σύζυγό μου, δρ. Veronika v. Herrmann, οφείλω την ψηφιοποίηση του κειμένου προς στοιχειοθεσία, το οποίο είχα γράψει με τη μηχανική γραφομηχανή μου —μια Olympia του 1940— και την ευχαριστώ θερμά γι’ αυτό. Ευχαριστώ θερμά τον πληροφορικό δρ. Jason Davis για την εξειδικευμένη βοήθεια που μου πρόσφερε φιλικά, επιλύοντας γρήγορα ορισμένα δύσκολα προβλήματα με τον υπολογιστή.
Freiburg i.Br., Φεβρουάριος 2019
F.-W. v. Herrmann
Οι Επερχόμενοι
Η πέμπτη και η έκτη συναρμογή (Fuge) είναι, από την άποψη της έκτασης του κειμένου, οι συντομότερες σε σύγκριση με τις τέσσερις προηγούμενες. Η πέμπτη συναρμογή περιλαμβάνει μόνο πέντε ενότητες (248–252), ενώ η έκτη συναρμογή, «Ο Τελευταίος Θεός», μόνο τέσσερις (253–256). Οι πέντε ενότητες των «Επερχόμενων» φέρουν τους εύγλωττους τίτλους: 248 Οι επερχόμενοι· 249 Η θεμελιακή διάθεση των επερχόμενων· 250 Οι επερχόμενοι· 251 Η ουσία του λαού και το Da-sein· 252 Το Da-sein και οι επερχόμενοι του Τελευταίου Θεού. Από τον τίτλο της τελευταίας από αυτές τις πέντε ενότητες γίνεται ήδη φανερό ότι οι επερχόμενοι βρίσκονται κοντά στον Τελευταίο Θεό.
Στο ερώτημα ποιοι είναι οι επερχόμενοι, ο Heidegger απαντά, κατά τη διάρκεια των πέντε ενοτήτων, με δέκα ονόματα που τους δίνει.
Στην ενότητα 248 (σ. 395), ο Heidegger δίνει στους επερχόμενους επτά ονόματα που προσδιορίζουν την ουσία τους. Ονομάζει τους επερχόμενους εκείνους τους «ξένους με την ίδια καρδιά, εξίσου αποφασισμένους για τη δωρεά και την άρνηση που τους έχουν οριστεί» (σ. 395). «Ξένους» ονομάζει τους επερχόμενους, επειδή αυτό είναι για τους ανθρώπους του παρόντος, στην εποχή της μηχάνευσης και της εγκατάλειψης των όντων από το Είναι. Αυτοί οι ξένοι έχουν «την ίδια καρδιά», καθώς συντονίζονται στην ίδια διάθεση της καρδιάς. Όντας έτσι διατεθειμένοι, είναι «εξίσου αποφασισμένοι για τη δωρεά και την άρνηση που τους έχουν οριστεί»: για τη δωρεά της αλήθειας του Είναι, γνωρίζοντας ότι στη δωρεά (αποκάλυψη) ανήκει επίσης η άρνηση (απόκρυψη).
Γι’ αυτό οι ξένοι ονομάζονται στη συνέχεια «ραβδούχοι της αλήθειας του Είναι». Ο «ραβδούχος» (Stabhalter), για τον οποίο παρέχει πληροφορίες το λεξικό των Grimm (τόμ. 17, στήλη 369), ονομαζόταν επίσης «τοποτηρητής» (Statthalter) και εδώ, στον Heidegger, έχει τη σημασία του τοποτηρητή της αλήθειας του Είναι. Μέσα στην αλήθεια του Είναι, όπως αυτή συμβαίνει ως ιδιοσυμβάν, «οικοδομείται το ον»· δηλαδή το εγκαταλελειμμένο από το Είναι ον επανέρχεται στην κυριαρχία της ουσίας του: το ον ως πράγματα και το ον κάθε πνοής, δηλαδή το ζωντανό ον, όπως το φυτό και το ζώο.
Οι επερχόμενοι, ως ξένοι και ραβδούχοι της αλήθειας του Είναι, είναι, τρίτον, οι «πιο σιωπηλοί μάρτυρες της πιο σιωπηλής σιγής». Αυτή είναι η σιγή της επικράτησης της αλήθειας του Είναι, στην οποία οι μάρτυρες ανταποκρίνονται με τον τρόπο της πιο σιωπηλής στάσης. Μέσα σε αυτή την πιο σιωπηλή σιγή της επικράτησης της αλήθειας του Είναι συμβαίνει «ένα ανεπαίσθητο τίναγμα», το οποίο «στρέφει την αλήθεια από τη σύγχυση όλων των υπολογισμένων ορθοτήτων πίσω στην ουσία της»· εκείνο το τίναγμα που αφήνει την αλήθεια ως ορθότητα της υπολογιστικής σκέψης —και στάσης— να επιστρέψει στην ουσία της ως μη κρυπτότητα, μέσα στην οποία το πιο κρυφό διατηρείται εν γνώσει κρυφό: «η δόνηση από το πέρασμα της απόφασης περί των θεών», η οποία συμβαίνει ως «ουσίωση του Είναι». Την «απόφαση περί των θεών» τη σχολιάζουμε αρχικά ως την απόφαση που προέρχεται από το ιδιοσυμβάν, άρα ως ιδιοσυμβαντική απόφαση για το θείο εν γένει, το οποίο έχει επίσης εγκαταλείψει τα όντα που, εξαιτίας της ολοκληρωτικής μηχάνευσης, έχουν εγκαταλειφθεί από το Είναι. Η εγκατάλειψη από το Είναι συμβαδίζει με μια εγκατάλειψη των όντων στο σύνολό τους από τον Θεό.
Οι επερχόμενοι είναι, τέταρτον, «οι αργοί και επί μακρόν ακροώμενοι θεμελιωτές αυτής της ουσίας της αλήθειας». Ως θεμελιωτές, διερευνούν σε βάθος την αλήθεια που τους έχει ριχτεί, ως θεμέλιο. Ως τέτοιοι θεμελιωτές είναι οι αργοί, που δεν ανήκουν στην ταχύτητα ως μία από τις οδούς της εγκατάλειψης από το Είναι και της λήθης του Είναι. Συγχρόνως είναι εκείνοι που ακροώνται επί μακρόν, καθώς αφουγκράζονται για πολύ την ουσίωση της αλήθειας του Είναι, ώστε να ανταποκρίνονται σε αυτήν.
Οι επερχόμενοι είναι, πέμπτον, «εκείνοι που αντιστέκονται στην κρούση του Είναι», δηλαδή αντέχουν στην κρούση της αλήθειας του Είναι που στρέφεται προς αυτούς, ώστε να της ανταποκριθούν με τη θεμελιωτική προβολή τους. Οι επερχόμενοι είναι, έκτον, «εκείνοι οι μελλοντικοί, προς τους οποίους, ως αναμένοντες που ακολουθούν τον δρόμο της επιστροφής —έβδομον—, μέσα σε θυσιαστική συγκράτηση, έρχονται το νεύμα και η επέλευση της απομάκρυνσης και της προσέγγισης του Τελευταίου Θεού». Είναι οι «αναμένοντες που ακολουθούν τον δρόμο της επιστροφής», επειδή βρίσκονται στον δρόμο της επιστροφής προς την πρώιμη επικράτηση της Αλήθειας και από εκεί αναμένουν τη νέα ανάδυση της μη κρυπτότητας ως ουσίωσης της αλήθειας του Είναι. Έτσι βρίσκονται μέσα στη «θυσιαστική συγκράτηση», σε μια διάθεση μέσα στην οποία προσφέρονται θυσιαστικά στο να αφήνουν την αλήθεια του Είναι να επικρατεί και υπηρετούν μόνο αυτό. Οι επερχόμενοι, ως αναμένοντες που ακολουθούν τον δρόμο της επιστροφής, είναι επομένως εκείνοι προς τους οποίους έρχονται το νεύμα και η επέλευση, δηλαδή η ρίψη προς αυτούς, η ρίψη της παραμονής σε απόσταση —απομάκρυνση— ή της προσέγγισης —πλησίασμα— του Τελευταίου Θεού. Ο «τελευταίος Θεός» είναι το όνομα για το θείο που ανταποκρίνεται πλήρως στην ουσίωση της αλήθειας του Είναι, το θείο ή ο Θεός που εμφανίζεται μέσα στο ξέφωτο του Είναι ή, αντίθετα, αποσύρεται.
Για αυτούς τους επερχόμενους, ως ξένους, ραβδούχους, πιο σιωπηλούς μάρτυρες, θεμελιωτές, αντιστεκόμενους, μελλοντικούς και αναμένοντες που ακολουθούν τον δρόμο της επιστροφής, λέγεται ότι προς το παρόν μπορούν μόνο να «προετοιμαστούν», και μάλιστα μέσω της «απαρχικής σκέψης», εκείνης της σκέψης που στοχάζεται την έναρξη της ιστορίας του Είναι, την πρώτη και την άλλη απαρχή της ουσίωσης του Είναι. Αυτή η απαρχική σκέψη συντελείται ως ο «σιγασμός του συμβάντος» (Erschweigung des Ereignisses). Ο «σιγασμός» είναι η σιγητική —στα ελληνικά, σιωπώ: σιγάν— σε διάκριση από τη λογική της απόφανσης. Η απαρχική σκέψη, η σκέψη της ιστορίας του Είναι, δεν σκέφτεται και δεν μιλά με αποφαντικές προτάσεις, αλλά μιλά μέσα από μια ερμηνευτική ακρόαση της ουσίωσης της αλήθειας του Είναι ως συμβάντος. Ο Heidegger, ωστόσο, ολοκληρώνει την ενότητα 248 επισημαίνοντας ότι η σκέψη είναι «ένας μόνο τρόπος» με τον οποίο «λίγοι επιτελούν το άλμα μέσα στο Είναι». Οι επερχόμενοι μπορούν να είναι όχι μόνο οι στοχαστές αλλά και οι ποιητές και, πέρα από αυτούς, οι καλλιτεχνικοί δημιουργοί, μέσα στον ποιητικό και καλλιτεχνικό στοχασμό τους.
Η ενότητα 249, «Η θεμελιακή διάθεση των επερχόμενων» (σσ. 395–396), στοχάζεται τη θεμελιακή τους διάθεση, μέσα από την οποία είναι αυτό που λέγεται γι’ αυτούς στα ονόματα που προσδιορίζουν την ουσία τους. Για τις τέσσερις προηγούμενες συναρμογές, την «Αντήχηση», το «Αμοιβαίο παιχνίδι», το «Άλμα» και τη «Θεμελίωση», αναφέρεται εισαγωγικά ότι έχουν «η καθεμιά τη δική της καθοδηγητική διάθεση, οι οποίες, πηγάζοντας από τη θεμελιακή διάθεση, συντονίζονται πρωταρχικά μεταξύ τους». Στην ενότητα 50, «Αντήχηση», είχε ειπωθεί ότι οι καθοδηγητικές διαθέσεις της αντήχησης είναι «ο τρόμος και το δέος», που πηγάζουν από τη «θεμελιακή διάθεση της συγκράτησης» (σ. 107). Και στην ενότητα 5 της «Προκαταρκτικής επισκόπησης» αναφέρεται: «Η θεμελιακή διάθεση της σκέψης στην άλλη απαρχή πάλλεται μέσα στις διαθέσεις […] του τρομάγματος, της συγκράτησης», οι οποίες, αν ληφθούν από κοινού, είναι «η προαίσθηση» (σ. 14).
Μέσα στο τρόμαγμα, το Da-sein τρομάζει μπροστά στην εγκατάλειψη των όντων από το Είναι, την οποία βιώνει· μέσα στη συγκράτηση, ανακόπτει την κίνησή του μπροστά στην εγκατάλειψη των όντων από το Είναι· και μέσα και στα δύο, στο τρόμαγμα και στη συγκράτηση, διατίθεται με τον τρόπο της προαίσθησης, καθώς προαισθάνεται την αλήθεια του Είναι στην πιθανή ανάδυσή της. Και το «δέος» που αναφέρθηκε είναι η διάθεση απέναντι στην αλήθεια του Είναι που γίνεται αντικείμενο προαίσθησης. Η θεμελιακή διάθεση της «συγκράτησης» δεν εννοεί τη συμπεριφορά, αλλά κατονομάζει την ανακοπή, τη στάση απέναντι σε αυτό που φανερώνεται: την εγκατάλειψη από το Είναι και την αλήθεια του Είναι που μέσα σε αυτήν αρνείται να δοθεί. Η καθοδηγητική διάθεση καθοδηγεί κάθε φορά τη μία ή την άλλη συναρμογή, ενώ η θεμελιακή διάθεση είναι το θεμέλιο όλων των καθοδηγητικών διαθέσεων, στον βαθμό που αυτές, πηγάζοντας από τη θεμελιακή διάθεση, συντονίζονται πρωταρχικά μεταξύ τους. Η συγκράτηση, ως όνομα της θεμελιακής διάθεσης, πρέπει «να λαμβάνεται σε ολόκληρη την πρωταρχική της πληρότητα» (σ. 396). Αυτή η πρωταρχική πληρότητα της λέξης «συγκράτηση» προστίθεται ιστορικά στη σημασία της «μέσα από τη στοχαστική σύλληψη του συμβάντος» (σ. 396).
Για τη θεμελιακή διάθεση της συγκράτησης αναφέρεται περαιτέρω ότι περιέχει «το να βρίσκεται κανείς σε μια διάθεση (Zumutesein), το θυμικό (Gemüt) του θάρρους (Mut)», του θάρρους «ως της βούλησης του συμβάντος που γνωρίζει μέσα από τη διάθεσή της» (σ. 396). Η θεμελιακή διάθεση της συγκράτησης είναι επομένως η βούληση που γνωρίζει μέσα από τη διάθεσή της και θέλει την ανάδυση της αλήθειας του Είναι ως συμβάντος.
Ανώνυμος είπε...
Ο Χάιντεγκερ θεωρεί ότι ο νεότερος άνθρωπος ζει σε έναν κόσμο όπου σχεδόν τα πάντα αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα υπολογισμού, εκμετάλλευσης, τεχνικής οργάνωσης και ελέγχου.
Ο άνθρωπος γνωρίζει όλο και περισσότερα για τα πράγματα, αλλά κινδυνεύει να χάσει την ικανότητα να αναρωτιέται τι σημαίνει ότι τα πράγματα είναι.
Αυτό συνδέεται με εκείνο που ο Χάιντεγκερ ονομάζει λήθη του Είναι.
Οι «Επερχόμενοι» (die Zu-künftigen) είναι εκείνοι που μπορούν να ανοίξουν έναν διαφορετικό δρόμο. Δεν είναι απλώς οι άνθρωποι που θα γεννηθούν στο μέλλον. Είναι όσοι θα καταστούν ικανοί να δεχθούν μια διαφορετική φανέρωση της αλήθειας.
Δεν επιχειρούν να κατακτήσουν το Είναι με τη γνώση ή τη βούλησή τους. Περιμένουν, ακούν, υπομένουν, σκέφτονται και προετοιμάζονται.
Η βασική ιδέα είναι ότι η αλήθεια του Είναι δεν αποτελεί ανθρώπινο κατασκεύασμα, ούτε όμως προσφέρεται ως αντικείμενο που μπορούμε να εξουσιάσουμε.
Εδώ εμφανίζεται και το παράδοξο του κειμένου: οι Επερχόμενοι καλούνται να προετοιμάσουν κάτι που δεν μπορούν οι ίδιοι να προκαλέσουν.
Αυτό ακριβώς εξηγεί την κεντρική σημασία της αναμονής, της σιωπής, της συγκράτησης και του θάρρους.
Το βαθύτερο μήνυμα του κειμένου είναι ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να θεμελιώσει την αλήθεια μόνο με την εξουσία του υπολογισμού, της τεχνικής και της υποκειμενικής βούλησης.
Ο Χάιντεγκερ αναζητεί έναν άνθρωπο ικανό να ανταποκριθεί σε ό,τι δεν εξαρτάται ολοκληρωτικά από αυτόν.
Από ορθόδοξη θεολογική σκοπιά, αυτή η κριτική της ανθρώπινης αυτονομίας έχει σημαντικά σημεία επαφής με την πατερική σκέψη. Η κρίσιμη διαφορά βρίσκεται στο περιεχόμενο εκείνου που αναμένεται και φανερώνεται: η αλήθεια του Είναι στον Χάιντεγκερ δεν είναι ο προσωπικός Τριαδικός Θεός της χριστιανικής αποκαλύψεως.
Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το σημείο στο οποίο πρέπει να επιμείνουμε όταν εξετάζουμε τόσο τον Χάιντεγκερ όσο και τις ενδεχόμενες επιρροές του στη σύγχρονη ορθόδοξη θεολογία.
Η ΣΟΦΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ SERGEI N. BULGAKOV (1)
Η ΚΕΝΩΣΙΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ Ο ΑΓΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ.
Γεννήθηκε το 1871 στο Livny, από θρησκευτική οικογένεια. Μοιράστηκε την μοίρα όλων των διανοούμενων της εποχής του, διανύοντας όλα τα ιδεολογικά ρεύματα που υπόσχοντο λύσεις, ώσπου συνάντησε τον Σολόβιεφ ο οποίος τον βοήθησε να επιστρέψει στην Εκκλησία. Η πορεία του υπήρξε από τον Μαρξισμό, στον Ιδεαλισμό και τέλος στην Ορθοδοξία. Οι πιο σημαντικές εμπειρίες της ζωής του όμως, υπήρξαν αυτές που βίωσε στην εσωτερική του πνευματική ζωή. Έτσι στα είκοσι τέσσερά του χρόνια βιώνει την πρώτη από αυτές τις εμπειρίες! Κατά την διάρκεια ενός ταξιδιού στο τρένο βλέπει στον ορίζοντα της στολισμένης στέπας τις λευκές κορυφές των βουνών του Καυκάσου και απέναντι σ’αυτή την Φυσική ομορφιά, ξαναζεί για μία στιγμή την πίστη στην οποία τον είχε παιδαγωγήσει ο πατέρας του. Ήταν μόνο μία στιγμή, και στην συνέχεια όλα επέστρεψαν όπως πρίν: Ας δούμε πώς περιγράφει ακριβώς το επεισόδιο! «Βασίλευε ένα είδος γκρίζου δειλινού, καθώς σιγά-σιγά λιγόστευε το Φώς της παιδικότητος! Και τότε αναπάντεχα συνέβη εκείνο το πράγμα. Αντήχησαν μέσα στην ψυχή μυστηριώδεις θόρυβοι και αυτή έτρεξε να τους συναντήσει. Διατρέχουμε την νότια στέπα, τυλιγμένοι στο άρωμα του χορταριού των λιβαδιών και των σπαρτών, λουσμένοι στην κόκκινη λάμψη μίας υπέροχης δύσης. Στο βάθος υψώνονται τα γαλάζια βουνά που περιστοιχίζουν τον Καύκασο. Και επικεντρώνοντας το λαίμαργο βλέμμα στα βουνά που διακρίνοντο, πίνοντας το Φώς και τον αέρα, έλαβα την αποκάλυψη της Φύσεως. Η ψυχή είχε συνηθίσει από πάρα πολύ, με τυφλή και σιωπηλή δυστυχία, να μην βλέπει στην Φύση παρά μία νεκρή έρημο, κάτω από τον μανδύα της ομορφιάς, μίας μάσκας πλάνης πέρα από την συνειδητότητα της. Δεν μπορούσε να δεχθεί την Φύση, χωρίς Θεό. Και ξαφνικά, εκείνη την στιγμή, τραντάχτηκε, τρέμοντας από χαρά, και αν υπήρχε…. εάν δεν υπήρχε ή έρημος, το ψεύδος, η μάσκα, ο θάνατος…. Αυτός λοιπόν υπήρχε, ο καλός Πατέρας, ο φιλάνθρωπος, με το ένδυμα της δόξης του και με την αγάπη του (Μπουλκάκοφ, η τιμή της προόδου). Ήταν μόνο μία στιγμή, και στην συνέχεια όλα επέστρεψαν όπως πρίν. Η Σοφία όμως τον περίμενε μπρός του. Αυτό για το οποίο του είχαν μιλήσει τα βουνά σε μία χαρούμενη λάμψη, το βρήκε λίγο καιρό μετά, στο ντροπαλό και γλυκό βλέμμα μίας γυναίκας, πάνω σε άλλους τόπους, στα πόδια άλλων βουνών. Το ίδιο Φώς άστραφτε σ’αυτά τα μάτια, τα γεμάτα εμπιστοσύνη. Έτσι λοιπόν αποκτά την εμπειρία της φυσικής ομορφιάς, την εμπειρία της αγάπης και η Τρίτη συνάντηση με την Σοφία υπήρξε ξανά μία αισθητική εμπειρία, μία αληθινή έκσταση απέναντι στην Παναγία Σιξτίνα του Ραφαήλ, η οποία βρίσκεται στο Μουσείο της Δρέσδης, η οποία εμφανίστηκε στον Σεργκέϊ σαν η εικόνα της τέλειας ανθρωπότητος.
Η πιο βαθειά σοφιολογική εμπειρία του όμως υπήρξε η Αγία Σοφία της Κων/πόλεως. Τον Ιανουάριο του 1923. Περιγράφει ο ίδιος την συγκλονιστική εμπειρία που είχε, με το μοναδικό μνημείο της Βυζαντινής πίστης! [Σαν τους προγόνους του Ρώσους απεσταλμένους, οι οποίοι έκθαμβοι από την Αγία Σοφία έγιναν η αιτία ώστε οι Ρώσοι να επιλέξουν την Ορθοδοξία]. «Ο Καθεδρικός ναός της Αγίας Σοφίας απεκαλύφθη στην ψυχή μου σαν κάτι απόλυτο, κάτι αναμφισβήτητο, κάτι προφανές καθ’αυτό. Ανάμεσα σε όλες τις υπέροχες εκκλησίες που γνωρίζω μέχρι σήμερα, αυτή είναι η μόνη ανεπηρέαστη, η μόνη Καθολική. Εδώ στ’αλήθεια αποκτάται η εμπειρία της Σοφίας, η ενότης εν ενεργεία του κόσμου στον Λόγο, ο εσωτερικός δεσμός του όλου με το όλον. Πρόκειται στα σίγουρα για τον κόσμο των ιδεών, τον νοητό κόσμο. Ο Πλάτων βαπτισμένος από την ελληνική ιδιοφυϊα του Βυζαντίου, η εθνική του Σοφία η οποία αντικατοπτρίζεται και κατανοείται στην Χριστιανική Σοφία».
Αυτές οι μυστικιστικές εμπειρίες ολοκληρώνονται το 1923, και γίνονται αιτία ο Μπουλγκάκοφ να αφιερωθεί στην συνέχεια με την Σοφία, στην Σοφιολογία του. Εκμεταλλευόμενος το έδαφος που είχε ήδη καλλιεργήσει ο Σολόβιεφ [Ο ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΟΦ ΕΙΝΑΙ Η ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΗ ΕΚΔΟΧΗ ΤΟΥ ΝΙΤΣΕ. Αυτές οι νοησιαρχικές εμπειρίες συνιστούν την φιλοσοφία του υπαρξισμού και οι εμπειρίες αυτές θα πάρουν σήμερα την θέση της εμπειρίας των Αγίων].
Ας δούμε λοιπόν πώς θέτει το θέμα της ζωής του από το ξεκίνημα τής πνευματικής του πορείας: Περί Μαρξισμού και ιδεαλισμού: «Ανάμεσα στον Θεό και τον κόσμο τίθεται η ανθρωπότης, η Σοφία. Σε σχέση με τον κόσμο έχει τον ρόλο τής ενοποιητικής αρχής, καθότι έχει δεχθεί αυτή η ίδια κατ’αρχάς την ενότητα από τον Λόγο. Η σοφία ή η ανθρωπότης, δημιουργεί την ενότητα η οποία παράγεται στον καθολικό οργανισμό, «στο σώμα» του Χριστού, το οποίο είναι μ’αυτή την έννοια η Θεο-ανθρωπότης. [Αυτή η Θεο-ανθρωπότης γίνεται τύπος και τόπος Εκκλησίας, γεννώντας τον Οικουμενισμό και την Εκκλησιολογία. Το σώμα Χριστού, δεν είναι πλέον ούτε το σώμα των Αγίων, ούτε το σώμα των πιστών της Κυριακής, αλλά όλη η ανθρωπότης, πιστεύουσα ή όχι].
Ο κινητήριος μοχλός αυτής της εξελίξεως που απέβη εις βάρος της Εκκλησίας πλέον είναι ο Σολόβιεφ. Ας δούμε πώς περιγράφει ο Μπουλγκάκοφ το διανοητικό στίγμα του Σολόβιεφ: «Ενήργησε σε δύο μέτωπα: από το ένα μέρος υπάρχει μία λογική σύνθεση της μοντέρνας φιλοσοφίας, από το άλλο πλησιάζει την Ρωσική σκέψη στην πλούσια παράδοση της Χριστιανικής μεταφυσικής. Η φιλοσοφία του Σολόβιεφ δίνει στην μοντέρνα συνείδηση την δομή και την αρμονική σύνθεση των ιδεών και των γνώσεων της νεωτερικότητος, το καθολικό όραμα του κόσμου, στο οποίο λαμβάνονται υπόψιν τα ερωτήματα της κριτικής φιλοσοφίας [η οποία αφορά τον αισθητό κόσμο και μόνον, και στην θέση του ΝΟΥ έχει εγκαταστήσει την φαντασία, απορρίπτοντας οποιαδήποτε σχέση με τον αρχαίο κόσμο της σοφίας, αναγκάζοντας ιδεολόγους σαν τους Ρώσους της διασποράς, να υποστηρίξουν μία φανταστική φιλοσοφική συνέχεια ανάμεσα στην Ελληνική και την Δυτική φιλοσοφία], όπως επίσης και την μεταφυσική κατασκευή και τις Φυσικές επιστήμες. Δεν υπάρχει κάποια σημαντική ιδέα τής φιλοσοφίας και της επιστήμης του 20ού αιώνος, που να μην έχει ληφθή υπόψιν με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο ή σ’αυτή ή την άλλη κατασκευή και να μην έχει επανεξεταστεί. Αλλά υπάρχει μία ακόμη πλευρά της σκέψης του, σήμερα, και αυτή είναι το ενδιαφέρον του για την Χριστιανική θρησκεία. Βλέπουμε πράγματι πώς η φιλοσοφία του Σολόβιεφ συντίθεται με οργανικό τρόπο με την Χριστιανική μεταφυσική, και γίνεται σαν μία κριτική εισαγωγή στην Θεολογία, πραγματοποιώντας το ιδανικό της «ελεύθερης Θεοσοφίας».
Το αξιοπερίεργο στην σχέση Μπουλγκάκοφ, Σολόβιεφ είναι ένα βιογραφικό παράλληλο. Είχαν και οι δύο αυτές τις γνωστές νοησιαρχικές εμπειρίες της Σοφίας. Στην οποία μάλιστα ο Σολόβιεφ αφιέρωσε και τα γνωστά ποιήματα αφιερωμένα στην «πανέμορφη Ντάμα». Τα οποία γέννησαν και την έννοια της θεανθρωπότητος και το έργο του, η Ρωσία και η Καθολική (Οικουμενική) Εκκλησία, που θεμελίωσαν τον Οικουμενισμό. Σε μία πνευματιστική συνεδρία στο Λονδίνο, ο Σολόβιεφ, άκουσε να τον διατάζουν να πάει στην έρημο της Αιγύπτου, όπου ανάμεσα στις πυραμίδες και την Σφίγγα είχε το όραμα της Σοφίας.
[Αυτό μας υποχρεώνει να σκεφτούμε κάποιο μυστικό σχέδιο της πρόνοιας, όπως πραγματοποιήθηκε με τον Βασιλιά Κύρο της Περσίας, τον οποίο έχρισε ο Κύριος Μεσσία και του ’δωσε τις δυνάμεις για να κατακτήσει όλους τους λαούς, με τον απώτερο σκοπό να ξυπνήσει τους Εβραίους οι οποίοι είχαν ξεχάσει τον Θεό τους και είχαν βυθιστεί στον μακάριο ύπνο της αδράνειας.
Πώς να εξηγηθεί διαφορετικά η αστραπιαία κυριαρχία αυτής της κακοδοξίας, που διέλυσε την Εκκλησία του Κυρίου στις συνειδήσεις των πιστών (;) ! Αυτή την τερατώδη αντικατάσταση της πίστεως με την συνείδηση; Την οποία υποστηρίζουν ακόμη και οι αντίπαλοι του Οικουμενισμού, με την προσκόλλησή τους στους Κανόνες της Εκκλησίας και όχι στην πίστη που συστήνει την Εκκλησία;].
Συνεχίζεται
Αμέθυστος.
Τι είναι η Σοφία; Ο Bulgakov ή η βιβλική Τριάδα ανάμεσα στον Kant και στον Hegel
Τι είναι η Σοφία; Ο Bulgakov ή η βιβλική Τριάδα ανάμεσα στον Kant και στον Hegel
Νικόλαος Λουδοβίκος
Καθηγητής Δογματικής και Φιλοσοφίας, Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης· επισκέπτης καθηγητής, Ινστιτούτο Ορθόδοξων Χριστιανικών Σπουδών, Cambridge, Ηνωμένο Βασίλειο· ερευνητής, Πανεπιστήμιο του Winchester, Ηνωμένο Βασίλειο.
Η παρούσα μελέτη αποσκοπεί να δείξει πόσο ισχυρή είναι η επίδραση του Hegel στην ίδια τη διαμόρφωση της τριαδολογικής μεταφυσικής του Bulgakov, λειτουργώντας ως διόρθωση της μεταφυσικής κλειστότητας του Kant, όπως την κατανοεί ο Ρώσος θεολόγος. Εστιάζει στις εγελιανές συντεταγμένες της κατανόησης της θείας υποκειμενικότητας από τον Bulgakov, εξετάζοντας ιδιαίτερα την έννοια της Αποκάλυψης στο έργο του. Τέλος, επιχειρεί να εφαρμόσει θετικά άλλους δυνατούς όρους, προκειμένου να οδηγήσει τη Σοφιολογία πέρα από τα όρια του γερμανικού ιδεαλισμού.
I
Είναι περισσότερο από πιθανό ότι, αν θέσετε το παραπάνω ερώτημα ακόμη και σε ορισμένους από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της θεολογίας του Bulgakov, θα λάβετε περισσότερες από μία απαντήσεις. Οι περισσότεροι μελετητές που ασχολήθηκαν με αυτό περιορίστηκαν στη συγκέντρωση των αποχρώσεων και των διαφοροποιήσεων αυτής της έννοιας, που είναι διάσπαρτες στα γραπτά του επιφανούς Ρώσου θεολόγου, χωρίς να μπορέσουν να δώσουν έναν τελικό, περιεκτικό ορισμό. Είναι επίσης πιθανό ότι ακόμη και ο ίδιος ο Bulgakov δεν θα μπορούσε να διατυπώσει μια σαφή θέση σχετικά με την ουσία του αγαπημένου του όρου, τον οποίο κληρονόμησε από τον Ρώσο μέντορά του Pavel Florenski —ο οποίος τον είχε παραλάβει από τον Soloviev. Πρέπει να παραδεχτούμε ότι, στους νεότερους χρόνους, η Σοφία υπήρξε ένα είδος ιδιότυπης ρωσικής θεολογικής έννοιας· πρόκειται για μια έννοια με βαθιές πολιτισμικές ρίζες τόσο στη ρωσική σκέψη και τέχνη όσο και σε έναν ιδιαίτερο ρωσικό παγανισμό.¹ Βεβαίως, μια ορισμένη αρχαία σοφιολογική διδασκαλία υπάρχει ήδη στον Αυγουστίνο, στο δέκατο τρίτο βιβλίο των Εξομολογήσεών του. Η Σοφία εδώ είναι αιώνια αλλά όχι άκτιστη· είναι ένα ανώτερο πνευματικό κτίσμα, δημιουργημένο πριν από όλα τα άλλα κτίσματα, πριν ακόμη και από την αρχή του χρόνου· δεν είναι η άκτιστη θεία Σοφία, η ταυτόσημη με την ουσία του Θεού, μέσω της οποίας δημιουργήθηκαν η γη και ο ουρανός, αλλά είναι η «κτιστή Σοφία», η οποία «θεωρεί το θείο φως» και έτσι παραμένει αναλλοίωτη, χάρη στην αγάπη του Θεού γι’ αυτήν.[ΠΕΡΕΝΙΑΛΙΣΜΟΣ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΙΣΜΟΣ]
Αυτή η Σοφία, η οποία μας θυμίζει έντονα τον πλωτινικό νου, παραμένει σαφώς έξω από τη θεία ουσία, καθώς είναι ένα αιώνιο πνευματικό ον, αν και δεύτερης τάξης. Ωστόσο, η ρωσική έννοια της Σοφίας, όπως είναι ευρέως γνωστό, ήταν πιο περίπλοκη. Σε ένα πρόσφατο βιβλίο μου επιχείρησα να δείξω τις πλωτινικές ρίζες της έννοιας της Σοφίας, όπως αυτές αναπτύσσονται κυρίως μέσω του Schelling,² ως κοινό έδαφος ολόκληρου του σοφιολογικού κινήματος —αν και με ελαφρώς διαφορετικές προσωπικές προσεγγίσεις στο εσωτερικό του. Έτσι, η ψυχή του κόσμου, ως κοινός τρόπος ύπαρξης του Ενός και των όντων στον Πλωτίνο, μετασχηματίζεται σε χριστιανική πανθεϊστική —ή, εναλλακτικά, πανενθεϊστική— πανενότητα, η οποία εκφράζεται ως Σοφιολογία, μέσω της μετατροπής της διδασκαλίας περί ψυχής του κόσμου από τον Schelling σε έναν χριστιανικό τριαδικό πανθεϊσμό της πλήρους ενότητας του Ενός και του Παντός. Στο παρόν δοκίμιο θα περιοριστώ στην ανάδειξη ορισμένων άλλων φιλοσοφικών παραμέτρων, οι οποίες έπαιξαν απολύτως αποφασιστικό ρόλο στην ίδια τη διαμόρφωση της έννοιας της Σοφίας, ειδικότερα στην τριαδολογία του Sergius Bulgakov —και ιδίως του καταλυτικού ρόλου της Φαινομενολογίας του πνεύματος του Hegel στη σκέψη του.
II
Ο σεβασμός του Bulgakov προς τον Kant δεν πέρασε απαρατήρητος από τους αναγνώστες του. Όπως σημειώνει στον πρόλογο του έργου του Από τον μαρξισμό στον ιδεαλισμό, ο Kant ήταν γι’ αυτόν ακόμη πιο αδιαμφισβήτητος από τον Marx. Ωστόσο, αναζητώντας μια θεωρητική θεμελίωση μιας ενεργού κοινωνικής στάσης, σύντομα συνειδητοποίησε ότι αυτή η θεμελίωση έπρεπε να είναι μεταφυσική και θρησκευτική. Έτσι, απομακρύνθηκε σταδιακά από το μεγαλύτερο μέρος των καντιανών πεποιθήσεών του, μολονότι διατήρησε για μεγάλο διάστημα τον σεβασμό του προς την παράδοση του φιλοσοφικού κριτικισμού. Όσον αφορά τον ουσιώδη πυρήνα της καντιανής μεταφυσικής, επιχειρεί μάλιστα μια άμεση θεολογική «διόρθωσή» της στο κεφάλαιό του για τον Πατέρα, το οποίο περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Ο Παράκλητος· ένα κεφάλαιο που ο Bulgakov θεωρούσε εισαγωγή σε ολόκληρη την τριαδολογία του. Όπως γράφει³: «Το Ding an sich του Kant, βουβό υπό την ιδιότητα μιας “οριακής έννοιας” (Grenzbegriff), δεν παραμένει κρυμμένο πίσω από τα φαινόμενα ως το μη γνώσιμο, αλλά αποκαλύπτεται μέσα σε αυτά, αν και όχι επαρκώς· και μόνο γι’ αυτόν τον λόγο καθίσταται γνώσιμο. Επομένως, το εμπειρικό είναι η αποκάλυψη του νοητού, το οποίο σε αυτή τη συνάφεια αντιστοιχεί στο Απόλυτο ή στο Υπερβατικό —χαρακτηριστικά, η κατηγορία της αποκάλυψης απουσιάζει από την “κυβιστική” φιλοσοφία του Kant.
Η αποκάλυψη του νοουμένου μέσα στα φαινόμενα προϋποθέτει ένα υποκείμενο, ένα κατηγόρημα και το συνδετικό ρήμα ανάμεσά τους. Προϋποθέτει εκείνο που αποκαλύπτεται, εκείνο που αποκαλύπτει και μια ορισμένη ενότητα ή ταυτότητα των δύο: ένα μυστήριο και την αποκάλυψή του». Όπως θα δούμε, αυτή η «ενότητα ή ταυτότητα» του «υποκειμένου και του κατηγορήματος», μαζί με ολόκληρη αυτή τη θεολογική «κινητοποίηση» του βουβού Ding an sich μέσω της αποκάλυψης, αποτυπώθηκαν κυρίως στον καμβά της Φαινομενολογίας του πνεύματος. Ας εξετάσουμε όμως πρώτα τα πράγματα με κάποια σειρά: ο Θεός είναι, για τον Bulgakov, μια «τρισυπόστατη υπόσταση» (σ. 361 —όλες οι παραπομπές στον Παράκλητο, ένα βιβλίο αφιερωμένο στο Άγιο Πνεύμα, το οποίο όμως αποτελεί συγχρόνως μια εξαιρετική επισκόπηση της ώριμης τριαδολογίας του συγγραφέα του, ενσωματώνονται στο κείμενο), η οποία περιλαμβάνει τη θεία Σοφία, που είναι ενυποστατότητα και όχι υπόσταση (366), την «εικόνα της Αγίας Τριάδας στα ίδια της τα βάθη, τον θείο κόσμο, τη Θεανθρωπότητα»· και, με αυτή την έννοια, «ο Πατέρας είναι Σοφία —αλλά, βεβαίως, όχι το αντίστροφο. Αυτή η ισότητα εκφράζει την ιδέα ότι, στον βαθμό που η Σοφία είναι αντικειμενική θεία αυτοαποκάλυψη, αποκαλύπτει και εκφράζει την κρυμμένη ουσία του Πατέρα· είναι το γνήσιο κατηγόρημά Του, του οποίου Εκείνος είναι το αληθινό Υποκείμενο.
Η Σοφία, ως Θεανθρωπότητα, ανήκει στον Πατέρα· είναι η αποκάλυψή Του» (ό.π.). Οι «αποκαλύπτουσες Υποστάσεις» του Πατέρα είναι ο Υιός, ο οποίος φανερώνεται στον Θεάνθρωπο, και το Πνεύμα, το οποίο φανερώνεται στη Θεοτόκο (367) —έτσι, ο Θεός είναι «Πατρότητα που αποκαλύπτεται ως Υιότητα και Μητρότητα-Θυγατρότητα» (367). Θα εξετάσουμε αναλυτικότερα αργότερα σε αυτή τη μελέτη την ταύτιση του θείου κόσμου, του Πατέρα ως Σοφίας, με τη Θεανθρωπότητα. Ο Bulgakov αντιλαμβάνεται τον Θεό Πατέρα —επαναλαμβάνοντας έτσι τον Ωριγένη, χωρίς ωστόσο να το αναγνωρίζει— ως «τον κατεξοχήν Θεό, τον αυτοθεό ή, απλώς, τον Θεό» (377), ενώ η θεία ιεραρχία στην Τριάδα προκύπτει από «την προσευχητική λατρεία μέσα στην Τριάδα» (380). Η τελευταία αυτή διατύπωση σημαίνει ότι ο Υιός προσεύχεται αιώνια στον Πατέρα, όχι μόνο όταν γίνεται άνθρωπος, αλλά «η προσευχή Του περιλαμβάνεται στο αιώνιο υποστατικό είναι του Υιού»· ανάμεσα στον Πατέρα και στον Υιό υπάρχει «όχι πρόσκαιρη αλλά αιώνια σχέση προσευχής» (372). Τέλος, μας διαβεβαιώνει ότι «τόσο ο Υιός όσο και το Άγιο Πνεύμα προσεύχονται στον Πατέρα ως Πατέρα Τους και Θεό Τους» (375), χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι έτσι εισάγει τρία θελήματα στον Θεό —πώς μπορεί κανείς να προσεύχεται σε κάποιον άλλον χωρίς να χρησιμοποιεί το δικό του θέλημα, προσευχόμενος στον άλλον, ο οποίος επίσης έχει το δικό του θέλημα και μπορεί επομένως να συναινέσει ή να αρνηθεί την προσευχή του;— και ότι με αυτόν τον τρόπο εισάγει, σύμφωνα με τον Μάξιμο τον Ομολογητή, τρεις θείες φύσεις —καθώς το θέλημα ανήκει στη φύση και απορρέει από αυτήν— και, κατά συνέπεια, «τρεις Θεούς».⁴[ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ ΗΔΗ ΣΤΟ ΜΕΣΟΝ ΕΝΟΣ ΟΡΓΙΑΣΤΙΚΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ ΟΡΩΝ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΞΕΩΝ ΑΤΑΚΤΩΣ ΡΙΓΜΕΝΩΝ, ΣΕ ΕΝΑ ΧΑΟΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙ ΤΗΝ ΘΕΟΓΟΝΙΑ ΤΟΥ ΗΣΙΟΔΟΥ ΓΙΑ ΝΑ ΕΝΩΣΕΙ ΟΣΑ ΕΝΩΝΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΝΑ ΕΡΘΟΥΝ ΣΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ. Η ΔΙΑΝΟΙΑ ΣΕ ΥΠΕΡΩΡΙΕΣ]
Ο Brandon Gallaher παρατηρεί ότι ο Bulgakov επικρίνει εδώ ρητά τον Μάξιμο, αποδίδοντας, σε αντίθεση προς εκείνον και σε συμφωνία με τον αντίπαλό του Πύρρο, το θείο θέλημα —ή τα θεία θελήματα— στα τριαδικά Πρόσωπα, τα οποία ενοποιεί a posteriori λόγω της κοινής τους ουσίας.⁵ Ωστόσο, αυτό θα σήμαινε ότι η ενότητα του Θεού είναι, κατά κάποιον τρόπο, αποτέλεσμα μιας διαδικασίας ενοποίησης, αντί να υπάρχει προαιωνίως. Σύμφωνα με αυτή τη γραμμή σκέψης, είτε η ενότητα του Θεού πραγματοποιείται ως ελεύθερη κοινωνία αγάπης και προσευχής ανάμεσα σε Πρόσωπα που διαθέτουν χωριστά θελήματα, και η κοινή ουσία που τα ενοποιεί είναι κάτι που, κατά μία έννοια, επιτυγχάνεται ακριβώς με αυτόν τον τρόπο, ως αποτέλεσμα αυτής της αγάπης και προσευχής, είτε η κοινή ουσία καθορίζει απολύτως τη θεία ενότητα εξαρχής, οπότε η εκούσια συνένωση των τριών Προσώπων καθίσταται αναγκαία από αυτήν και, κατά συνέπεια, δεν έχει καμία σχέση με αληθινά ελεύθερη αγάπη ή προσευχή. Ο Ρώσος θεολόγος φαίνεται να δίνει μικρή βαρύτητα στην έννοια του ομοουσίου στην πατερική τριαδολογική σκέψη, μια έννοια που απαντά ακριβώς στο ερώτημα πώς η τριαδική αγάπη και ελευθερία του Θεού εκφράζονται ακριβώς μέσω της ίδιας της ουσίας Του, η οποία τότε δεν είναι απλώς μια «κοινή ουσία», αλλά μια αλληλοδιδόμενη ουσία.⁶ Επιπλέον, υπάρχει ίσως εδώ μια σοβαρή αντίφαση, καθώς ο Bulgakov φαίνεται να υπονοεί, όπως θα δούμε αργότερα, ότι ο Θεός είναι κατά βάση ένα και μόνο Πρόσωπο!
Οι συμπάθειες του Bulgakov δεν βρίσκονται στην πλευρά της πατερικής τριαδολογίας, Ανατολής και Δύσης. Έτσι, ο Αθανάσιος συγχέει, κατά την άποψή του, τον θείο Λόγο με τη Σοφία (25), ενώ παραλείπει να ασχοληθεί με τη σχέση μεταξύ Πατέρα και Πνεύματος (26), εξετάζοντας αποκλειστικά τη χαρισματική και αγιαστική χάρη του τελευταίου, αντί για την κοσμολογική και δημιουργική Του δράση (27). Οι Καππαδόκες είναι… τριθεΐτες και ομοιουσιανοί —και… υποταξιανοί, 46—, καθώς, λόγω του αριστοτελισμού τους, αδυνατούν να κατανοήσουν την τριενότητα του Θεού, δηλαδή να συνειδητοποιήσουν ότι ο Θεός είναι ένα «τρισυπόστατο Εγώ» (31–32) ή, ακόμη καλύτερα, ότι υπάρχει μια «τριαδικότητα υποστάσεων μέσα στο θείο Πρόσωπο» (54). Έτσι, αφενός, ο Θεός παραμένει απρόσωπος στους Καππαδόκες (31), όπως και στον Αυγουστίνο (44), καθώς επίσης στον Ιωάννη τον Δαμασκηνό (43–44) και, φυσικά, στον Θωμά Ακινάτη και στη δυτική θεολογία στο σύνολό της (44). Αφετέρου, δεν υπάρχει δόγμα περί του Αγίου Πνεύματος στο Σύμβολο Νικαίας–Κωνσταντινουπόλεως (40). Το κύριο πρόβλημα των παραπάνω συγγραφέων είναι, σύμφωνα με τον Ρώσο θεολόγο, ότι είναι ως επί το πλείστον υποστηρικτές της αριστοτελικής διδασκαλίας περί υποστάσεως ως ατομικού προσδιορισμού μέσω μιας ιδιαίτερης ιδιότητας, η οποία καθαυτή δεν είναι καθόλου προσωπική (43). Έτσι, αδυνατούν να κατανοήσουν σε βάθος τον Θεό, ο οποίος «ως το απόλυτο Πρόσωπο είναι, ακριβώς γι’ αυτό, και το τρισυπόστατο Πρόσωπο, αληθινά Ένα-σε-Τρία και Τρία-σε-Ένα. Δεν είναι Τρία-σε-ένα (sic), αλλά η τριενότητα του θείου Προσώπου και της ζωής Του» (44). Αυτό το τρισυπόστατο απόλυτο Πρόσωπο, «στην αρχική Του θέση, θα λέγαμε, δεν περιέχει ακόμη υποστατικές διακρίσεις (γνωρίσματα υποστατικά), αλλά ορίζεται αποκλειστικά από την τριπλή αυτοθέση του Εγώ ως Εγώ–Εγώ–Εγώ ή ως Εγώ–Εμείς–Εσύ» (45).[ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΕΥΚΟΛΙΑ ΤΗΝ ΑΡΝΗΣΗ ΑΦΟΥ ΤΗΝ ΕΜΑΘΕ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΚΑΝΤ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΧΕΓΚΕΛ. ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ;]
Είναι βεβαίως παράξενο ότι ο Bulgakov φαίνεται να αγνοεί πως η ταύτιση της υπόστασης με το πρόσωπο, όπως άρχισε στη Δύση και έφτασε στη θεολογική της ωριμότητα στην Ανατολή, στα έργα των Καππαδοκών και προπάντων του Γρηγορίου Ναζιανζηνού, αποσκοπούσε ακριβώς στο να προσδώσει οντολογικό περιεχόμενο στην έννοια του προσώπου· και ότι τα υποστατικά ιδιώματα των θείων Υποστάσεων-Προσώπων δεν είναι απρόσωπα, αλλά, όπως επέμενε ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός εναντίον του Ευνομίου, προσωπικά «ονόματα σχέσεων» μεταξύ Πατέρα και Υιού, που υποδηλώνονται από τα ίδια τους τα ονόματα —ο Πατέρας είναι ο «γεγεννηκώς» και ο Υιός ο «γεγεννημένος»— και όχι απρόσωπες ιδιότητες της θείας φύσης ή των ενεργειών της.⁷ Επιπλέον, όπως διαβεβαιώνει ο Ρώσος θεολόγος, ο Πατέρας, και μόνο Αυτός, είναι που αποκαλύπτεται μέσω των δύο άλλων Προσώπων (137). Έτσι, «η πρώτη υπόσταση [δηλαδή ο Πατέρας] είναι Εκείνος που αποκαλύπτεται, ενώ, σε σχέση με αυτή την υπόσταση, οι άλλες δύο αποτελούν τη διυπόστατη Αποκάλυψή της» (149). Αυτό σημαίνει ότι «σε αυτόν τον τριαδικό τρόπο αγάπης, σύμφωνα με το νόημά του, υπάρχει μόνο ένα υποκείμενο, το κέντρο της αποκάλυψης, και αυτό συγκροτεί τη “μοναρχία” του Πατέρα» (149, η έμφαση του συγγραφέα), ενώ ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι οι «υποστάσεις της αποκάλυψης» του Πατέρα (ό.π.). Φαίνεται ότι, ενώ κατηγορούσε τους Καππαδόκες για υποταξιανισμό, ο Bulgakov προτείνει έναν πολύ ισχυρότερο!⁸ Διότι είναι προφανές ότι η ταυτότητα του Πατέρα δεν εξαρτάται από κανενός είδους οντολογική αμοιβαιότητα μεταξύ των θείων Προσώπων, όπως, αντίθετα, συμβαίνει σαφώς στους Καππαδόκες.⁹ Έτσι, ο Πατέρας επιβάλλει την υποκειμενικότητά Του στους δύο Άλλους, οι οποίοι δεν Του προσφέρουν ως ανταπόδοση τίποτε άλλο παρά έναν παθητικό αντίλαλο του υπέρτατου Προσώπου Του. Ο Πατέρας αποκαλύπτει μόνο τον εαυτό Του —δεν αποκαλύπτει ούτε Υιότητα ούτε Πνευματότητα—, ενώ ο Υιός και το Πνεύμα αποκαλύπτουν την Πατρότητά Του: αυτό είναι ένα είδος υπέρτατου και θείου ναρκισσισμού. Εξού και η ανάγκη να γίνεται λόγος για «θυσιαστική οδύνη ακριβώς μέσα στον απόλυτο Θεό, ως όψη της ενδοτριαδικής θείας ζωής» (66). Έτσι, υπάρχει μια «θυσιαστική αυτοταπείνωση του Υιού» και η αυταπάρνησή Του, μαζί με μια θυσιαστική «αυτονέκρωση» του Πνεύματος (67) ενώπιον του Πατέρα, ο οποίος, κατά παράδοξο τρόπο, επίσης απαρνείται τον εαυτό Του για χάρη του Υιού (65). Εκείνο που φαίνεται αντιφατικό εδώ είναι ότι, αφενός, ο Πατέρας χρειάζεται και «χρησιμοποιεί» τους δύο Άλλους προκειμένου να αποκαλύψει τον εαυτό Του, αλλά, αφετέρου, χρειάζεται να… απαρνηθεί τον εαυτό Του, προκειμένου να πραγματοποιηθεί αυτή η «χρήση». Και το γενικό πλαίσιο αυτής της πατρικής αποκάλυψης είναι, φυσικά, η Σοφία ως αιώνια Θεανθρωπότητα, πράγμα που σημαίνει ότι αυτή η «σοφιανική» αποκάλυψη συνδέεται απολύτως και αναπόφευκτα με τη Δημιουργία και την Ενανθρώπηση: «η θεία Σοφία είναι η αιώνια Ανθρωπότητα, η ουράνια αρχέτυπη εικόνα της κτιστής ανθρωπότητας», και η αρσενική και η θηλυκή αρχή αποτελούν την εικόνα της θείας Σοφίας, απεικονίζοντας τη διαφοροποίηση και την ενότητά της ως Λόγου/Υιού και Αγίου Πνεύματος (186). Στην Ενανθρώπηση, αυτές οι «αρσενική και θηλυκή αρχή» φανερώνονται τελικά στον Χριστό και στην Αειπάρθενο Μαρία αντίστοιχα (187), σχηματίζοντας έτσι την κτιστή Σοφία, η οποία συνδέεται οργανικά με την ουράνια, μέσα σε έναν «ευσεβή πανθεϊσμό», όπως τον ονομάζει ο Bulgakov, ο οποίος τελικά επιλέγει την ονομασία «πανενθεϊσμός» —όρο που επινόησε ο Krause— για αυτή τη «σχολή» θεολογικής σκέψης (200).[ Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «Λίαν αισχρόν, και ουκ αισχρόν μόνον, αλλά και μάταιον επιεικώς, εκ των κάτω των άνω την εικασίαν λαμβάνειν, και των ακινήτων εκ της ρευστής φύσεως.»
Και συνεχίζει: «Διότι δεν πρέπει, επειδή κατά τινα σχέσιν υψηλοτέραν Υιός ο Υιός, και επειδή δεν ημπορέσαμε δι’ άλλου τρόπου παρά έτσι να δείξουμε το εκ του Θεού και ομοούσιον, να νομίζωμεν ότι πρέπει να μεταφέρουμε στον Θεό και όλες τις ανθρώπινες και της δικής μας συγγενείας ονομασίες. Καθώς η διαφορά εις την αποκάλυψιν και όχι της προς άλληλα σχέσεως διάφορον, έκαμε διαφορετικήν και την ονομασία: Πατήρ – Υιός – Άγιον Πνεύμα.»](Μαθαίνουμε επίσης ότι οι υποστάσεις είναι υποστατικά ιδιώματα)
III
Έχει γίνει φανερό, νομίζω, ότι αυτή η τριαδολογική μεταφυσική είναι αδύνατη χωρίς την αναφορά στο εγελιανό της στήριγμα. Εκείνο που είναι ίσως περισσότερο χρήσιμο για να προσεγγίσουμε καλύτερα τις σχετικές όψεις της σκέψης του Hegel είναι το έργο του Heidegger Η Φαινομενολογία του πνεύματος του Hegel.¹⁰ Αυτό που παρουσιάζει ενδιαφέρον εδώ είναι να μελετήσουμε τη μετάβαση από τη συνείδηση στην αυτοσυνειδησία, όπως προτείνει ο Heidegger, μέσω της εγελιανής έννοιας της δύναμης, η οποία περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται το είναι-δι’ εαυτό και το είναι-δι’ άλλο, με το δεύτερο να αποτελεί την οδό προς το πρώτο, σε μια κίνηση αμοιβαίας μετάβασης:¹¹ «Η δύναμη είναι ακριβώς εκείνο μέσα στο οποίο το είναι-δι’ εαυτό αυτού που απωθείται πίσω στον εαυτό του και το είναι-δι’ άλλο —το είναι του ίδιου του άλλου ως τέτοιου— έχουν συγχρόνως την υπόστασή τους. Η δύναμη είναι η σχέση που είναι ταυτόσημη με τον εαυτό της μέσα στην εξωτερίκευσή της». «Η δύναμη είναι είναι-δι’ εαυτό και είναι-δι’ άλλο».¹² Αν αντικαταστήσουμε την εγελιανή έννοια της «δύναμης» με την έννοια της «αποκάλυψης» στον Bulgakov, η οποία είναι πάντοτε αποκάλυψη του Πατέρα, συνειδητοποιούμε ότι η τελευταία είναι ακριβώς, κατά τρόπο παρόμοιο με την πρώτη, μια «εκδίπλωση που παραμένει ενότητα, ώστε να επιστρέψει αμέσως από την εκδίπλωση πάλι σε ενότητα»¹³ —δηλαδή στον Πατέρα. Εφόσον «η συνείδηση ως τέτοια πρέπει να γίνει άλλη»¹⁴ προκειμένου να γίνει αυτοσυνειδησία, ο Πατέρας, ως το μόνο Υποκείμενο της Τριάδας, πρέπει να αποκαλύψει τον εαυτό Του ως άλλον, ώστε να εκπληρώσει την αυτοπραγμάτωσή Του ως Πατέρα και να φανερωθεί ως τέτοιος. Αν όμως αυτό ισχύει όσον αφορά τον Υιό, τι συμβαίνει με το Πνεύμα; Ο Hegel παραμένει χρήσιμος και εδώ. Όπως γράφει ο Heidegger: «Το προς-εαυτό [Zu-sich], το οποίο ανήκει στο είναι-καθ’ εαυτό του εαυτού —η επιστροφή στον εαυτό ως αλήθεια— συλλαμβάνεται ως επιθυμία, ως το πάθος του εαυτού για τον εαυτό του».¹⁵ Ο Bulgakov επαινεί τον Αυγουστίνο επειδή ανακάλυψε ότι η Τριάδα, και ιδιαίτερα το Πνεύμα, είναι αγάπη (amor, dilectio).¹⁶ Έτσι, η αποκάλυψη του Πατέρα, ως είναι-δι’ εαυτό,¹⁷ συνίσταται «πρώτα» στην εκδίπλωση/γέννηση του Υιού ως είναι-δι’ άλλο —μαζί με την αμοιβαία οδύνη που αυτό προκαλεί— και έπειτα στην επιστροφή στον εαυτό Του ως αλήθεια, ως παρηγορητική επιθυμία εν Πνεύματι· ο Bulgakov συνήθιζε να μιλά για το Πνεύμα ως «χαρά και μακαριότητα» μέσα στην Τριάδα, που παρηγορεί τα δύο άλλα Πρόσωπα για την οδυνηρή αμοιβαία αυταπάρνησή Τους.¹⁸
Ο δεύτερος τρόπος με τον οποίο ο Bulgakov προσεγγίζει τον Hegel είναι η βαθιά και ουσιώδης σοφιανική σύνδεση της φύσης του Θεού με τον άνθρωπο και τη Δημιουργία, κατά τρόπο ώστε τόσο η Δημιουργία όσο και η Ενανθρώπηση να φαίνονται ως αναγκαία, παρά ως ελεύθερη, εκδίπλωση της Σοφίας του Θεού ως Θεανθρωπότητας, όπως είδαμε. Ο B. Gallaher, στο προαναφερθέν έργο του, επιχειρεί να διασώσει τον Bulgakov από τον εγελιανισμό, υποστηρίζοντας ότι στη σκέψη του πρώτου «ο Θεός ως Απόλυτο είναι ασφαλώς ικανός να δημιουργήσει τον κόσμο με μια ελευθερία που είναι ένα με την αναγκαιότητα»¹⁹ —μέσω μιας αγαπητικής «σύνθεσης ελευθερίας και αναγκαιότητας». Αυτή η αναγκαιότητα, σύμφωνα με τον Gallaher, οφείλεται στο γεγονός ότι «η έκφραση του εαυτού Του [δηλαδή του Θεού] ως αγάπης μέσα στη δημιουργία ανήκει αναγκαία αλλά ελεύθερα στην πληρότητα της αποκάλυψής Του, έτσι ώστε να χρειάζεται τη δημιουργία, επειδή, ως αγάπη, δεν μπορεί να αφήσει απραγματοποίητη ούτε μία δυνατότητα αγάπης».²⁰ Ο ίδιος συγγραφέας μιλά, στην ίδια γραμμή σκέψης, για μια «κατά χάριν αναγκαιότητα», η οποία αποσκοπεί να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στην ελευθερία και στην αναγκαιότητα μέσα στη δημιουργική δραστηριότητα του Θεού.²¹ Ωστόσο, αν ο Θεός είναι ελεύθερος, δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτε σε κανέναν. Και αν η αγάπη Του είναι αληθινά ελεύθερη, ο Θεός δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι είναι ελεύθερη. Και αν χρειάζεται να αποδείξει σε κάποιον, ή ακόμη και στον εαυτό Του, ότι η δική Του αγάπη είναι η απολύτως τέλεια αγάπη, η οποία περιλαμβάνει κάθε είδος αγάπης, αυτό θα ήταν τέλειος ναρκισσισμός και όχι τέλεια αγάπη. Η ελεύθερη αγάπη πρέπει να εξαρτάται από την ελεύθερη βούληση εκείνου που αγαπά. Το γεγονός ότι ο Θεός είναι αγάπη κατά φύσιν σημαίνει, σύμφωνα με την ελληνική πατερική τριαδολογία, ότι αυτή η αγάπη φανερώνεται ως η προσωπική και ουσιακή αλληλοδότηση που συγκροτεί την ομοουσιότητα.²² Το γεγονός ότι θέλει να επεκτείνει αυτόν τον αγαπητικό, ομοούσιο τρόπο ύπαρξης στο μηδέν²³ δεν έχει καμία σχέση με μια ενδεχομένως ανολοκλήρωτη ομοουσιότητα μέσα Του, η οποία θα χρειαζόταν να επιτευχθεί και έξω από Αυτόν προκειμένου να είναι τέλεια. Οποιοδήποτε είδος αναγκαιότητας συνδεδεμένο με την αγάπη του Θεού θα σήμαινε ακριβώς ότι αυτή είναι καθαυτή ατελής και χρειάζεται ένα εξωτερικό συμπλήρωμα προκειμένου να θεραπεύσει την ατέλειά της.
IV
Στο προαναφερθέν έργο μου Εκκλησία εν τω γίγνεσθαι, μιλώντας κυρίως για τη Χριστολογία του Bulgakov, επιχείρησα να δείξω πώς θα μπορούσαμε ίσως να κατανοήσουμε την έννοιά του της κτιστής Σοφίας ως αναφερόμενη στην ομοούσια ενοποίηση της κτίσης εν Χριστώ, εν Πνεύματι. Υπάρχει κάποιος δυνατός τρόπος να κατανοήσουμε την τριαδολογία του πέρα από τις προφανείς εγελιανές συντεταγμένες της;
Πιστεύω ότι είναι αδύνατον να απελευθερώσουμε πλήρως τον Bulgakov από τον σχεδόν ιδιοσυγκρασιακό εγελιανισμό του. Ωστόσο, με αυτόν τον τρόπο, ένα ουσιώδες μέρος της Σοφιολογίας τοποθετείται, ασυνείδητα, στην παράδοση του δυτικού υπερβατολογικού υποκειμενισμού, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα μιας γόνιμης αφομοίωσης ορισμένων βιβλικών όψεων της τριαδολογίας, όπως η ομοουσιότητα. Υπήρξαν επίσης κάποιες αντιρρήσεις από την πλευρά ορισμένων πατερικών θεολόγων. Ο Ρώσος στοχαστής επιχείρησε να υπερασπιστεί τον εαυτό του στο έργο του Η φλεγόμενη βάτος, ταυτίζοντας τη Σοφία με τους λόγους του Μαξίμου ή με τις παλαμικές άκτιστες ενέργειες· είναι όμως αλήθεια ότι είναι αδύνατον να διακρίνει κανείς οποιοδήποτε είδος εσωτερικής θείας αναγκαιότητας στις δύο παραπάνω έννοιες. Ίσως εκείνο που θέλει να εκφράσει η Σοφία σχετίζεται με την άπειρη διαθεσιμότητα και αυτοπροσφορά του Θεού προς την κτίση, κάτι που στην Ευχαριστιακή οντολογία μου ονόμασα θεοποιία —δηλαδή την άλλη όψη της Θεανθρωπότητας, την απόλυτη πρωταρχική δοτικότητα του Θεού προς την κτίση, πριν και μετά την Πτώση.²⁴ Πρόκειται όμως για ένα απολύτως ελεύθερο, απροσδόκητο δώρο θείας ζωής. Αυτή ακριβώς είναι, ίσως, η ακτινοβόλα ομορφιά της Σοφίας: μια άπειρη θεία δοτικότητα προς την κτίση χωρίς όρια, μια ωκεάνια ανεξήγητη αγάπη, μια απροϋπόθετη ατελεύτητη συγκατάβαση, το ανεξιχνίαστο χαρούμενο και μακάριο ναι του Θεού προς το κτίσμα Του, το οποίο ενοποιεί όλα τα κτίσματα κατ’ εικόνα της απόλυτης, ομοούσιας και ομοουσιοποιού αγάπης Του.[ΠΟΙΟΥ ΘΕΟΥ; Ο ΟΠΟΙΟΣ ΔΡΑ ΣΤΗΝ ΑΛΛΗ ΟΨΗ ΤΗΣ ΘΕΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ; ΚΑΤΙ ΜΑΣ ΘΥΜΙΖΕΙ! ΠΑΝΤΩΣ ΕΙΝΑΙ ΩΡΑΙΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΕΝΝΑΙΟΔΩΡΕΣ]
Σημειώσεις:
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)