Συνέχεια από Τρίτη 2. Ιουνίου 2026
Emmanuel Todd, με τη συνεργασία του Baptiste Touverey
Εκδόσεις Gallimard, 2024
Κεφάλαιο 1
Πέντε χρόνια για να κερδηθεί ο πόλεμος
Οι Ρώσοι προκάλεσαν το ΝΑΤΟ τον Φεβρουάριο του 2022 επειδή αισθάνονταν έτοιμοι. Από το 2018-2019, όπως είπαμε, διαθέτουν υπερηχητικούς πυραύλους που τους εξασφαλίζουν αδιαμφισβήτητη υπεροχή, ακόμη και έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών· μπορούν, όπως απέδειξαν, να αποκοπούν από το Swift. Τα πράγματα, άλλωστε, εξελίχθηκαν γι’ αυτούς καλύτερα από ό,τι αναμενόταν, επειδή πολλές χώρες, ορισμένες μάλιστα πολύ σημαντικές, διαπιστώνοντας ότι άντεχαν στο πρώτο σοκ και μη αντέχοντας πλέον οι ίδιες την αμερικανική κηδεμονία, συνέχισαν να εμπορεύονται μαζί τους και, στην πραγματικότητα, τους στήριξαν —θα επανέλθουμε σε αυτό στο κεφάλαιο 11.
Αλλά αν ένα «παράθυρο ευκαιρίας» άνοιξε για τη Ρωσία το 2022, πρόκειται επίσης να κλείσει. Όσο και ο Putin, οι Αμερικανοί έχουν συνείδηση του δημογραφικού προβλήματος της Ρωσίας, και μπορεί μάλιστα να πει κανείς ότι αυτό βρισκόταν στη βάση του στρατηγικού τους σφάλματος. Η προοπτική να μειώνεται ο ρωσικός πληθυσμός ενώ ο δικός τους συνεχίζει να αυξάνεται δεν ήταν άσχετη με την περιφρόνηση με την οποία αντιμετώπισαν τις διαμαρτυρίες των Ρώσων εναντίον της επέκτασης του ΝΑΤΟ. Οι στρατηγιστές της Washington, οι οποίοι φαίνεται τώρα να διαπράττουν το ίδιο σφάλμα απέναντι στην Κίνα, έπεσαν στην παγίδα αυτού που θα ονομάσω δημογραφισμό. Ξέχασαν ότι ένα κράτος του οποίου ο πληθυσμός βρίσκεται σε υψηλό εκπαιδευτικό και τεχνολογικό επίπεδο, ακόμη κι αν μειώνεται, δεν χάνει αμέσως τη στρατιωτική του ισχύ. Η άνοδος του εκπαιδευτικού και τεχνολογικού επιπέδου αντισταθμίζει, και με το παραπάνω, σε πρώτη φάση, τη μείωση του πληθυσμού.
Οι Ρώσοι ηγέτες είναι διαυγείς· και η διαφύλαξη της κυριαρχίας της χώρας τους αποτελεί γι’ αυτούς ηθική απαίτηση. Ας προσπαθήσουμε να μπούμε στη θέση τους. Γνωρίζουν ότι ο πληθυσμός τους θα μειωθεί. Τι συμπεραίνουν από αυτό; Όχι, όπως πίστευαν οι Αμερικανοί, ότι θα ήταν τρέλα να επιτεθούν, αλλά ότι, αφού αυτή η μείωση γίνεται επικίνδυνη μόνο μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, πρέπει να δράσουν το ταχύτερο δυνατό, διότι αργότερα θα είναι πολύ αργά. Ο ρυθμός της δημογραφικής συρρίκνωσης υποδηλώνει ότι, από τη δική τους οπτική, η σύγκρουση πρέπει να διευθετηθεί μέσα σε πέντε χρόνια. Έπειτα θα έρθουν πολύ ολιγάριθμες ηλικιακές κλάσεις και η κινητοποίηση, στρατιωτική και πολιτική, θα γίνει πολύ δύσκολη.
Μέχρι τώρα, οι Ρώσοι πήραν τον χρόνο τους· η είσοδός τους στον πόλεμο υπήρξε προοδευτική. Για να περιορίσουν τις ανθρώπινες απώλειες. Για να διαφυλάξουν το θεμελιώδες επίτευγμα της εποχής Putin, την επιστροφή στη σταθερότητα, που εγγυάται σε όλους μια αξιοπρεπή ύπαρξη. Στο σημερινό στάδιο, ο στρατηγικός υπολογισμός που φαντάστηκα φαίνεται ότι υπήρξε συνετός: οι μήνες περνούν, οι βιομηχανικές και συνεπώς στρατιωτικές ελλείψεις των Δυτικών αποκαλύφθηκαν η μία μετά την άλλη. Σήμερα, ο χρόνος δουλεύει υπέρ της Μόσχας. Αλλά γνωρίζουμε επίσης ότι οι Ρώσοι δεν έχουν την αιωνιότητα μπροστά τους και ότι θα πρέπει να επιτύχουν, μέσα σε πέντε χρόνια, μια οριστική νίκη.
Πρέπει λοιπόν να καταβάλουν την Ουκρανία και να νικήσουν το ΝΑΤΟ μέσα σε περιορισμένη προθεσμία, χωρίς ποτέ να τους επιτρέψουν να κερδίσουν χρόνο, μέσω διαπραγματεύσεων, εκεχειριών ή, ακόμη χειρότερα, μέσω παγώματος της σύγκρουσης. Η Washington δεν πρέπει πλέον να τρέφει αυταπάτες: αυτό που θέλει η Μόσχα είναι η νίκη, τίποτε λιγότερο. Παραδέχομαι, ωστόσο, ότι στα μάτια των Δυτικών το μοντέλο μου παρουσιάζει μια αδυναμία: προϋποθέτει ότι ο Vladimir Putin είναι ευφυής.
1.Ευχαριστώ τον Olivier Berruyer που με έκανε να καταλάβω ότι ήταν αναγκαίο να διατυπωθεί αυτή η υπόθεση: οι δυτικές ελίτ ήταν ειλικρινείς.
2.D. Teurtrie, Russie, ό.π., σ. 84.
3.Στο ίδιο, σ. 121.
4.Στο ίδιο, σ. 187.
5.Στο ίδιο, σσ. 187-188.
6.Στο ίδιο, σ. 93.
7.Στο ίδιο, σ. 95.
8.Στο ίδιο, σ. 94.
9.Προσωπική σημείωση του Jacques Sapir, τον οποίο ευχαριστώ θερμά που απάντησε στις ερωτήσεις μου.
10.James K. Galbraith, «The Gift of Sanctions: An Analysis of Assessments of the Russian Economy, 2022-2023», Institute for New Economic Thinking Working Paper, αρ. 204, 10 Απριλίου 2023.
11.Δεδομένα ΟΟΣΑ.
12.Dissonance. Journal d’un Frussien, https://alexandrelatsa.ru. Βλ. ενότητες «Élections».
13.Πρόκειται για ένα σφάλμα που διέπραξα στη στήλη μου για την εφημερίδα Marianne της 20ής Απριλίου 2023, «Macronisme et poutinisme, une comparaison sociologique».
14.Βλ. Emmanuel Todd, La Troisième Planète. Structures familiales et systèmes idéologiques, Seuil, 1983.
15.Anatole Leroy-Beaulieu, L’Empire des tsars et les Russes, Robert Laffont, «Bouquins», 1991, σ. 445.
16.Margaret Mead, Soviet Attitudes Toward Authority. An Interdisciplinary Approach to Problems of Soviet Character, Rand Corporation, 1951.
17.Geoffrey Gorer και John Rickman, The People of Great Russia. A Psychological Study, Londres, The Cresset Press, 1949.
18.Dinko Tomasic, The Impact of Russian Culture on Soviet Communism, Glencoe, The Free Press, 1953.
19.Edward Banfield, The Moral Basis of a Backward Society, Glencoe, The Free Press, 1958.
20.Bertram Schaffner, Fatherland. A Study of Authoritarianism in the German Family, Columbia University Press, 1948· και Ruth Benedict, The Chrysanthemum and the Sword, Boston, Houghton Mifflin, 1946.
21.Ruth Benedict, Le Chrysanthème et le Sabre, Picquier, 1987.
22.Βλ. το άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 2016 για τον Kennan στο Smithsonian Magazine: «George Kennan’s Love of Russia Inspired His Legendary “Containment” Strategy».
23.W. W. Rostow, Les Étapes de la croissance économique, Seuil, 1962.
24.Γνωρίζοντας προσωπικά πολλούς δημοσιογράφους της Le Monde, της L’Express, της Le Point, των γαλλικών κρατικών ραδιοφώνων ή και αλλού, πιστεύω κατά βάθος ότι η υπόθεση της ανικανότητας σε δημογραφικά και στρατιωτικά ζητήματα είναι πιθανότερη από εκείνη της συνειδητής απόκρυψης. Από ευγένεια αναφέρω αυτή τη δυνατότητα.
Κεφάλαιο 2
Το ουκρανικό αίνιγμα
Το κεφάλαιο αυτό δεν έχει ως αντικείμενο να ανασυνθέσει την ιστορία της Ουκρανίας ούτε να προτείνει μια πλήρη περιγραφή της χώρας σε οποιαδήποτε δεδομένη χρονολογία, αλλά να απαντήσει σε ένα ερώτημα: πώς μπόρεσε μια κοινωνία, της οποίας όλοι αντιλαμβάνονταν ότι βρισκόταν σε αποσύνθεση, να αντισταθεί τόσο καλά στη ρωσική στρατιωτική επίθεση;
Ας αρχίσουμε αξιολογώντας τα γεγονότα στη σωστή τους κλίμακα. Υπό το σοκ, οι σχολιαστές, που επαναλαμβάνονταν αδιάκοπα στα τηλεοπτικά πλατό, επέμεναν να μιλούν για έναν πόλεμο «υψηλής έντασης». Όταν όλα θα έχουν τελειώσει, οι νεκροί, χωρίς καμία αμφιβολία, θα μετρώνται σε εκατοντάδες χιλιάδες. Αλλά μια τέτοια θνησιμότητα θα όριζε στην πραγματικότητα μόνο έναν πόλεμο μέσης έντασης, αν συγκριθεί με εκείνους που γνώρισε η Ευρώπη. Όταν καταμετρώνται οι στρατιωτικές και πολιτικές απώλειες του Πρώτου ή του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, η μονάδα μέτρησης είναι το εκατομμύριο ανθρώπων. Σε αυτή την κλίμακα, οι ουκρανικές απώλειες αντιπροσωπεύουν μόνο το ένα δέκατο εκείνων των πολέμων πραγματικής υψηλής έντασης. Ας υπενθυμίσουμε και πάλι ότι οι Ρώσοι εισήλθαν στην Ουκρανία με το πολύ 120.000 άνδρες.
Παραμένει ωστόσο ότι πολύ πιθανώς περίμεναν είτε παράδοση είτε κατάρρευση του ουκρανικού καθεστώτος, και ασφαλώς όχι αντίσταση στο πρώτο σοκ, ακολουθούμενη από βούληση ανακατάληψης των χαμένων εδαφών του Νότου και της Ανατολής, τα οποία δεν ήταν απλώς κατεχόμενα από τον ρωσικό στρατό, αλλά κατοικούνταν είτε από Ρώσους —Donbass και Κριμαία— είτε κατά πλειονότητα από ρωσόφωνους —κυρίως οι περιφέρειες Kherson και Zaporijia. Οι ίδιοι οι Αμερικανοί εξεπλάγησαν από την αντίσταση της Ουκρανίας. Απασχολημένοι με τον επανεξοπλισμό και την αναδιοργάνωση του στρατού της, είχαν ανακοινώσει ότι η ρωσική εισβολή ήταν επικείμενη, και έπειτα το έβαλαν στα πόδια σαν λαγοί, παρασυρμένοι αναμφίβολα από την εμπειρία τους στην Kabul στην τέχνη της εκκένωσης.
Αν οι Ρώσοι και οι ενημερωμένοι Δυτικοί εξεπλάγησαν τόσο, είναι επειδή θεωρούσαν την Ουκρανία ως failed state, ένα αποτυχημένο κράτος, ή ως failed state εν τω γίγνεσθαι. Αυτό ακριβώς ήταν. Περισσότερο ακόμη και από τη Ρωσία, είχε αποτύχει στην έξοδό της από το σοβιετικό σύστημα. Ανάμεσα στο 1991 και το 2021, ο πληθυσμός της είχε περάσει από τα 52 εκατομμύρια κατοίκους στα 41, μια πτώση άνω του 20%. Εξαιτίας, πρώτα, μιας γονιμότητας που έπεσε ακόμη χαμηλότερα από ό,τι στη Ρωσία: το 2015-2020, όταν η ρωσική γονιμότητα ήταν στο 1,8, στην Ουκρανία ήταν στο 1,4· και το 2020, ενώ στη Ρωσία ήταν 1,5, στην Ουκρανία ήταν 1,2. Εξαιτίας, κυρίως, της μετανάστευσης. Η φυγή ενός μέρους του πληθυσμού προς τη Ρωσία ή προς τη Δυτική Ευρώπη σήμαινε ότι το σύστημα δεν κατόρθωνε να βρει μια μακροπρόθεσμη ισορροπία.
Ας υπενθυμίσουμε, ύστερα από τόσους άλλους αναλυτές, τη διαφθορά, τους ολιγάρχες. Ας προσθέσουμε σε αυτά έναν δείκτη κοινωνικής αποσύνθεσης που χρησιμοποιείται λιγότερο συχνά, την παρένθετη μητρότητα που ασκείται με σκοπό το κέρδος. Η παρένθετη μητρότητα δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να χρησιμοποιηθεί για να αντιπαρατεθεί η Ανατολή με τη Δύση, ο Βορράς με τον Νότο, από την οπτική των ηθικών αξιών: γύρω στο 2016, επιτρεπόταν στη μεγάλη πλειονότητα των Πολιτειών που αποτελούν τις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Αυστραλία, στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Ινδία, στη Ρωσία και στην Ουκρανία, και απαγορευόταν στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παραμένει όμως ότι, στις παραμονές του πολέμου, η Ουκρανία είχε γίνει ένα Ελντοράντο της παρένθετης μητρότητας¹. Κατείχε το 25% της παγκόσμιας αγοράς χάρη σε πολύ ανταγωνιστικές τιμές.
Αυτή η οικονομική εξειδίκευση μαρτυρεί την ενσωμάτωσή της στην παγκοσμιοποίηση και στη Δύση, αφού επρόκειτο —και εξακολουθεί να πρόκειται, όπως θα δούμε— για την ενοικίαση ουκρανικών σωμάτων με σκοπό την παραγωγή δυτικών παιδιών. Αν η ζήτηση για παρένθετη μητρότητα προέρχεται από τις πλούσιες χώρες της Δύσης, η διαθεσιμότητα της Ουκρανίας προς αυτή τη διαδικασία —επίσης νόμιμη στη Ρωσία, αλλά πλέον απαγορευμένη για ξένους πελάτες— φαίνεται επίσης να αποτελεί κληρονομιά μιας ορισμένης σοβιετικής ελαφρότητας απέναντι στο φυσικό πρόσωπο. Ας σκεφτούμε την άμβλωση, που χρησιμοποιούνταν σε ολόκληρη την ΕΣΣΔ ως τυπική τεχνική ελέγχου των γεννήσεων. Ευνοϊκά διακείμενος προς την ελευθερία της άμβλωσης, θεωρώ την απαγόρευσή της εξίσου βάρβαρη, συμμετρικά, με τη χρήση της ως προνομιακής τεχνικής ελέγχου των γεννήσεων. Όσο για την παρένθετη μητρότητα που συνεπάγεται οικονομική συναλλαγή, παραδέχομαι ότι δεν είμαι υπέρ της, για λόγους κοινής ηθικότητας, και θεωρώ ότι αυτή η οικονομική εξειδίκευση είναι σημάδι κοινωνικής αποσύνθεσης. Στην Ουκρανία, είναι μια σύνθεση νεοφιλελευθερισμού και σοβιετισμού.
Ο πόλεμος επιβράδυνε ελάχιστα το φαινόμενο. Ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 26 Ιουλίου 2023 στον Guardian μας πληροφορούσε ότι «πάνω από 1.000 παιδιά [είχαν] γεννηθεί από παρένθετες μητέρες στην Ουκρανία από την αρχή της ρωσικής εισβολής, εκ των οποίων 600 στην κλινική BioTexCom του Κιέβου, μία από τις σημαντικότερες της Ευρώπης». Παρά τη σύγκρουση, η δυτική ζήτηση δεν μειώνεται και δεν μπορεί να ικανοποιηθεί πλήρως. Ο Guardian, ο οποίος θεωρεί σαφώς ότι αυτός ο οικονομικός δυναμισμός αποδεικνύει τη ζωτικότητα της ουκρανικής κοινωνίας, σημείωνε ότι οι σύζυγοι ή σύντροφοι πολλών παρένθετων μητέρων βρίσκονταν στο μέτωπο. Έδινε τον λόγο σε κάποια Dana, η οποία, κυοφορώντας το παιδί ενός ιταλικού ζευγαριού, διευκρίνιζε ότι το έκανε μόνο για «τα οικονομικά οφέλη». Εδώ ακριβώς είναι η συμβατότητα των βρετανικών και ουκρανικών ηθικών συστημάτων στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού που καθιστά φυσική την περιγραφή της οικονομικής ανταλλαγής.
Αυτοί οι σύζυγοι που έχουν σταλεί στο μέτωπο μας επαναφέρουν στο στρατιωτικό ζήτημα. Για να διαλευκανθεί το μυστήριο της αντίστασης της Ουκρανίας, πρέπει να λυθεί ένα δεύτερο: η εξαφάνιση, μετά την επανάσταση του Maidan το 2014 —το πραξικόπημα του Maidan, σύμφωνα με τους Ρώσους—, της ρωσόφωνης Ουκρανίας ως αυτόνομης πολιτικής δύναμης μέσα στο ουκρανικό σύστημα. Η Ουκρανία, πράγματι, δεν ήταν μόνο ένα κράτος σε πτώχευση· ήταν ένα πλουραλιστικό κράτος, σύνθετης και προβληματικής εθνογλωσσικής σύνθεσης. Όμως, από το 2014 και μετά, το ρωσόφωνο τμήμα της εξαφανίστηκε ξαφνικά από την πολιτική σκακιέρα, και μια ομοιογενής Ουκρανία αποδείχθηκε ικανή να αντισταθεί στους Ρώσους.
Το φαινόμενο είναι ακόμη πιο εκπληκτικό επειδή η ρωσική γλώσσα, αν και βεβαίως καταδιωκόμενη από την εθνικιστική κυβέρνηση του Κιέβου, η οποία της αφαίρεσε το επίσημο καθεστώς στις ρωσόφωνες επαρχίες, ήταν παρ’ όλα αυτά, σε κλίμακα χώρας, η γλώσσα του πολιτισμού, ισάξια της γερμανικής, της γαλλικής ή της αγγλικής, ενώ η ουκρανική ήταν μάλλον συγκρίσιμη με τη φλαμανδική ως προς τον σχετικό πλούτο της λογοτεχνικής και επιστημονικής κληρονομιάς της οποίας είναι φορέας.
Η Ουκρανία δεν είναι η Ρωσία
Υπάρχει μια καθαρά ουκρανική κουλτούρα, με τη βαθιά έννοια που δίνει η ανθρωπολογία σε αυτή την έκφραση, περιλαμβάνοντας την οικογενειακή ζωή και την οργάνωση της συγγένειας. Η Ουκρανία δεν είναι η Ρωσία. Για να το επαληθεύσουμε, το ασφαλέστερο είναι να ξεκινήσουμε από μαρτυρίες προγενέστερες των αναταράξεων του 20ού αιώνα, επειδή τα μεταγενέστερα δεδομένα δεν είναι εξίσου αξιόπιστα, καθώς ορισμένα παραμορφώθηκαν για να δικαιολογήσουν ιδεολογικές στάσεις.
Ας επιστρέψουμε λοιπόν στο βιβλίο του Leroy-Beaulieu, που αναφέρθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο σχετικά με τη ρωσική «κομμουνιστική» οικογένεια. Να πώς περιγράφει την οικογένεια στη Μικρή Ρωσία, η οποία αντιστοιχούσε περίπου στη σημερινή κεντρική Ουκρανία, αλλά δεν περιλάμβανε τα εδάφη της «Νέας Ρωσίας» —στην ορολογία του 19ου αιώνα—, που συνορεύουν με τη Μαύρη Θάλασσα:
«Η αντίθεση είναι ακόμη ορατή στην οικογένεια και στην κοινότητα, στο σπίτι και στα χωριά των δύο φυλών. Στον Μικρορώσο, το άτομο είναι πιο ανεξάρτητο, η γυναίκα πιο ελεύθερη, η οικογένεια λιγότερο συσσωματωμένη· τα σπίτια είναι πιο αραιά τοποθετημένα και συχνά περιβάλλονται από κήπους και λουλούδια²».
Προς το τέλος του 19ου αιώνα, την εποχή των τσάρων, η ουκρανική οικογένεια διακρινόταν λοιπόν σαφώς από τη ρωσική οικογένεια με τον ατομικισμό της και με ένα υψηλότερο καθεστώς των γυναικών, δύο χαρακτηριστικά που, σύμφωνα με το μοντέλο μου που συνδέει τα οικογενειακά συστήματα με τις πολιτικές ιδεολογίες, υποδηλώνουν μια ουκρανική κουλτούρα πιο ευνοϊκή προς τη φιλελεύθερη δημοκρατία και πιο ικανή για διάλογο από τη ρωσική κουλτούρα.
Μεταγενέστερες και πιο τεχνικές μελέτες επιβεβαιώνουν αυτή τη διάγνωση. Το άρθρο του American Anthropologist, που επίσης αναφέρθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο, θα μπορούσε να είναι λιγότερο αξιόπιστο επειδή χρονολογείται από τον Ψυχρό Πόλεμο. Αλλά εκείνη την εποχή οι Αμερικανοί αποδέχονταν την ιδέα της πολιτισμικής ποικιλομορφίας και ανέλυαν με νηφαλιότητα τις εθνικές διαφορές. Από τις τρεις κοινότητες που μελετήθηκαν σε αυτό το άρθρο, οι δύο ήταν τότε μεγαλορωσικές, τοποθετημένες στη Ρωσία, και η τρίτη αποτελούνταν από Ουκρανούς, αλλά κάπως μετατοπισμένους προς τα ανατολικά, όχι μακριά από το Voronej, το οποίο βρίσκεται σήμερα στη Ρωσία. Όπως θα μπορούσε κανείς να αναμένει, στην περίπτωση των μεγαλορωσικών κοινοτήτων παρατηρείται μια παραλλαγή της αδιαίρετης οικογένειας που συνδέει τον πατέρα και τους γιους του. Το μέσο μέγεθος των νοικοκυριών ήταν, στη μία, 6,5 μέλη —το 1877— και, στην άλλη, 6,2 —το 1864-1869. Αντίθετα, στην κοινότητα που κατοικούνταν από Ουκρανούς, το μέσο μέγεθος των νοικοκυριών έπεφτε στα 4,7 μέλη —το 1879. Η διαφορά είναι σημαντική και κάθε σημερινός αναλυτής των οικογενειακών δομών δεν θα παρέλειπε να υπογραμμίσει ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικούς οικογενειακούς τύπους.
Το άρθρο δεν το λέει, αλλά είναι πιθανό ότι αυτή η μικρορωσική οικογένεια ήταν εντούτοις ενταγμένη σε ένα σύστημα πατρογραμμικών δεσμών συγγένειας. Οι ενώσεις μεταξύ ανδρών, εκτός του νοικοκυριού, πρέπει να είχαν τη σημασία τους. Αυτό υποδηλώνει ο τρόπος ονοματοδοσίας, ο οποίος στα ουκρανικά είναι ο ίδιος όπως στα ρωσικά και διευκρινίζει το μικρό όνομα του πατέρα: Χ, γιος του Ψ, και έπειτα το οικογενειακό όνομα. Στη Ρωσία, όπως είδαμε, Vladimir Vladimirovitch Putin. Στην Ουκρανία, Ihor Volodymyrovytch Klymenko —τη στιγμή που γράφω, υπουργός Εσωτερικών, γεννημένος στο Κίεβο.
Τι συμβαίνει στην πιο πρόσφατη εποχή; Αξιόπιστες εργασίες λείπουν. Η ανθρωπολογία της σοβιετικής εποχής δεν ενδιαφερόταν πολύ για αυτά τα ζητήματα και, κυρίως, η πρακτική του κοινοτικού διαμερίσματος καθιστούσε αρκετά δύσκολη την ανάλυση των νοικοκυριών στο αστικό περιβάλλον. Πρέπει όμως να γνωρίζουμε αν το ουκρανικό πυρηνικό οικογενειακό σύστημα έχει αποδεσμευθεί πλήρως από τη συγγένεια, όπως τα γαλλικά ή αγγλικά πυρηνικά συστήματα. Σε αυτή την περίπτωση, θα ανήκε σαφώς στη Δύση. Αλλά αν επρόκειτο για πυρηνικό σύστημα ενταγμένο σε ένα πατρογραμμικό σύστημα συγγένειας, θα πλησίαζε το οικογενειακό σύστημα της στέπας, όπως μπόρεσε να υπάρξει ανάμεσα στην εποχή των Ούννων και την εποχή των Μογγόλων. Πρόκειται για ένα ερώτημα στο οποίο δεν έχω ασφαλή απάντηση.
Δεν είναι αδύνατο στη Μικρή Ρωσία, σήμερα, το σύστημα να είναι πραγματικά πυρηνικό, έστω κι αν η επιμονή του τρόπου ονοματοδοσίας που διευκρινίζει το όνομα του πατέρα ρίχνει αμφιβολία σε αυτό το σημείο. Στις περιοχές της νότιας Ουκρανίας, που αντιστοιχούν στα παλαιά κοζακικά εδάφη, αντίθετα, πρέπει να κυριαρχεί ένα σύστημα μογγολικού τύπου. Λέγεται συχνά ότι οι Κοζάκοι υπήρξαν στην απαρχή του πρώτου ουκρανικού κράτους. Όμως Κοζάκος είναι Kazakh, είναι ο κόσμος της στέπας.
Η προσοχή μου στράφηκε σε αυτό το ζήτημα από ρεπορτάζ που δημοσιεύθηκαν πρόσφατα στον αγγλικό Τύπο. Ο σκοπός τους ήταν σαφώς να προκαλέσουν σε εμάς μια ευνοϊκή συγκίνηση, περιγράφοντας πατέρες που πήγαιναν να συναντήσουν τους γιους τους στη στρατιωτική τους μονάδα ή αδελφούς που πολεμούσαν μαζί, δύο τυπικούς συνδυασμούς ενός ευέλικτου πατρογραμμικού συστήματος.
Ένα άλλο στοιχείο υποδηλώνει ότι η ουκρανική κουλτούρα παραμένει πατρογραμμική: η υπερβολικά «έμφυλη» έξοδος —όπως λέγεται σήμερα στη Δύση— των πληθυσμών, με όλους τους άνδρες να πρέπει να πάνε στο μέτωπο και τις γυναίκες —ή πάντως πολλές από αυτές— να πρέπει να φύγουν στο εξωτερικό. Αυτή η διαλογή που πραγματοποιείται σύμφωνα με το φύλο, με τόση καθαρότητα και τόσο αποφασιστικό πνεύμα, δηλώνει μια πατρογραμμική κουλτούρα που λειτουργεί σε πλήρη ισχύ· αλλά, ας το ξαναπούμε, μια ευέλικτη πατρογραμμική κουλτούρα, πυρηνική και πιο πρόσφορη στη φιλελεύθερη δημοκρατία από το κοινοτικό, συμπαγές, ρωσικό σύστημα, μια πατρογραμμική κουλτούρα μογγολικού τύπου. Καμία ειρωνεία σε αυτόν τον χαρακτηρισμό: η σημερινή Μογγολία έχει εξ ορισμού κληρονομήσει το μογγολικό οικογενειακό σύστημα και είναι μία από τις σπάνιες αυθεντικές δημοκρατίες στον μετασοβιετικό χώρο. Ένα μυστήριο για τη σύγχρονη πολιτική επιστήμη, αλλά ένα μυστήριο που το μοντέλο μου, το οποίο συνδέει οικογένεια και ιδεολογία, επιτρέπει να διαλευκανθεί.
Τέλος, τελευταίο σύμπτωμα μιας πατρογραμμικής κουλτούρας, η ομοφοβία, σχεδόν τόσο ισχυρή στην Ουκρανία όσο και στη Ρωσία, αν και οι σημερινοί ηγέτες προσπαθούν να την εξαλείψουν με νόμους εμπνευσμένους από τη διδασκαλία LGBT —για να επιταχύνουν προφανώς την ένταξη της Ουκρανίας στη Δύση³.
Ένα παλαιό εθνικό αίσθημα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου