ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (240)

Συνέχεια από: Κυριακή 23 Νοεμβρίου 2025

Jacob Burckhardt

ΤΟΜΟΣ 4ος

ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: Ο Έλληνας άνθρωπος
στην ιστορική του εξέλιξη

IΙ O ΗΡΩΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ (3η συνέχεια)

Τώρα όμως γενικά καθετί το τοπικό βιώνεται ως μυθικό, και στα άκρα του κόσμου η ποίηση αισθάνεται ακόμη περισσότερο σαν στο σπίτι της. Ήδη στους ημιμυθικούς και μυθικούς λαούς —στους Λαπίθες, τους Κενταύρους, τους Πυγμαίους κτλ.— η ηρωική-ελληνική ανθρωπότητα έχει υφάνει ένα περίγραμμα που αψηφά κάθε πραγματικότητα· έπειτα όμως έρχεται η χώρα των Υπερβορείων με την περιοχή της, την οποία ο Σοφοκλής μας έχει περιγράψει τόσο θαυμαστά και μυστηριωδώς· έρχεται η πορεία του Ήλιου, υμνημένη από τον Στησίχορο, τον οποίο το χρυσός κύπελλο μεταφέρει πάνω από τον Ωκεανό, και αντικρίζουμε έναν μεγάλο, μυθικό κόσμο, όπου η Γη και τα μετεωρικά φαινόμενα συνδέονται μεταξύ τους σε μια ισχυρή, θαυμαστή συνοχή. Πέρα από τον Ωκεανό κατοικούν οι Γοργόνες, στο έσχατο ακρογιάλι, κοντά στη Νύχτα, όπου αντηχούν οι φωνές των Εσπερίδων, και στα πέρατα της Γης, πέρα ακόμη κι από αυτές τις φωνές, στέκει ο Άτλαντας και κρατεί με το κεφάλι και τα ακούραστα χέρια του τον ουρανό.

Ο ίδιος ο Ωκεανός περιβάλλει τη Γη μαζί με τη θάλασσα, επιστρέφοντας μέσα στον εαυτό του (ἀψόρροος)· από αυτόν προέρχονται όλα τα ύδατα: θάλασσες, ποταμοί και πηγές, πράγμα που το εξηγούσαν πιθανότατα ως υπόγεια εισροή· μέσα σε αυτόν ανατέλλει και δύει ο ήλιος, και τα άστρα (όπως και οι θεοί) λούζονται σε αυτόν. Στον Ωκεανό απαντά κανείς τόσο το ευτυχές όσο και το τρομερό: τους Αιθίοπες, τους Κιμμερίους, τα Ηλύσια Πεδία, τα άλση της Περσεφόνης και έπειτα πάλι, όπως ειπώθηκε, τις Γοργόνες· και το νερό της Στύγας αποτελεί το ένα δέκατο της απορροής του. Πάνω απ’ όλα όμως εδώ βρίσκονται οι Νήσοι των Μακάρων, και αυτές επίσης, όπως λέει ο Πίνδαρος, τυλιγμένες από τους ανέμους του Ωκεανού.

Τους χώρους του Άλλου Κόσμου του Δάντη μπορεί κανείς να τους υπολογίσει και να τους απεικονίσει· αυτούς όμως όχι. Το ίδιο ισχύει, μάλιστα, και για τον Τάρταρο της Θεογονίας (στ. 721 κ.ε.). Εννέα ημέρες και εννέα νύχτες θα χρειαζόταν ένας χάλκινος άκμονας για να πέσει από τη Γη έως εκεί· ο ίδιος περιβάλλεται από χάλκινο περίβολο και γύρω από τον λαιμό του έχει χυθεί η Νύχτα· πάνω του (που πρέπει να φανταστούμε σαν θόλο) φυτρώνουν οι ρίζες της Γης και της Θάλασσας, και μέσα σε ομιχλώδη νύχτα κάθονται εκεί φυλακισμένοι οι Τιτάνες. Εκεί βρίσκονται επίσης οι πηγές (δηλαδή η απαρχή) και τα πέρατα της Γης, καθώς και του ίδιου του Ταρτάρου, του Πόντου και του έναστρου Ουρανού· χαρακτηρίζονται ως φοβερά, σαπισμένα, αποτρόπαια ακόμη και για τους ίδιους τους θεούς. Και αυτός ο χώρος, που είναι ένα πελώριο χάσμα (μια τεράστια χαράδρα), ταράζεται αδιάκοπα από μια φρικτή θύελλα, η οποία έρχεται από όλες τις πλευρές, και εκεί στέκει το φοβερό σπίτι της Νύχτας· απέναντί της βαστάζει ο Άτλαντας το ουράνιο στερέωμα, εκεί όπου (προφανώς σε κάποια πύλη του Ταρτάρου) η Νύχτα και η Ημέρα, κινούμενες γοργά, προσφωνούν η μία την άλλη, καθώς —η μία μπαίνοντας, η άλλη βγαίνοντας— διαβαίνουν το μεγάλο κατώφλι.

Πηγή: https://www.youtube.com/watch?v=1G3S3dU9DC8

Ο βαθμός εξέλιξης του μύθου

Εδώ ας προστεθεί ακόμη ένας λόγος για τον βαθμό διαμόρφωσης και εξέλιξης του ελληνικού μύθου και για την ποικιλομορφία της παράδοσής του. Οι Έλληνες τον κατείχαν: Ο μύθος ζούσε στους Έλληνες στο κατά πολύ ανώτερο επικό ποίημα του κόσμου, σε μια μεγαλειώδη σειρά κυκλικών επών, σε ένα εξαιρετικά πλούσιο δράμα, στη τοπική λατρεία που ήταν δραματικά διαμορφωμένη, σε μια πλαστική τέχνη ύψιστου επιπέδου, και τέλος σε μια μεγάλη ποσότητα συλλογών, περιλήψεων, σχολίων σε διάφορους ποιητές κ.λπ. Και πάνω σε όλα αυτά δεν είχε επέλθει καμία συστηματοποιητική θεολογία, καμία κατευθυνόμενη επανερμηνεία —ή τουλάχιστον καμία που να είχε ουσιαστικό αποτέλεσμα—, καμία σκόπιμη περιοριστική παρέμβαση ή ακρωτηριασμός.

Ωστόσο, σκοτεινή παραμένει η γένεση του μύθου των θεών και των ηρώων, καθώς και η διαμόρφωσή του σε μυθικούς κύκλους. Είναι βέβαια δυνατόν να ανιχνευθούν τα επιμέρους στοιχεία και οι βασικές γραμμές του σε μεγάλο βαθμό και σε άλλους άριους λαούς· όμως μόνον οι συνάφειες και οι αιτιολογήσεις που είναι ιδιάζουσες στον ελληνικό μύθο καθιστούν αυτόν μια μεγάλη πνευματική εικόνα του έθνους. Αυτές όμως θα πρέπει κατά πάσα πιθανότητα να υπήρξαν έργο των αοιδών· διότι ο λαός, από μόνος του, θα είχε αρκεστεί στις επιμέρους παραστάσεις. Και το ότι, παρά τις ελευθερότατες παραλλαγές, κατόρθωσε να διαμορφωθεί ένα είδος συναίνεσης και μια γενική καταληπτότητα του ηρωικού μύθου, εξηγείται ευκολότερα από την ύπαρξη μιας μυθικής παράδοσης που διατηρήθηκε σε σχολές αοιδών και από την περιπλάνηση των αοιδών*.
* Για την υποτιθέμενη πρωτόγονη μορφή και τη μεταγενέστερη επεξεργασία των μύθων του Ηρακλή, του Περσέα και των Αργοναυτών, έως ότου διαμορφώθηκε ολόκληρη η κατοπινή ιστορία της Μήδειας κτλ., παραπέμπουμε στον Preller.

Όσον αφορά τη διαδοχή των ηγεμόνων στους διάφορους βασιλικούς οίκους, μπορεί κανείς συχνά να βρεθεί σε αμηχανία, επειδή οι τοπικές παραδόσεις και οι αοιδοί μεταβάλλουν εύκολα τα ονόματα. Για παράδειγμα, οι συγγενικές σχέσεις των διαφόρων ηγεμόνων της Θήβας, από τον Κάδμο έως τον Κρέοντα, απέκτησαν φανερά μόνο αργότερα έναν ορισμένο συστηματισμό, ο οποίος μάλιστα δεν είναι σταθερός.

Ο Λάβδακος είναι πράγματι εγγονός του Κάδμου, μέσω του γιου του τελευταίου Πολύδωρου· όμως πριν και μετά από αυτόν παρεμβάλλονται μεσοβασιλείες και αντιβασιλείες, όπως εκείνες του Λύκου και των γιων του, Αμφίονα και Ζήτου, οι οποίοι συνδέονται με τον οίκο του Κάδμου μόνο μέσω της συζύγου του Πολύδωρου. Το ίδιο συμβαίνει και με τις μυθικές δυναστείες της Αθήνας.

Το φαινόμενο της σταδιακής διαπλοκής των μύθων σε μυθικούς κύκλους, με τα ποικίλα προβλήματά του, θα το αφήσουμε εξ ολοκλήρου στους μυθολόγους: για παράδειγμα, ποιος συνέδεσε αιτιωδώς τους Επτά επί Θήβας με το Έπος του Οἰδίποδα μέσω της πατρικής κατάρας· ποιος πρώτος ενέταξε το επεισόδιο της Αντιγόνης και οδήγησε τον Οιδίποδα στον Κολωνό κοντά στον Θησέα, ο οποίος, ενσωματώνοντας τον μύθο προς μεγαλύτερη δόξα της Αθήνας, φρόντισε για την ταφή των νεκρών.

Στο ίδιο φαινόμενο θα ανήκε και η ταύτιση της Λήμνιας Υψιπύλης με εκείνη την Υψιπύλη που λησμόνησε να επιβλέψει το παιδί Αρχέμορο.