Συνέχεια από: Τετάρτη 27 Μαΐου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ΄
δ) Ἡ αντίληψη περί «ψυχῆς» στοὺς Σοφιστές.
Στὴν ψυχὴ ἀναφέρθηκαν ἀσφαλῶς καὶ οἱ Σοφιστές, σύγχρονοι του Σωκράτους, παρ' ὅτι ἐπηρεασμένοι, ἄμεσα ἢ ἔμμεσα, ἀπὸ τὴ σωκρατικὴ διανόηση.
Ἀξίζει πάντως νὰ σημειωθεί ὅτι στοὺς Σοφιστές παρατηρεῖται ἡ ἀλλαγή ἐκείνη στο πλαίσιο τοῦ ἐννοιολογικού χώρου ποὺ ἐκάλυπτε ὁ όρος ψυχή, ἡ ὁποία βρισκόταν ἐν ἐξελίξει.
Ὁ Πρωταγόρας σὲ ἕνα ἀπόσπασμα (ἀπὸ μία συριακή ἐκδοχὴ ἑνὸς ψευδο-πλουτάρχειου κειμένου) ἀναφέρει:
Οὐκ ἐμφύεται παιδείη τῇ ψυχῇ μὴ ἱκομένου ἐς βάθος πολλόν 56. [«Δεν βλαστάνει η μόρφωση στην ψυχή, αν δεν προχωρήσει κανείς πολύ βαθιά»]
Οὐκ ἐμφύεται παιδείη τῇ ψυχῇ μὴ ἱκομένου ἐς βάθος πολλόν 56. [«Δεν βλαστάνει η μόρφωση στην ψυχή, αν δεν προχωρήσει κανείς πολύ βαθιά»]
Στὴν ἀναφορὰ αὐτὴ γιὰ τὴ «βαθύτητα» τῆς ψυχῆς μπορεῖ κανείς σαφῶς νὰ ἀναγνωρίσει τὴν ἐπιρροή αὐτοῦ ποὺ λέγει ὁ Ἡράκλειτος σὲ ἕνα ἀπὸ τὰ ἀποσπάσματα ποὺ διαβάσαμε προηγουμένως 57.
Ἀπὸ ἄλλη μαρτυρία, ὅμως, συνάγεται ὅτι γιὰ τὸν Πρωταγόρα ἡ ψυχὴ δὲν ἦταν «τίποτε πέρα τῶν αἰσθήσεων» καὶ ὅτι ὡς ἔδρα της ἐθεωρεῖτο τὸ στῆθος58.
Πληρέστερες εἶναι οἱ ἀναφορὲς τοῦ ὅρου ψυχὴ στὸν Γοργία, ὁ ὁποῖος στὸ “Ἑλένης Ἐγκώμιον” χρησιμοποιεῖ τὸν ἐν λόγῳ ὄρο δεκατέσσερις φορές, ἀποδίδοντάς του σημαίνοντα ποὺ ἀπηχοῦν γνώση καὶ διανόηση. Ὁ Γοργίας, συνεπῶς, ἐννοοῦσε τὴν ψυχὴ ὡς ἔδρα τῶν νοητικών καθῶς καὶ τῶν συγκινησιακῶν ἱκανοτήτων. Ἂς διαβάσουμε ὁρισμένα χωρία τοῦ Ἐγκωμίου, τὰ ὁποῖα συμβάλλουν στην κατανόηση τῆς ἐξελίξεως ποὺ ἐγνώρισε ἡ ἀντίληψη περί ψυχῆς.
Ἀπὸ ἄλλη μαρτυρία, ὅμως, συνάγεται ὅτι γιὰ τὸν Πρωταγόρα ἡ ψυχὴ δὲν ἦταν «τίποτε πέρα τῶν αἰσθήσεων» καὶ ὅτι ὡς ἔδρα της ἐθεωρεῖτο τὸ στῆθος58.
Πληρέστερες εἶναι οἱ ἀναφορὲς τοῦ ὅρου ψυχὴ στὸν Γοργία, ὁ ὁποῖος στὸ “Ἑλένης Ἐγκώμιον” χρησιμοποιεῖ τὸν ἐν λόγῳ ὄρο δεκατέσσερις φορές, ἀποδίδοντάς του σημαίνοντα ποὺ ἀπηχοῦν γνώση καὶ διανόηση. Ὁ Γοργίας, συνεπῶς, ἐννοοῦσε τὴν ψυχὴ ὡς ἔδρα τῶν νοητικών καθῶς καὶ τῶν συγκινησιακῶν ἱκανοτήτων. Ἂς διαβάσουμε ὁρισμένα χωρία τοῦ Ἐγκωμίου, τὰ ὁποῖα συμβάλλουν στην κατανόηση τῆς ἐξελίξεως ποὺ ἐγνώρισε ἡ ἀντίληψη περί ψυχῆς.
Κόσμος γιὰ τὴν πόλη εἶναι ἡ ἀνδρεία, γιὰ τὸ σῶμα ἡ ὀμορφιά, γιὰ τὴν ψυχὴ ἡ σοφία, γιὰ τὶς πράξεις ἡ τόλμη, γιὰ τὸν λόγο ἡ ἀλήθεια· τὰ ἀντίθετά τους εἶναι ἀκοσμία.
[...] τὴν ποίηση ὅλη τὴ θεωρῶ καὶ τὴν ὀνομάζω ἔμμετρο λόγο χάρη σὲ αὐτὴν οἱ ἀκροατές κυριεύονται ἀπὸ φόβο τρομερὸ καὶ οἶκτο όλο δάκρυα καὶ τέρπονται μὲ τοὺς θρήνους καὶ ἡ ψυχὴ παθαίνει μὲ τὰ λόγια ὅσα εὐχάριστα ἢ δυσάρεστα παθαίνουν ἄνθρωποι ξένοι. [...] Καὶ οἱ ἔνθεες μὲ λόγια ἐπωδές φέρνουν ἀπόλαυση καὶ διώχνουν τὴ λύπη· γιατί ὅταν ἐνώνεται ἡ δύναμη τῆς ἐπωδῆς με τη γνώμη τῆς ψυχῆς τὴ γοητεύει καὶ τὴν πείθει καὶ τὴ μεταβάλλει μὲ τὴ μαγεία της. [...]
[...] τὴν ποίηση ὅλη τὴ θεωρῶ καὶ τὴν ὀνομάζω ἔμμετρο λόγο χάρη σὲ αὐτὴν οἱ ἀκροατές κυριεύονται ἀπὸ φόβο τρομερὸ καὶ οἶκτο όλο δάκρυα καὶ τέρπονται μὲ τοὺς θρήνους καὶ ἡ ψυχὴ παθαίνει μὲ τὰ λόγια ὅσα εὐχάριστα ἢ δυσάρεστα παθαίνουν ἄνθρωποι ξένοι. [...] Καὶ οἱ ἔνθεες μὲ λόγια ἐπωδές φέρνουν ἀπόλαυση καὶ διώχνουν τὴ λύπη· γιατί ὅταν ἐνώνεται ἡ δύναμη τῆς ἐπωδῆς με τη γνώμη τῆς ψυχῆς τὴ γοητεύει καὶ τὴν πείθει καὶ τὴ μεταβάλλει μὲ τὴ μαγεία της. [...]
Καὶ ἡ ἐπίδραση τοῦ λόγου στὴ διάταξη τῆς ψυχῆς εἶναι ἀνάλογη μὲ αὐτὴ τῶν φαρμάκων στὴ λειτουργία τῶν σωμάτων. Ὅπως, δηλαδή, ἄλλα φάρμακα ἀπαλλάσσουν τὸ σῶμα ἀπὸ ἄλλους χυμούς, καὶ τὰ μὲν τὴ νόσο, τὰ δὲ τὴ ζωὴ σταματοῦν, ἔτσι καὶ οἱ λόγοι ἄλλοι τὴ λύπη προκαλοῦν, ἄλλοι τὴν εὐχαρίστηση, ἄλλοι τὸν φόβο, ἄλλοι ἐμψυχώνουν τοὺς ἀκροατές, ἐνῶ ἄλλοι μαγεύουν καὶ γοητεύουν τὴν ψυχὴ μὲ κάποια πειθὼ πονηρή. [...]
Ἡ ὄψη δὲ τῶν πραγμάτων ἐπιδρᾶ καὶ στὸν χαρακτήρα τῆς ψυχῆς59.
Ἡ ὄψη δὲ τῶν πραγμάτων ἐπιδρᾶ καὶ στὸν χαρακτήρα τῆς ψυχῆς59.
Ὁ Sarri, ἀφοῦ ἀναλύει τὸ κείμενο τοῦ Γοργία, συμπεραίνει: «Ἀναρωτιέται κανεὶς ἐὰν ἡ ἐκτεταμένη χρήση τῆς κατηγορίας τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὸν Γοργία στὸ «Ἑλένης Ἐγκώμιον» [εἶναι τὸ μοναδικό ἀπὸ τὰ σῳζόμενα κείμενα τοῦ Γοργία ποὺ ἐμπεριέχει τὴν προβληματικὴ περὶ ψυχῆς] ὀφείλεται στὴ σωκρατικὴ ἐπιρροὴ ἢ σὲ ἕνα εἶδος διαγωνισμοῦ ἱκανότητας στὸν ὁποῖο ὁ σοφιστὴς σκόπευε νὰ ἐμπλακεῖ μὲ τὸν Σωκράτη, παίζοντας στὸ πεδίο του καὶ υἱοθετώντας τὸ ἰδίωμά του. Ἡ ὑπόθεση θὰ μποροῦσε νὰ ἔχει μία βάση, ἰδίως ἐὰν λάβουμε ὑπ' ὄψιν μας τὸ γεγονὸς ὅτι, στὸ ἴδιο αὐτὸ κείμενο, ἀνευρίσκουμε ἐπίσης τὴ θεωρία περὶ τοῦ ἀκουσίου τῆς ἐνοχῆς, θεωρία ἡ ὁποία παραδοσιακὰ ἀποδίδεται στὸν Σωκράτη, παρ' ὅτι βέβαια ἀκόμα καὶ στὴν περίπτωση αὐτὴ ἡ ἱστορικὴ ἐπαλήθευση στηρίζεται σὲ σχετικοὺς ὑπαινιγμοὺς ποὺ συναντοῦμε στὴ σύγχρονη τραγωδία. Ἐν πάση περιπτώσει, παρὰ τὴν εὐρεία χρήση τοῦ ὅρου ψυχὴ ὑπὸ τὴν ἔννοια τοῦ ἀνθρωπίνου λόγου, τὸ βέβαιο εἶναι ὅτι οἱ Σοφιστὲς δὲν μπόρεσαν νὰ ὁδηγήσουν τὶς ἐνοράσεις τους σὲ ἐπίπεδο θεωρητικοῦ συλλογισμοῦ: φαίνεται ὅτι, χάριν τῆς ψυχῆς, ἀκολούθησαν τὸν προσανατολισμό τῆς ἐποχῆς τους καὶ δέχθηκαν μᾶλλον τὴν ἐπιρροή της παρὰ τὴν ἐπηρέασαν συνειδητά» 60.
Σημειώσεις
56. ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ, D.-Κ. 16, όπ. В 11, 268, 15-16.
57. ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΥ, ἀπ. 44 D.-Κ.
58. ΔΙΟΓΕΝΟΥΣ ΛΑΕΡΤΙΟΥ, Βίοι Φιλοσόφων, ΙΧ, 51.
59. ΓΟΡΓΙΑ, Ἑλένης Ἐγκώμιον, (μτφρ. Ἀ. Τάτση - Δ. Σπαθάρα), Ἀθήνα, Εἰκοστὸς Πρῶτος, 1998, σσ. 33, 39, 43.
60. F. SARRI, Socrate, σ. 141.
56. ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ, D.-Κ. 16, όπ. В 11, 268, 15-16.
57. ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΥ, ἀπ. 44 D.-Κ.
58. ΔΙΟΓΕΝΟΥΣ ΛΑΕΡΤΙΟΥ, Βίοι Φιλοσόφων, ΙΧ, 51.
59. ΓΟΡΓΙΑ, Ἑλένης Ἐγκώμιον, (μτφρ. Ἀ. Τάτση - Δ. Σπαθάρα), Ἀθήνα, Εἰκοστὸς Πρῶτος, 1998, σσ. 33, 39, 43.
60. F. SARRI, Socrate, σ. 141.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου