Συνέχεια από Δευτέρα 3. Αυγούστου 2026
Helgoland 2
Carlo Rovelli
Ο Carlo Rovelli είναι Ιταλός θεωρητικός φυσικός, γεννημένος το 1956 στη Βερόνα. Σπούδασε φυσική στην Μπολόνια και εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στην Πάδοβα. Εργάστηκε επί πολλά χρόνια στο Πανεπιστήμιο Aix–Marseille και ίδρυσε εκεί την ερευνητική ομάδα κβαντικής βαρύτητας.
Ο Carlo Rovelli είναι Ιταλός θεωρητικός φυσικός, γεννημένος το 1956 στη Βερόνα. Σπούδασε φυσική στην Μπολόνια και εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στην Πάδοβα. Εργάστηκε επί πολλά χρόνια στο Πανεπιστήμιο Aix–Marseille και ίδρυσε εκεί την ερευνητική ομάδα κβαντικής βαρύτητας.
«Κοιτάζοντας προς ένα εσωτερικό παράξενης ομορφιάς»
Πώς συνέβη ένας νεαρός Γερμανός φυσικός να συλλάβει μια πραγματικά παράξενη ιδέα, η οποία όμως περιέγραφε τον κόσμο πάρα πολύ καλά, και ποια μεγάλη σύγχυση ακολούθησε.
1. Η παράλογη ιδέα του νεότατου Werner Heisenberg: «τα παρατηρήσιμα»
«Ήταν περίπου τρεις τα ξημερώματα, όταν το τελικό αποτέλεσμα των υπολογισμών μου βρέθηκε μπροστά μου. Ένιωθα βαθιά συγκλονισμένος. Ήμουν τόσο ταραγμένος, ώστε δεν μπορούσα να διανοηθώ να κοιμηθώ. Βγήκα από το σπίτι και άρχισα να περπατώ αργά μέσα στο σκοτάδι. Σκαρφάλωσα σε έναν βράχο που υψωνόταν απότομα πάνω από τη θάλασσα, στην άκρη του νησιού, και περίμενα την ανατολή του ήλιου…».
Έχω αναρωτηθεί πολλές φορές ποιες να ήταν οι σκέψεις και τα συναισθήματα του νεαρού Heisenberg, καθώς βρισκόταν σκαρφαλωμένος στον απόκρημνο βράχο πάνω από τη θάλασσα, στο γυμνό και ανεμοδαρμένο νησί Helgoland, στη Βόρεια Θάλασσα, κοιτάζοντας την απεραντοσύνη των κυμάτων και περιμένοντας την ανατολή του ήλιου, αφού είχε πρώτος ρίξει το βλέμμα του σε ένα από τα πιο ιλιγγιώδη μυστικά της Φύσεως που αντίκρισε ποτέ η ανθρωπότητα.
Ο Heisenberg ήταν είκοσι τριών ετών. Βρισκόταν εκεί για να ανακουφίσει την αλλεργία από την οποία υπέφερε. Το Helgoland —το όνομα σημαίνει «ιερό νησί»— δεν έχει σχεδόν καθόλου δέντρα και υπάρχει ελάχιστη γύρη. «Το Helgoland με το μοναδικό του δέντρο» το αποκαλεί ο Joyce στον Οδυσσέα.[ΜΙΚΡΟΣ ΠΡΙΓΚΙΠΑΣ]
Βρισκόταν όμως εκεί προπάντων για να βυθιστεί στο πρόβλημα που τον βασάνιζε. Στην καυτή πατάτα που είχε βάλει στα χέρια του ο Niels Bohr. Κοιμόταν ελάχιστα και περνούσε τον χρόνο του μόνος, προσπαθώντας να υπολογίσει κάτι που θα δικαιολογούσε τους ακατανόητους κανόνες του Bohr.
Διέκοπτε κατά διαστήματα την εργασία του, για να σκαρφαλώσει στους βράχους του νησιού. Στις σύντομες στιγμές αναπαύσεως απομνημόνευε ποιήματα από το Δυτικοανατολικό Ντιβάνι του Goethe, τη συλλογή στην οποία ο μεγαλύτερος Γερμανός ποιητής υμνεί την αγάπη του για το Ισλάμ.
Ο Niels Bohr ήταν ήδη διακεκριμένος επιστήμονας. Είχε γράψει απλούς αλλά παράξενους τύπους, οι οποίοι προέβλεπαν τις ιδιότητες των χημικών στοιχείων προτού ακόμη αυτές μετρηθούν. Προέβλεπαν, για παράδειγμα, τη συχνότητα του φωτός που εκπέμπουν τα στοιχεία όταν θερμαίνονται: το χρώμα που αποκτούν. Επρόκειτο για αξιοσημείωτη επιτυχία.
Οι τύποι, ωστόσο, ήταν ελλιπείς: δεν επέτρεπαν τον υπολογισμό της εντάσεως του εκπεμπόμενου φωτός. Προπάντων όμως οι τύποι αυτοί περιείχαν κάτι πραγματικά παράλογο: υπέθεταν, χωρίς κανέναν λόγο, ότι τα ηλεκτρόνια μέσα στα άτομα περιφέρονταν γύρω από τον πυρήνα μόνο σε ορισμένες συγκεκριμένες τροχιές, σε ορισμένες συγκεκριμένες αποστάσεις από τον πυρήνα και με ορισμένες συγκεκριμένες ενέργειες· και ότι κατόπιν «πηδούσαν» με μαγικό τρόπο από τη μία τροχιά στην άλλη. Ήταν τα πρώτα «κβαντικά άλματα».
Γιατί μόνο αυτές οι τροχιές; Τι είναι αυτά τα ασυνάρτητα «άλματα» από τη μία τροχιά στην άλλη; Ποια άγνωστη δύναμη μπορεί να οδηγεί ένα ηλεκτρόνιο να συμπεριφέρεται με τόσο αλλόκοτο τρόπο;
Το άτομο είναι το στοιχειώδες δομικό λιθαράκι των πάντων. Πώς λειτουργεί; Πώς κινούνται τα ηλεκτρόνια στο εσωτερικό του;
Περισσότερα από δέκα χρόνια ο Bohr και οι συνάδελφοί του περιστρέφονταν γύρω από αυτά τα ερωτήματα. Μάταια.
Στην Κοπεγχάγη ο Bohr είχε συγκεντρώσει γύρω του τους λαμπρότερους νεαρούς φυσικούς που είχε κατορθώσει να βρει, για να εργαστεί μαζί τους επάνω στα μυστήρια του ατόμου, όπως σε ένα εργαστήριο ζωγράφου της Αναγεννήσεως.
Ανάμεσά τους βρισκόταν ο Wolfgang Pauli, εξαιρετικά ικανός, πανέξυπνος, αλαζόνας και παράτολμος, φίλος και παλιός συμμαθητής του Heisenberg. Παρά την αλαζονεία του, ο Pauli είχε συστήσει τον φίλο του Heisenberg στον μεγάλο Bohr, λέγοντας ότι, εάν ήθελαν να προχωρήσουν, έπρεπε να καλέσουν εκείνον.
Ο Bohr τον άκουσε και, το φθινόπωρο του 1924, κάλεσε στην Κοπεγχάγη και τον Heisenberg, ο οποίος ήταν βοηθός του φυσικού Max Born στο Göttingen. Ο Heisenberg παρέμεινε στην Κοπεγχάγη μερικούς μήνες, συζητώντας με τον Bohr μπροστά σε μαυροπίνακες γεμάτους τύπους. Ο νεαρός και ο δάσκαλος έκαναν μαζί μακρινούς περιπάτους στα βουνά, μιλώντας για τα μυστήρια του ατόμου, για τη φυσική και τη φιλοσοφία.
Ο Heisenberg είχε βυθιστεί στο πρόβλημα. Το είχε μετατρέψει σε έμμονη ιδέα. Είχε δοκιμάσει τα πάντα, όπως και οι άλλοι. Τίποτε δεν λειτουργούσε. Καμία εύλογη δύναμη δεν φαινόταν ικανή να οδηγεί τα ηλεκτρόνια στις παράξενες τροχιές και στα παράξενα άλματα του Bohr. Και όμως, αυτές οι τροχιές και αυτά τα άλματα οδηγούσαν σε ορθές προβλέψεις των ατομικών φαινομένων. Σύγχυση.
Η αποθάρρυνση ωθεί στην αναζήτηση ακραίων λύσεων. Στο νησί της Βόρειας Θάλασσας, μέσα στη μοναξιά, ο Heisenberg είχε αποφασίσει να διερευνήσει ριζοσπαστικές ιδέες. Άλλωστε, ριζοσπαστικές ήταν και οι ιδέες με τις οποίες ο Einstein είχε καταπλήξει τον κόσμο είκοσι χρόνια νωρίτερα. Ο ριζοσπαστισμός του Einstein είχε αποδειχθεί αποτελεσματικός. Ο Pauli και ο Heisenberg ήταν ερωτευμένοι με τη φυσική του. Ο Einstein ήταν το πρότυπό τους.
Μήπως είχε έρθει η στιγμή, αναρωτιούνταν, να τολμήσουν ένα εξίσου ριζοσπαστικό βήμα, ώστε να βγουν από το αδιέξοδο των ηλεκτρονίων μέσα στα άτομα; Και αν κατάφερναν αυτοί να κάνουν αυτό το βήμα; Στα είκοσι χρόνια του κανείς κάνει αχαλίνωτα όνειρα.
Ο Einstein είχε δείξει ότι ακόμη και οι βαθύτερα ριζωμένες πεποιθήσεις μπορεί να είναι λανθασμένες. Εκείνο που φαίνεται αυτονόητο μπορεί να μην είναι ορθό. Η εγκατάλειψη παραδοχών που φαίνονται αυτονόητες μπορεί να οδηγήσει σε βαθύτερη κατανόηση. Είχε διδάξει ότι πρέπει να στηριζόμαστε μόνο σε όσα βλέπουμε και όχι σε όσα πιστεύουμε ότι οφείλουν να υπάρχουν.
Ο Pauli επαναλάμβανε συχνά αυτές τις ιδέες στον Heisenberg. Οι δύο νεαροί είχαν πιει άφθονα από αυτό το δηλητηριασμένο μέλι. Είχαν παρακολουθήσει τις συζητήσεις γύρω από τη σχέση μεταξύ πραγματικότητας και εμπειρίας, οι οποίες διέτρεχαν την αυστριακή και τη γερμανική φιλοσοφία των αρχών του αιώνα.
Ο Ernst Mach, ο οποίος είχε ασκήσει αποφασιστική επίδραση στον Einstein, κήρυττε την ανάγκη να θεμελιώνεται η γνώση αποκλειστικά στις παρατηρήσεις, απαλλαγμένη από κάθε σιωπηρή «μεταφυσική» παραδοχή.
Αυτά είναι τα ετερόκλητα συστατικά που αναμειγνύονται στις σκέψεις του νεότατου Heisenberg, σαν χημικά συστατικά ενός εκρηκτικού, όταν καταφεύγει στο νησί Helgoland, το καλοκαίρι του 1925.
Και εκεί συλλαμβάνει την ιδέα.
Μια ιδέα που μπορεί να γεννηθεί μόνο μέσα στον απεριόριστο ριζοσπαστισμό της νεότητας. Την ιδέα που έμελλε να συγκλονίσει ολόκληρη τη φυσική, ολόκληρη την επιστήμη, ολόκληρη την αντίληψή μας για τον κόσμο. Την ιδέα που, πιστεύω, η ανθρωπότητα δεν έχει ακόμη αφομοιώσει.
Το άλμα του Heisenberg είναι τόσο τολμηρό όσο και απλό.
Κανείς δεν μπορούσε να βρει τη δύναμη που θα ήταν ικανή να καθοδηγεί τα ηλεκτρόνια στην αλλόκοτη συμπεριφορά τους; Ωραία, τότε ας εγκαταλείψουμε την αναζήτηση μιας νέας δυνάμεως. Ας χρησιμοποιήσουμε, αντιθέτως, εκείνη που ήδη γνωρίζουμε: την ηλεκτρική δύναμη που έλκει το ηλεκτρόνιο προς τον πυρήνα.
Δεν μπορούμε να βρούμε νέους νόμους της κινήσεως που να δικαιολογούν τις τροχιές και τα άλματα του Bohr; Ωραία, ας διατηρήσουμε τους νόμους της κινήσεως που ήδη γνωρίζουμε, χωρίς να τους αλλάξουμε.
Ας αλλάξουμε, αντιθέτως, τον τρόπο με τον οποίο σκεπτόμαστε το ηλεκτρόνιο.
Ας εγκαταλείψουμε την ιδέα ότι το ηλεκτρόνιο είναι ένα αντικείμενο που κινείται κατά μήκος μιας τροχιάς. Ας παραιτηθούμε από την περιγραφή της κινήσεως του ηλεκτρονίου. Ας περιγράψουμε μόνο όσα παρατηρούμε από έξω: την ένταση και τη συχνότητα του φωτός που εκπέμπεται από το ηλεκτρόνιο.
Ας θεμελιώσουμε τα πάντα αποκλειστικά σε μεγέθη που μπορούν να παρατηρηθούν, στα «παρατηρήσιμα».
Αυτή είναι η ιδέα.
Ο Heisenberg προσπαθεί να υπολογίσει εκ νέου τη συμπεριφορά του ηλεκτρονίου χρησιμοποιώντας αποκλειστικά τα μεγέθη που παρατηρούμε: τη συχνότητα και το πλάτος του εκπεμπόμενου φωτός. Επιχειρεί να επανυπολογίσει την ενέργεια του ηλεκτρονίου ξεκινώντας από αυτά.
Εμείς παρατηρούμε τα αποτελέσματα των αλμάτων του ηλεκτρονίου από τη μία τροχιά του Bohr στην άλλη. Ο Heisenberg αντικαθιστά τις φυσικές μεταβλητές με πίνακες, στους οποίους οι τροχιές αναχωρήσεως τοποθετούνται στις γραμμές και οι τροχιές αφίξεως στις στήλες. Κάθε θέση του πίνακα, η οποία βρίσκεται στην τομή μιας γραμμής και μιας στήλης, περιγράφει το άλμα από μια συγκεκριμένη τροχιά σε μια άλλη.
Περνά τον χρόνο του στο νησί προσπαθώντας να χρησιμοποιήσει αυτούς τους πίνακες, ώστε να υπολογίσει κάτι που θα δικαιολογούσε τους κανόνες του Bohr. Κοιμάται ελάχιστα. Δεν κατορθώνει να εκτελέσει τους υπολογισμούς για το ηλεκτρόνιο μέσα στο άτομο· είναι υπερβολικά δύσκολοι.
Δοκιμάζει να τους πραγματοποιήσει για ένα απλούστερο σύστημα: ένα εκκρεμές. Αναζητεί τους κανόνες του Bohr σε αυτή την απλουστευμένη περίπτωση.
Στις 7 Ιουνίου κάτι αρχίζει να βγαίνει σωστό:
«Όταν φάνηκε ότι ο πρώτος όρος έδινε το σωστό αποτέλεσμα [ότι δηλαδή αναπαρήγαγε τους κανόνες του Bohr], άρχισα να ταράζομαι και να κάνω το ένα αριθμητικό λάθος μετά το άλλο. Ήταν περίπου τρεις τα ξημερώματα, όταν το τελικό αποτέλεσμα των υπολογισμών μου βρέθηκε μπροστά μου. Ήταν σωστό σε όλους τους όρους.
»Ξαφνικά δεν είχα πλέον καμία αμφιβολία για τη συνέπεια της νέας “κβαντικής” μηχανικής την οποία υπεδείκνυε ο υπολογισμός μου.
»Ήμουν βαθιά αναστατωμένος. Είχα την αίσθηση ότι, διαπερνώντας την επιφάνεια των φαινομένων, κοίταζα προς ένα εσωτερικό παράξενης ομορφιάς· ένιωθα ζαλισμένος στη σκέψη ότι τώρα έπρεπε να διερευνήσω αυτόν τον νέο πλούτο μαθηματικής δομής, τον οποίο η Φύση ξεδίπλωνε τόσο γενναιόδωρα μπροστά μου».
Λόγια που προκαλούν ρίγος. Πίσω από την επιφάνεια των φαινομένων, «ένα εσωτερικό παράξενης ομορφιάς».
Αντηχούν μαζί με τα λόγια που έγραψε ο Γαλιλαίος, όταν είδε να αναδύεται μια μαθηματική κανονικότητα από τις μετρήσεις του για την πτώση σωμάτων κατά μήκος του κεκλιμένου επιπέδου — τον πρώτο μαθηματικό νόμο που ανακάλυψε η ανθρωπότητα και ο οποίος περιγράφει την κίνηση των σωμάτων επάνω στη Γη:
«Δεν υπάρχει συγκίνηση όμοια με εκείνη που νιώθει κανείς όταν διακρίνει τον μαθηματικό νόμο πίσω από την αταξία των φαινομένων».
Στις 9 Ιουνίου ο Heisenberg επιστρέφει από το νησί Helgoland στο πανεπιστήμιό του, στο Göttingen. Στέλνει ένα αντίγραφο των αποτελεσμάτων του στον φίλο του Pauli, σχολιάζοντας:
«Όλα είναι ακόμη πολύ ασαφή και δεν μου είναι ξεκάθαρα, αλλά φαίνεται ότι τα ηλεκτρόνια δεν θα κινούνται πλέον σε τροχιές».
Συνεχίζεται
Πώς συνέβη ένας νεαρός Γερμανός φυσικός να συλλάβει μια πραγματικά παράξενη ιδέα, η οποία όμως περιέγραφε τον κόσμο πάρα πολύ καλά, και ποια μεγάλη σύγχυση ακολούθησε.
1. Η παράλογη ιδέα του νεότατου Werner Heisenberg: «τα παρατηρήσιμα»
«Ήταν περίπου τρεις τα ξημερώματα, όταν το τελικό αποτέλεσμα των υπολογισμών μου βρέθηκε μπροστά μου. Ένιωθα βαθιά συγκλονισμένος. Ήμουν τόσο ταραγμένος, ώστε δεν μπορούσα να διανοηθώ να κοιμηθώ. Βγήκα από το σπίτι και άρχισα να περπατώ αργά μέσα στο σκοτάδι. Σκαρφάλωσα σε έναν βράχο που υψωνόταν απότομα πάνω από τη θάλασσα, στην άκρη του νησιού, και περίμενα την ανατολή του ήλιου…».
Έχω αναρωτηθεί πολλές φορές ποιες να ήταν οι σκέψεις και τα συναισθήματα του νεαρού Heisenberg, καθώς βρισκόταν σκαρφαλωμένος στον απόκρημνο βράχο πάνω από τη θάλασσα, στο γυμνό και ανεμοδαρμένο νησί Helgoland, στη Βόρεια Θάλασσα, κοιτάζοντας την απεραντοσύνη των κυμάτων και περιμένοντας την ανατολή του ήλιου, αφού είχε πρώτος ρίξει το βλέμμα του σε ένα από τα πιο ιλιγγιώδη μυστικά της Φύσεως που αντίκρισε ποτέ η ανθρωπότητα.
Ο Heisenberg ήταν είκοσι τριών ετών. Βρισκόταν εκεί για να ανακουφίσει την αλλεργία από την οποία υπέφερε. Το Helgoland —το όνομα σημαίνει «ιερό νησί»— δεν έχει σχεδόν καθόλου δέντρα και υπάρχει ελάχιστη γύρη. «Το Helgoland με το μοναδικό του δέντρο» το αποκαλεί ο Joyce στον Οδυσσέα.[ΜΙΚΡΟΣ ΠΡΙΓΚΙΠΑΣ]
Βρισκόταν όμως εκεί προπάντων για να βυθιστεί στο πρόβλημα που τον βασάνιζε. Στην καυτή πατάτα που είχε βάλει στα χέρια του ο Niels Bohr. Κοιμόταν ελάχιστα και περνούσε τον χρόνο του μόνος, προσπαθώντας να υπολογίσει κάτι που θα δικαιολογούσε τους ακατανόητους κανόνες του Bohr.
Διέκοπτε κατά διαστήματα την εργασία του, για να σκαρφαλώσει στους βράχους του νησιού. Στις σύντομες στιγμές αναπαύσεως απομνημόνευε ποιήματα από το Δυτικοανατολικό Ντιβάνι του Goethe, τη συλλογή στην οποία ο μεγαλύτερος Γερμανός ποιητής υμνεί την αγάπη του για το Ισλάμ.
Ο Niels Bohr ήταν ήδη διακεκριμένος επιστήμονας. Είχε γράψει απλούς αλλά παράξενους τύπους, οι οποίοι προέβλεπαν τις ιδιότητες των χημικών στοιχείων προτού ακόμη αυτές μετρηθούν. Προέβλεπαν, για παράδειγμα, τη συχνότητα του φωτός που εκπέμπουν τα στοιχεία όταν θερμαίνονται: το χρώμα που αποκτούν. Επρόκειτο για αξιοσημείωτη επιτυχία.
Οι τύποι, ωστόσο, ήταν ελλιπείς: δεν επέτρεπαν τον υπολογισμό της εντάσεως του εκπεμπόμενου φωτός. Προπάντων όμως οι τύποι αυτοί περιείχαν κάτι πραγματικά παράλογο: υπέθεταν, χωρίς κανέναν λόγο, ότι τα ηλεκτρόνια μέσα στα άτομα περιφέρονταν γύρω από τον πυρήνα μόνο σε ορισμένες συγκεκριμένες τροχιές, σε ορισμένες συγκεκριμένες αποστάσεις από τον πυρήνα και με ορισμένες συγκεκριμένες ενέργειες· και ότι κατόπιν «πηδούσαν» με μαγικό τρόπο από τη μία τροχιά στην άλλη. Ήταν τα πρώτα «κβαντικά άλματα».
Γιατί μόνο αυτές οι τροχιές; Τι είναι αυτά τα ασυνάρτητα «άλματα» από τη μία τροχιά στην άλλη; Ποια άγνωστη δύναμη μπορεί να οδηγεί ένα ηλεκτρόνιο να συμπεριφέρεται με τόσο αλλόκοτο τρόπο;
Το άτομο είναι το στοιχειώδες δομικό λιθαράκι των πάντων. Πώς λειτουργεί; Πώς κινούνται τα ηλεκτρόνια στο εσωτερικό του;
Περισσότερα από δέκα χρόνια ο Bohr και οι συνάδελφοί του περιστρέφονταν γύρω από αυτά τα ερωτήματα. Μάταια.
Στην Κοπεγχάγη ο Bohr είχε συγκεντρώσει γύρω του τους λαμπρότερους νεαρούς φυσικούς που είχε κατορθώσει να βρει, για να εργαστεί μαζί τους επάνω στα μυστήρια του ατόμου, όπως σε ένα εργαστήριο ζωγράφου της Αναγεννήσεως.
Ανάμεσά τους βρισκόταν ο Wolfgang Pauli, εξαιρετικά ικανός, πανέξυπνος, αλαζόνας και παράτολμος, φίλος και παλιός συμμαθητής του Heisenberg. Παρά την αλαζονεία του, ο Pauli είχε συστήσει τον φίλο του Heisenberg στον μεγάλο Bohr, λέγοντας ότι, εάν ήθελαν να προχωρήσουν, έπρεπε να καλέσουν εκείνον.
Ο Bohr τον άκουσε και, το φθινόπωρο του 1924, κάλεσε στην Κοπεγχάγη και τον Heisenberg, ο οποίος ήταν βοηθός του φυσικού Max Born στο Göttingen. Ο Heisenberg παρέμεινε στην Κοπεγχάγη μερικούς μήνες, συζητώντας με τον Bohr μπροστά σε μαυροπίνακες γεμάτους τύπους. Ο νεαρός και ο δάσκαλος έκαναν μαζί μακρινούς περιπάτους στα βουνά, μιλώντας για τα μυστήρια του ατόμου, για τη φυσική και τη φιλοσοφία.
Ο Heisenberg είχε βυθιστεί στο πρόβλημα. Το είχε μετατρέψει σε έμμονη ιδέα. Είχε δοκιμάσει τα πάντα, όπως και οι άλλοι. Τίποτε δεν λειτουργούσε. Καμία εύλογη δύναμη δεν φαινόταν ικανή να οδηγεί τα ηλεκτρόνια στις παράξενες τροχιές και στα παράξενα άλματα του Bohr. Και όμως, αυτές οι τροχιές και αυτά τα άλματα οδηγούσαν σε ορθές προβλέψεις των ατομικών φαινομένων. Σύγχυση.
Η αποθάρρυνση ωθεί στην αναζήτηση ακραίων λύσεων. Στο νησί της Βόρειας Θάλασσας, μέσα στη μοναξιά, ο Heisenberg είχε αποφασίσει να διερευνήσει ριζοσπαστικές ιδέες. Άλλωστε, ριζοσπαστικές ήταν και οι ιδέες με τις οποίες ο Einstein είχε καταπλήξει τον κόσμο είκοσι χρόνια νωρίτερα. Ο ριζοσπαστισμός του Einstein είχε αποδειχθεί αποτελεσματικός. Ο Pauli και ο Heisenberg ήταν ερωτευμένοι με τη φυσική του. Ο Einstein ήταν το πρότυπό τους.
Μήπως είχε έρθει η στιγμή, αναρωτιούνταν, να τολμήσουν ένα εξίσου ριζοσπαστικό βήμα, ώστε να βγουν από το αδιέξοδο των ηλεκτρονίων μέσα στα άτομα; Και αν κατάφερναν αυτοί να κάνουν αυτό το βήμα; Στα είκοσι χρόνια του κανείς κάνει αχαλίνωτα όνειρα.
Ο Einstein είχε δείξει ότι ακόμη και οι βαθύτερα ριζωμένες πεποιθήσεις μπορεί να είναι λανθασμένες. Εκείνο που φαίνεται αυτονόητο μπορεί να μην είναι ορθό. Η εγκατάλειψη παραδοχών που φαίνονται αυτονόητες μπορεί να οδηγήσει σε βαθύτερη κατανόηση. Είχε διδάξει ότι πρέπει να στηριζόμαστε μόνο σε όσα βλέπουμε και όχι σε όσα πιστεύουμε ότι οφείλουν να υπάρχουν.
Ο Pauli επαναλάμβανε συχνά αυτές τις ιδέες στον Heisenberg. Οι δύο νεαροί είχαν πιει άφθονα από αυτό το δηλητηριασμένο μέλι. Είχαν παρακολουθήσει τις συζητήσεις γύρω από τη σχέση μεταξύ πραγματικότητας και εμπειρίας, οι οποίες διέτρεχαν την αυστριακή και τη γερμανική φιλοσοφία των αρχών του αιώνα.
Ο Ernst Mach, ο οποίος είχε ασκήσει αποφασιστική επίδραση στον Einstein, κήρυττε την ανάγκη να θεμελιώνεται η γνώση αποκλειστικά στις παρατηρήσεις, απαλλαγμένη από κάθε σιωπηρή «μεταφυσική» παραδοχή.
Αυτά είναι τα ετερόκλητα συστατικά που αναμειγνύονται στις σκέψεις του νεότατου Heisenberg, σαν χημικά συστατικά ενός εκρηκτικού, όταν καταφεύγει στο νησί Helgoland, το καλοκαίρι του 1925.
Και εκεί συλλαμβάνει την ιδέα.
Μια ιδέα που μπορεί να γεννηθεί μόνο μέσα στον απεριόριστο ριζοσπαστισμό της νεότητας. Την ιδέα που έμελλε να συγκλονίσει ολόκληρη τη φυσική, ολόκληρη την επιστήμη, ολόκληρη την αντίληψή μας για τον κόσμο. Την ιδέα που, πιστεύω, η ανθρωπότητα δεν έχει ακόμη αφομοιώσει.
Το άλμα του Heisenberg είναι τόσο τολμηρό όσο και απλό.
Κανείς δεν μπορούσε να βρει τη δύναμη που θα ήταν ικανή να καθοδηγεί τα ηλεκτρόνια στην αλλόκοτη συμπεριφορά τους; Ωραία, τότε ας εγκαταλείψουμε την αναζήτηση μιας νέας δυνάμεως. Ας χρησιμοποιήσουμε, αντιθέτως, εκείνη που ήδη γνωρίζουμε: την ηλεκτρική δύναμη που έλκει το ηλεκτρόνιο προς τον πυρήνα.
Δεν μπορούμε να βρούμε νέους νόμους της κινήσεως που να δικαιολογούν τις τροχιές και τα άλματα του Bohr; Ωραία, ας διατηρήσουμε τους νόμους της κινήσεως που ήδη γνωρίζουμε, χωρίς να τους αλλάξουμε.
Ας αλλάξουμε, αντιθέτως, τον τρόπο με τον οποίο σκεπτόμαστε το ηλεκτρόνιο.
Ας εγκαταλείψουμε την ιδέα ότι το ηλεκτρόνιο είναι ένα αντικείμενο που κινείται κατά μήκος μιας τροχιάς. Ας παραιτηθούμε από την περιγραφή της κινήσεως του ηλεκτρονίου. Ας περιγράψουμε μόνο όσα παρατηρούμε από έξω: την ένταση και τη συχνότητα του φωτός που εκπέμπεται από το ηλεκτρόνιο.
Ας θεμελιώσουμε τα πάντα αποκλειστικά σε μεγέθη που μπορούν να παρατηρηθούν, στα «παρατηρήσιμα».
Αυτή είναι η ιδέα.
Ο Heisenberg προσπαθεί να υπολογίσει εκ νέου τη συμπεριφορά του ηλεκτρονίου χρησιμοποιώντας αποκλειστικά τα μεγέθη που παρατηρούμε: τη συχνότητα και το πλάτος του εκπεμπόμενου φωτός. Επιχειρεί να επανυπολογίσει την ενέργεια του ηλεκτρονίου ξεκινώντας από αυτά.
Εμείς παρατηρούμε τα αποτελέσματα των αλμάτων του ηλεκτρονίου από τη μία τροχιά του Bohr στην άλλη. Ο Heisenberg αντικαθιστά τις φυσικές μεταβλητές με πίνακες, στους οποίους οι τροχιές αναχωρήσεως τοποθετούνται στις γραμμές και οι τροχιές αφίξεως στις στήλες. Κάθε θέση του πίνακα, η οποία βρίσκεται στην τομή μιας γραμμής και μιας στήλης, περιγράφει το άλμα από μια συγκεκριμένη τροχιά σε μια άλλη.
Περνά τον χρόνο του στο νησί προσπαθώντας να χρησιμοποιήσει αυτούς τους πίνακες, ώστε να υπολογίσει κάτι που θα δικαιολογούσε τους κανόνες του Bohr. Κοιμάται ελάχιστα. Δεν κατορθώνει να εκτελέσει τους υπολογισμούς για το ηλεκτρόνιο μέσα στο άτομο· είναι υπερβολικά δύσκολοι.
Δοκιμάζει να τους πραγματοποιήσει για ένα απλούστερο σύστημα: ένα εκκρεμές. Αναζητεί τους κανόνες του Bohr σε αυτή την απλουστευμένη περίπτωση.
Στις 7 Ιουνίου κάτι αρχίζει να βγαίνει σωστό:
«Όταν φάνηκε ότι ο πρώτος όρος έδινε το σωστό αποτέλεσμα [ότι δηλαδή αναπαρήγαγε τους κανόνες του Bohr], άρχισα να ταράζομαι και να κάνω το ένα αριθμητικό λάθος μετά το άλλο. Ήταν περίπου τρεις τα ξημερώματα, όταν το τελικό αποτέλεσμα των υπολογισμών μου βρέθηκε μπροστά μου. Ήταν σωστό σε όλους τους όρους.
»Ξαφνικά δεν είχα πλέον καμία αμφιβολία για τη συνέπεια της νέας “κβαντικής” μηχανικής την οποία υπεδείκνυε ο υπολογισμός μου.
»Ήμουν βαθιά αναστατωμένος. Είχα την αίσθηση ότι, διαπερνώντας την επιφάνεια των φαινομένων, κοίταζα προς ένα εσωτερικό παράξενης ομορφιάς· ένιωθα ζαλισμένος στη σκέψη ότι τώρα έπρεπε να διερευνήσω αυτόν τον νέο πλούτο μαθηματικής δομής, τον οποίο η Φύση ξεδίπλωνε τόσο γενναιόδωρα μπροστά μου».
Λόγια που προκαλούν ρίγος. Πίσω από την επιφάνεια των φαινομένων, «ένα εσωτερικό παράξενης ομορφιάς».
Αντηχούν μαζί με τα λόγια που έγραψε ο Γαλιλαίος, όταν είδε να αναδύεται μια μαθηματική κανονικότητα από τις μετρήσεις του για την πτώση σωμάτων κατά μήκος του κεκλιμένου επιπέδου — τον πρώτο μαθηματικό νόμο που ανακάλυψε η ανθρωπότητα και ο οποίος περιγράφει την κίνηση των σωμάτων επάνω στη Γη:
«Δεν υπάρχει συγκίνηση όμοια με εκείνη που νιώθει κανείς όταν διακρίνει τον μαθηματικό νόμο πίσω από την αταξία των φαινομένων».
Στις 9 Ιουνίου ο Heisenberg επιστρέφει από το νησί Helgoland στο πανεπιστήμιό του, στο Göttingen. Στέλνει ένα αντίγραφο των αποτελεσμάτων του στον φίλο του Pauli, σχολιάζοντας:
«Όλα είναι ακόμη πολύ ασαφή και δεν μου είναι ξεκάθαρα, αλλά φαίνεται ότι τα ηλεκτρόνια δεν θα κινούνται πλέον σε τροχιές».
Συνεχίζεται
.
ΛΙΓΟ ΝΩΡΙΤΕΡΑ Ο ΒΙΤΓΚΕΝΣΤΑΙΝ ΣΤΗΝ ΝΟΡΒΗΓΙΑ ΕΙΧΕ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΙΔΕΑ. ΤΟ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΜΟ. ΜΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΚΑΝΤ. ΜΙΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΣΤΟΝ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟ ΤΟΥ ΑΡΡΗΤΟΥ.
Γιατὶ ὁ λόγος ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ γνώση τῶν θείων εἶναι διπλή· ἡ σχετική, ποὺ βρίσκεται μόνο στὸ λόγο καὶ στὶς ἔννοιες καὶ ποὺ δὲν ἔχει κατὰ τὴν πράξη μὲ τὴν πείρα αἴσθηση ἐκείνου ποὺ ἔγινε γνωστὸ καὶ ποὺ μ᾿ αὐτὴν οἰκονομοῦμε τὴν παρούσα ζωή· καὶ ἡ πραγματικὴ ἀληθινὴ γνώση, ποὺ μὲ τὴν πείρα μόνο κατὰ τὴν πράξη χωρὶς λόγο καὶ ἔννοιες παρέχει ὅλη τὴν αἴσθηση ἐκείνου ποὺ ἔγινε γνωστὸ, μετέχοντάς το κατὰ χάρη, καὶ μὲ αὐτὴ τὴ γνώση ὑποδεχόμαστε κατὰ τὴ μελλοντικὴ κατάπαυση τὴν πάνω ἀπὸ τὴ φύση θέωση ποὺ πραγματοποιεῖται ἀδιάκοπα.
Γιατὶ εἶναι ἀδύνατο, λένε οἱ σοφοί, νὰ συνυπάρχουν ἡ ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ λόγος περὶ Θεοῦ ἢ ἡ αἴσθηση τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ νόηση γι᾿ Αὐτόν. Καὶ λόγο περὶ Θεοῦ ἀποκαλῶ τὴν γνωστικὴ θεωρία γι᾿ αὐτὸν ποὺ ἀναλογεῖ στὰ ὄντα, αἴσθηση τὴν μεθεκτικὴ πείρα τῶν πέρα ἀπὸ τὴ φύση ἀγαθῶν, καὶ νόηση τὴν ἁπλὴ καὶ ἑνιαία γνώση περὶ Θεοῦ μέσῳ τῶν ὄντων. Τὸ ἴδιο ἴσως μπορεῖ νὰ διαπιστωθεῖ καὶ σὲ κάθε ἄλλο πράγμα, ἂν ἡ ἐμπειρία αὐτοῦ τοῦ πράγματος σταματᾶ τὸ λόγο γι᾿ αὐτὸν καὶ ἡ αἴσθηση αὐτοῦ τοῦ πράγματος κάνει ἀργὴ τὴν νόηση περὶ αὐτοῦ. [Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ] Πρὸς Θαλάσσιον Περὶ Διαφόρων ᾿Απόρων τῆς ῾Αγίας Γραφῆς, ᾿Ερώτησις
ΓΙ΄ ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΑΓΙΟΙ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ, ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ, ΠΡΟΣΠΑΘΟΥΝ ΣΤΗΝ ΥΠΟΛΟΙΠΗ ΖΩΗ ΤΟΥΣ, ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥΣ ΤΟΥ ΖΩΝΤΑΝΟΥ ΘΕΟΥ, ΝΑ ΤΗΝ ΜΕΤΑΦΕΡΟΥΝ ΣΤΟ ΛΟΓΟ ΚΑΙ ΝΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΟΥΝ ΣΤΗ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ.
1 σχόλιο:
"τον πρώτο μαθηματικό νόμο που ανακάλυψε η ανθρωπότητα και ο οποίος περιγράφει την κίνηση των σωμάτων επάνω στη Γη"
Ανακάλυψε τον θάνατο :
"Χους εί και εις χουν απελεύσει"
Δημοσίευση σχολίου