Συνέχεια από: Δευτέρα 1 Ιουνίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ΄
Ἡ ἀντίληψη περί «ψυχῆς» κατὰ τοὺς προσωκρατικούς Ἕλληνες
Τέλος, ἐπιβάλλεται νὰ ἀναφερθοῦμε, ἔστω καὶ συνοπτικῶς, στὴ χρήση τοῦ ὅρου ψυχὴ ἀπὸ τοὺς λυρικοὺς καὶ τραγικοὺς ποιητὲς καὶ νὰ καταδείξουμε τὴ σύνθετη δυναμικὴ μέσῳ τῆς ὁποίας ἄλλαξε τὸ νόημά της, ἕως ὅτου, τελικῶς, ἀπορρόφησε καὶ τὴ σημασία ποὺ τῆς ἀπέδιδαν οἱ φιλόσοφοι.
Τρεῖς εἶναι κυρίως οἱ τομεῖς τοῦ ἐννοιολογικού πλαισίου που καλύπτει ὁ ὅρος ψυχή. α) Προσδιορίζει τὴν ἔννοια τῆς ζωῆς· β) Ἀναφέρεται στὴν πολύπλοκη συγκινησιακή σφαίρα· γ) Ὑποδηλώνει όρισμένες ὄψεις τῆς ὀρθολογικότητας.
α) Όπως γνωρίζουμε, ὁ Ὅμηρος «δὲν ἀποδίδει στην ψυχή καμιά λειτουργία μέσα στὸν ζωντανό παρά μονάχα ὅτι τὸν ἐγκαταλείπει 61. Αντιθέτως, μὲ τοὺς ποιητές (Τυρταῖος, Ἀρχίλοχος, Σόλων, Θέογνις, Πίνδαρος, Αἰσχύλος, Σοφοκλῆς, Εὐριπίδης) καὶ τοὺς ἱστορικούς (Ἡρόδοτος καὶ Θουκυδίδης), ὁ ὅρος ἀποκτὰ βαθμιαία τὴν ἔννοια τῆς «ζωῆς καθ' ἑαυτήν» 62.
β) Ἄλλωστε, ὁ ὅρος ψυχὴ ἔρχεται σταδιακὰ νὰ καλύψει τὸ ἐννοιολογικό ἐκεῖνο πεδίο ποὺ στὸν Ὅμηρο ἐκάλυπταν ὅσες λέξεις ἐξέφραζαν πάθη καὶ συναισθήματα, ὅπως, ἐπὶ παραδείγματι, οἱ λέξεις «καρδιά», «θυμός» (ἡ συγκινησιακή ψυχή), ἀκόμη καὶ ἡ λέξη «φρήν» (βούληση, συναισθήματα τὰ ὁποῖα συνυφαίνονται μὲ τὸν νοῦ). Ὁ Dodds μᾶς παρέχει τὴν ἀκόλουθη συνοπτική εἰκόνα γιὰ ὁρισμένες ἀπὸ τις πλέον σημαντικές ἑρμηνευτικές ἐκδοχές τοῦ ὅρου ψυχή: «Ο Ἀνακρέοντας όμως μπορεῖ νὰ λέει στὸν ἀγαπημένο του "ἐσὺ 'σαι ὁ κύριος της ψυχῆς μου"· ὁ Σημωνίδης μπορεῖ καὶ λέει ότι "παρέχει στὴν ψυχή του μιὰ εὐχάριστη ώρα" κι ἕνα ἐπιτάφιο του 6ου αἰώνα ἀπὸ τὴν Ερέτρια λέει πὼς ἡ ἐπίσκεψη τοῦ ναύτη “δίνει λίγες χαρές στην ψυχή". Ἐδῶ ἡ ψυχὴ εἶναι ὁ ζωντανός ἑαυτὸς καὶ, εἰδικότερα, ὁ βουλητικός ἑαυτός. Ἡ ψυχὴ ἔχει ἀναλάβει τις λειτουργίες τοῦ ὁμηρικοῦ θυμοῦ, κι ὄχι τις λειτουργίες τοῦ ὁμηρικοῦ νοῦ. Μὲ τὴν ἔννοια αὐτὴ δὲν ὑπάρχει θεμελιώδης ἀνταγωνισμός ἀνάμεσα στὴν ψυχὴ καὶ στὸ σώμα· ἡ ψυχὴ εἶναι ἁπλῶς τὸ ψυχικὸ ἀντίστοιχο τοῦ σώματος. Στὴν ἀττική διάλεκτο καὶ τὰ δυὸ μποροῦν νὰ σημαίνουν "ζωή" οἱ ᾿Αθηναῖοι ἔλεγαν ἀδιάκριτα ἀγωνίζεσθαι περὶ τῆς ψυχῆς ἡ περὶ τοῦ σώματος. Καὶ σὲ ὁρισμένα κείμενα μποροῦν καὶ τὰ δυὸ νὰ σημαίνουν “άτομο”: ἔτσι, ὁ Σοφοκλῆς ἔχει τη δυνατότητα να βάζει τὸν Οἰδίποδα νὰ ἀναφέρει τὸν ἑαυτό του ὡς ἄλλοτε, "ἡ ψυχή μου", κι ἄλλοτε ὡς "τὸ σώμα μου" καὶ στις δυό περιπτώσεις μποροῦσε νὰ ἔλεγε "ἐγώ"»63.
Ακόμη καὶ συγγραφεῖς ὅπως ὁ Τυρταίος, ὁ Ἱππόναξ, ὁ Πίνδαρος, ὁ Εὐριπίδης ἐπιβεβαιώνουν ὅσα ἰσχυρίζεται ὁ Dodds64.
Ὁ μελετητής, ἐν τούτοις, προσθέτει: «Στοὺς ἀττικούς δηλ. συγγραφεῖς του 5ου αιώνα, όπως καὶ στους προδρόμους τους Ἴωνες, το "ἐγώ", ποὺ δηλώνεται μὲ τὴ λέξη ψυχή, εἶναι μάλλον ὁ συναισθηματικός παρὰ ὁ λογικός ἑαυτός μας. Ἡ ψυχή θεωρεῖται ὡς ἡ ἔδρα του θάρρους, τοῦ πάθους, τοῦ οἴκτου, τοῦ ἄγχους, τῆς ζωϊκῆς ὄρεξης ἀλλὰ, πρὶν ἀπ᾿ τὸν Πλάτωνα, σπάνια, ἂν ὄχι ποτέ, ὡς ἡ ἔδρα του λογικού».65
γ) Στὸ τελευταῖο αὐτὸ χωρίο, ὁ Dodds ὑποπίπτει σὲ ἕνα διπλό σφάλμα: Ὄχι μόνον παραβλέπει καθ' ολοκληρίαν τὸν Σωκράτη (διαπράττοντας ένα σφάλμα ἀνάλογο μὲ ἐκεῖνο τοῦ Rohde), ἀλλὰ καὶ δὲν ὑπολογίζει οὔτε τὰ πολυάριθμα ἀποσπάσματα τῶν τραγωδιῶν τοῦ Σοφοκλέους καὶ τοῦ Εὐριπίδου στὰ ὁποῖα ἡ ἔννοια τῆς ψυχῆς παρουσιάζεται άρρηκτα συνδεδεμένη μὲ πληθώρα ἐκφράσεων ποὺ ἀναφέρονται στὴ δραστηριότητα τῆς διανοήσεως. Τοῦτο ἀπέδειξαν πολλοί μελετητές (μεταξύ αὐτῶν καὶ ὁ Sarri)66.
Θὰ παραθέσουμε ορισμένα ἀποσπάσματα που παρουσιάζουν ἰδιαίτερη σπουδαιότητα. Στὴν Ἀντιγόνη του Σοφοκλέους διαβάζουμε:
«Μὰ εἶναι ἀδύνατο νὰ γνωρίζει κανεὶς τοῦ κάθε ἀνθρώπου τὴν ψυχή, τὶς ἰδέες καὶ τὴ γνώμη, πρίν δοκιμαστεῖ αὐτὸς στὴν ἐξουσία πάνω καὶ στοὺς νόμους»67.
«Βασιλιά, δὲ θὰ σοῦ πῶ πὼς ἔφθασα πολὺ βιαστικά λαχανιασμένος καὶ βάζοντας στὰ πόδια μου φτερά. Γιατί πολλὲς φορὲς στὸ δρόμο κοντοστάθηκα συλλογισμένος κι ἔκαμα μεταβολὴ γιὰ νὰ γυρίσω πίσω γιατί πολλὰ ἄκουα ποὺ μοῦ 'λεγε ἡ ψυχή μου: κακόμοιρε τί πᾶς ἐκεῖ; Κι ἂν ὁ Κρέων μάθει αὐτὰ ἀπ᾿ ἄλλον δὲν θὰ σὲ βροῦνε συμφορές;»68
«Μὴν ἔχεις λοιπὸν μιὰ μόνο γνώμη μέσα σου ἀγύριστη, ὅτι αὐτὸ ποὺ λὲς ἐσὺ εἶναι σωστὸ καὶ τίποτ' ἄλλο. Γιατί ὅποιος φαντάζεται πὼς μόνος αὐτὸς σκέφτεται σωστὰ ἢ ἔχει γλῶσσα καὶ ψυχὴ ποὺ ἄλλος δὲν ἔχει, οἱ τέτοιοι ἄνθρωποι ἂν βαθύτερα ἐξεταστοῦν δείχνουν πὼς κούφιοι εἶναι»69.
Θὰ ἀναφέρουμε, ἐπίσης, δυὸ χαρακτηριστικά ἀποσπάσματα ἀπὸ τὸν Εὐριπίδη:
«Ἐπεὶ τὸ συνετὸν γ' οἶδα σῆς ψυχῆς παρόν»70. [Μετάφραση: «Επειδή γνωρίζω καλά ότι η σύνεση είναι παρούσα στην ψυχή σου». Ερμηνευτικό Σχόλιο: Το απόσπασμα αυτό συνδέει άμεσα την ψυχή με τη διάνοια και τη λογική (τὸ συνετόν). Έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την παλαιότερη ομηρική ή αρχαϊκή αντίληψη, όπου η ψυχή ήταν κυρίως η έδρα των συναισθημάτων ή απλώς η ζωτική πνοή. Εδώ ο Ευριπίδης αναγνωρίζει ότι η ψυχή διαθέτει γνωστικό και λογικό υπόβαθρο, αποτελώντας το κέντρο της ηθικής και πνευματικής συνείδησης του ατόμου.]
«Ἀλλ' ἔστι δὴ τις ἄλλος ἐν βροτοῖς ἔρως ψυχῆς δικαίας σώφρονός τε κἀγαθῆς»71. [Μετάφραση: «Αλλά υπάρχει πράγματι και ένας άλλος έρωτας ανάμεσα στους θνητούς, (ο έρωτας) για μια ψυχή που είναι δίκαιη, σώφρων και αγαθή». Ερμηνευτικό Σχόλιο: Εδώ ο Ευριπίδης εισάγει μια πολύ προοδευτική για την εποχή του ιδέα, η οποία αργότερα θα αποτελέσει τη βάση της πλατωνικής φιλοσοφίας (ο γνωστός «πλατωνικός έρως»). Διαχωρίζει τον κοινό, σαρκικό έρωτα από έναν ανώτερο, πνευματικό έρωτα. Αυτός ο δεύτερος έρως δεν στρέφεται προς την εξωτερική, σωματική ομορφιά, αλλά προς την εσωτερική ομορφιά της ψυχής, η οποία ορίζεται από τρεις μεγάλες αρετές: τη δικαιοσύνη, τη σωφροσύνη και την αγαθότητα.]
Μὲ ἀφορμὴ τὰ κείμενα αὐτά ὀφείλουμε πάντως νὰ ἐπισημάνουμε ἰδιαιτέρως τὴν ἐπιρροὴ τὴν ὁποία ἄσκησε ὁ Σωκράτης στοὺς σύγχρονους τραγικούς, καὶ κυρίως στὸν Εὐριπίδη. Ὅπως παρατηρεῖ ὁ Sarri, «κατὰ τὸ δεύτερο μισό του 5ου αἰῶνα π.Χ., ἡ πορεία ἐντάξεως τῆς ἀντιλήψεως τῆς ψυχῆς στις νοητικές διαδικασίες εἶναι ἀκόμη στο ἀρχικό της στάδιο»72. Ἄς μὴν λησμονούμε, βέβαια, ὅτι σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις ἡ ὁμηρική ἀντίληψη περί ψυχῆς ἐπανέρχεται ἰδιαιτέρως σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ στη μετά θάνατον ζωή.
Τὰ συμπεράσματα ποὺ ἐξάγουμε ὕστερα ἀπὸ τὴν παράθεση τῶν προσωκρατικῶν ἀντιλήψεων περὶ ψυχῆς ἐπαυξάνουν καὶ ἐνισχύουν τὰ συμπεράσματα τοῦ Dodds, σύμφωνα μὲ τὰ ὁποῖα: «...Το ψυχολογικό λεξιλόγιο τοῦ κοινοῦ ἀνθρώπου βρισκόταν κατὰ τὸν 5ο αἰῶνα σε μεγάλη σύγχυση...»73.
Ἀκριβῶς ἐξ αἰτίας τῆς «συν-τήξης» αὐτῆς ποὺ διακρίνει τὶς ἔννοιες τῆς ψυχῆς, θὰ ἦταν περιοριστικὸ νὰ ἐπικαλεσθοῦμε τις ἐκφράσεις τῶν τραγικῶν ποὺ ἐπισημαίνουν ορισμένοι μελετητές, με τις ὁποῖες ἡ ψυχὴ φαίνεται νὰ ὁρίζει τὸ πρόσωπο. Οἱ ἐκφράσεις αὐτὲς ἔρχονται σὲ ἀντίθεση πρὸς τὴ θέση ποὺ ὑποστηρίζουμε, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ Σωκράτης ἦταν ἐκεῖνος ποὺ διετύπωσε καὶ ἐπέβαλε τὴ θεωρία τῆς ψυχῆς ὡς νοήσεως καὶ οὐσίας τοῦ ἀνθρώπου74. Ἔτσι, ἐὰν δὲν πρόκειται γιὰ ἀντανάκλαση τῆς σωκρατικῆς διανοήσης, πρόκειται μάλλον γιὰ ἀποσπασματικές καὶ περιορισμένου βεληνεκούς προβλέψεις.
β) Ἄλλωστε, ὁ ὅρος ψυχὴ ἔρχεται σταδιακὰ νὰ καλύψει τὸ ἐννοιολογικό ἐκεῖνο πεδίο ποὺ στὸν Ὅμηρο ἐκάλυπταν ὅσες λέξεις ἐξέφραζαν πάθη καὶ συναισθήματα, ὅπως, ἐπὶ παραδείγματι, οἱ λέξεις «καρδιά», «θυμός» (ἡ συγκινησιακή ψυχή), ἀκόμη καὶ ἡ λέξη «φρήν» (βούληση, συναισθήματα τὰ ὁποῖα συνυφαίνονται μὲ τὸν νοῦ). Ὁ Dodds μᾶς παρέχει τὴν ἀκόλουθη συνοπτική εἰκόνα γιὰ ὁρισμένες ἀπὸ τις πλέον σημαντικές ἑρμηνευτικές ἐκδοχές τοῦ ὅρου ψυχή: «Ο Ἀνακρέοντας όμως μπορεῖ νὰ λέει στὸν ἀγαπημένο του "ἐσὺ 'σαι ὁ κύριος της ψυχῆς μου"· ὁ Σημωνίδης μπορεῖ καὶ λέει ότι "παρέχει στὴν ψυχή του μιὰ εὐχάριστη ώρα" κι ἕνα ἐπιτάφιο του 6ου αἰώνα ἀπὸ τὴν Ερέτρια λέει πὼς ἡ ἐπίσκεψη τοῦ ναύτη “δίνει λίγες χαρές στην ψυχή". Ἐδῶ ἡ ψυχὴ εἶναι ὁ ζωντανός ἑαυτὸς καὶ, εἰδικότερα, ὁ βουλητικός ἑαυτός. Ἡ ψυχὴ ἔχει ἀναλάβει τις λειτουργίες τοῦ ὁμηρικοῦ θυμοῦ, κι ὄχι τις λειτουργίες τοῦ ὁμηρικοῦ νοῦ. Μὲ τὴν ἔννοια αὐτὴ δὲν ὑπάρχει θεμελιώδης ἀνταγωνισμός ἀνάμεσα στὴν ψυχὴ καὶ στὸ σώμα· ἡ ψυχὴ εἶναι ἁπλῶς τὸ ψυχικὸ ἀντίστοιχο τοῦ σώματος. Στὴν ἀττική διάλεκτο καὶ τὰ δυὸ μποροῦν νὰ σημαίνουν "ζωή" οἱ ᾿Αθηναῖοι ἔλεγαν ἀδιάκριτα ἀγωνίζεσθαι περὶ τῆς ψυχῆς ἡ περὶ τοῦ σώματος. Καὶ σὲ ὁρισμένα κείμενα μποροῦν καὶ τὰ δυὸ νὰ σημαίνουν “άτομο”: ἔτσι, ὁ Σοφοκλῆς ἔχει τη δυνατότητα να βάζει τὸν Οἰδίποδα νὰ ἀναφέρει τὸν ἑαυτό του ὡς ἄλλοτε, "ἡ ψυχή μου", κι ἄλλοτε ὡς "τὸ σώμα μου" καὶ στις δυό περιπτώσεις μποροῦσε νὰ ἔλεγε "ἐγώ"»63.
Ακόμη καὶ συγγραφεῖς ὅπως ὁ Τυρταίος, ὁ Ἱππόναξ, ὁ Πίνδαρος, ὁ Εὐριπίδης ἐπιβεβαιώνουν ὅσα ἰσχυρίζεται ὁ Dodds64.
Ὁ μελετητής, ἐν τούτοις, προσθέτει: «Στοὺς ἀττικούς δηλ. συγγραφεῖς του 5ου αιώνα, όπως καὶ στους προδρόμους τους Ἴωνες, το "ἐγώ", ποὺ δηλώνεται μὲ τὴ λέξη ψυχή, εἶναι μάλλον ὁ συναισθηματικός παρὰ ὁ λογικός ἑαυτός μας. Ἡ ψυχή θεωρεῖται ὡς ἡ ἔδρα του θάρρους, τοῦ πάθους, τοῦ οἴκτου, τοῦ ἄγχους, τῆς ζωϊκῆς ὄρεξης ἀλλὰ, πρὶν ἀπ᾿ τὸν Πλάτωνα, σπάνια, ἂν ὄχι ποτέ, ὡς ἡ ἔδρα του λογικού».65
γ) Στὸ τελευταῖο αὐτὸ χωρίο, ὁ Dodds ὑποπίπτει σὲ ἕνα διπλό σφάλμα: Ὄχι μόνον παραβλέπει καθ' ολοκληρίαν τὸν Σωκράτη (διαπράττοντας ένα σφάλμα ἀνάλογο μὲ ἐκεῖνο τοῦ Rohde), ἀλλὰ καὶ δὲν ὑπολογίζει οὔτε τὰ πολυάριθμα ἀποσπάσματα τῶν τραγωδιῶν τοῦ Σοφοκλέους καὶ τοῦ Εὐριπίδου στὰ ὁποῖα ἡ ἔννοια τῆς ψυχῆς παρουσιάζεται άρρηκτα συνδεδεμένη μὲ πληθώρα ἐκφράσεων ποὺ ἀναφέρονται στὴ δραστηριότητα τῆς διανοήσεως. Τοῦτο ἀπέδειξαν πολλοί μελετητές (μεταξύ αὐτῶν καὶ ὁ Sarri)66.
Θὰ παραθέσουμε ορισμένα ἀποσπάσματα που παρουσιάζουν ἰδιαίτερη σπουδαιότητα. Στὴν Ἀντιγόνη του Σοφοκλέους διαβάζουμε:
«Μὰ εἶναι ἀδύνατο νὰ γνωρίζει κανεὶς τοῦ κάθε ἀνθρώπου τὴν ψυχή, τὶς ἰδέες καὶ τὴ γνώμη, πρίν δοκιμαστεῖ αὐτὸς στὴν ἐξουσία πάνω καὶ στοὺς νόμους»67.
«Βασιλιά, δὲ θὰ σοῦ πῶ πὼς ἔφθασα πολὺ βιαστικά λαχανιασμένος καὶ βάζοντας στὰ πόδια μου φτερά. Γιατί πολλὲς φορὲς στὸ δρόμο κοντοστάθηκα συλλογισμένος κι ἔκαμα μεταβολὴ γιὰ νὰ γυρίσω πίσω γιατί πολλὰ ἄκουα ποὺ μοῦ 'λεγε ἡ ψυχή μου: κακόμοιρε τί πᾶς ἐκεῖ; Κι ἂν ὁ Κρέων μάθει αὐτὰ ἀπ᾿ ἄλλον δὲν θὰ σὲ βροῦνε συμφορές;»68
«Μὴν ἔχεις λοιπὸν μιὰ μόνο γνώμη μέσα σου ἀγύριστη, ὅτι αὐτὸ ποὺ λὲς ἐσὺ εἶναι σωστὸ καὶ τίποτ' ἄλλο. Γιατί ὅποιος φαντάζεται πὼς μόνος αὐτὸς σκέφτεται σωστὰ ἢ ἔχει γλῶσσα καὶ ψυχὴ ποὺ ἄλλος δὲν ἔχει, οἱ τέτοιοι ἄνθρωποι ἂν βαθύτερα ἐξεταστοῦν δείχνουν πὼς κούφιοι εἶναι»69.
Θὰ ἀναφέρουμε, ἐπίσης, δυὸ χαρακτηριστικά ἀποσπάσματα ἀπὸ τὸν Εὐριπίδη:
«Ἐπεὶ τὸ συνετὸν γ' οἶδα σῆς ψυχῆς παρόν»70. [Μετάφραση: «Επειδή γνωρίζω καλά ότι η σύνεση είναι παρούσα στην ψυχή σου». Ερμηνευτικό Σχόλιο: Το απόσπασμα αυτό συνδέει άμεσα την ψυχή με τη διάνοια και τη λογική (τὸ συνετόν). Έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την παλαιότερη ομηρική ή αρχαϊκή αντίληψη, όπου η ψυχή ήταν κυρίως η έδρα των συναισθημάτων ή απλώς η ζωτική πνοή. Εδώ ο Ευριπίδης αναγνωρίζει ότι η ψυχή διαθέτει γνωστικό και λογικό υπόβαθρο, αποτελώντας το κέντρο της ηθικής και πνευματικής συνείδησης του ατόμου.]
«Ἀλλ' ἔστι δὴ τις ἄλλος ἐν βροτοῖς ἔρως ψυχῆς δικαίας σώφρονός τε κἀγαθῆς»71. [Μετάφραση: «Αλλά υπάρχει πράγματι και ένας άλλος έρωτας ανάμεσα στους θνητούς, (ο έρωτας) για μια ψυχή που είναι δίκαιη, σώφρων και αγαθή». Ερμηνευτικό Σχόλιο: Εδώ ο Ευριπίδης εισάγει μια πολύ προοδευτική για την εποχή του ιδέα, η οποία αργότερα θα αποτελέσει τη βάση της πλατωνικής φιλοσοφίας (ο γνωστός «πλατωνικός έρως»). Διαχωρίζει τον κοινό, σαρκικό έρωτα από έναν ανώτερο, πνευματικό έρωτα. Αυτός ο δεύτερος έρως δεν στρέφεται προς την εξωτερική, σωματική ομορφιά, αλλά προς την εσωτερική ομορφιά της ψυχής, η οποία ορίζεται από τρεις μεγάλες αρετές: τη δικαιοσύνη, τη σωφροσύνη και την αγαθότητα.]
Μὲ ἀφορμὴ τὰ κείμενα αὐτά ὀφείλουμε πάντως νὰ ἐπισημάνουμε ἰδιαιτέρως τὴν ἐπιρροὴ τὴν ὁποία ἄσκησε ὁ Σωκράτης στοὺς σύγχρονους τραγικούς, καὶ κυρίως στὸν Εὐριπίδη. Ὅπως παρατηρεῖ ὁ Sarri, «κατὰ τὸ δεύτερο μισό του 5ου αἰῶνα π.Χ., ἡ πορεία ἐντάξεως τῆς ἀντιλήψεως τῆς ψυχῆς στις νοητικές διαδικασίες εἶναι ἀκόμη στο ἀρχικό της στάδιο»72. Ἄς μὴν λησμονούμε, βέβαια, ὅτι σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις ἡ ὁμηρική ἀντίληψη περί ψυχῆς ἐπανέρχεται ἰδιαιτέρως σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ στη μετά θάνατον ζωή.
Τὰ συμπεράσματα ποὺ ἐξάγουμε ὕστερα ἀπὸ τὴν παράθεση τῶν προσωκρατικῶν ἀντιλήψεων περὶ ψυχῆς ἐπαυξάνουν καὶ ἐνισχύουν τὰ συμπεράσματα τοῦ Dodds, σύμφωνα μὲ τὰ ὁποῖα: «...Το ψυχολογικό λεξιλόγιο τοῦ κοινοῦ ἀνθρώπου βρισκόταν κατὰ τὸν 5ο αἰῶνα σε μεγάλη σύγχυση...»73.
Ἀκριβῶς ἐξ αἰτίας τῆς «συν-τήξης» αὐτῆς ποὺ διακρίνει τὶς ἔννοιες τῆς ψυχῆς, θὰ ἦταν περιοριστικὸ νὰ ἐπικαλεσθοῦμε τις ἐκφράσεις τῶν τραγικῶν ποὺ ἐπισημαίνουν ορισμένοι μελετητές, με τις ὁποῖες ἡ ψυχὴ φαίνεται νὰ ὁρίζει τὸ πρόσωπο. Οἱ ἐκφράσεις αὐτὲς ἔρχονται σὲ ἀντίθεση πρὸς τὴ θέση ποὺ ὑποστηρίζουμε, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ Σωκράτης ἦταν ἐκεῖνος ποὺ διετύπωσε καὶ ἐπέβαλε τὴ θεωρία τῆς ψυχῆς ὡς νοήσεως καὶ οὐσίας τοῦ ἀνθρώπου74. Ἔτσι, ἐὰν δὲν πρόκειται γιὰ ἀντανάκλαση τῆς σωκρατικῆς διανοήσης, πρόκειται μάλλον γιὰ ἀποσπασματικές καὶ περιορισμένου βεληνεκούς προβλέψεις.
᾿Αλλὰ ἂς δοῦμε μὲ ποιον τρόπο ὁ Σωκράτης παρουσίασε αὐτὴν τὴν προβληματική, ἀπαλλάσσοντάς την ὁριστικῶς ἀπὸ τὴ μεγάλη «συν-τήξη».
Σημειώσεις
61. E. DODDS, Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, σ. 124.
62. F. SARRI, Socrate, σσ. 143-152.
63. E. DODDS, Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, σ. 124.
64. Πβ. ἀνωτ., σημ. 62.
65. E. DODDS, Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, σ. 125.
66. IB. F. SARRI, Socrate, σσ. 146-152.
67. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, Αντιγόνη, στ. 175-177, (μτφρ. Γ. Μαρκαντωνάτου), Αθήνα, Gutemberg, 1985.
68. Αὐτόθι, στ. 223-230.
69. Αὐτόθι, στ. 705-709.
70. ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ. Ορέστης στ. 1180 (μτφρ. Θ. Γ. Μαυρόπουλου), ᾿Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα.
71. ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ, ἀπ. F388 Nauck, 5. 1, 436, 1-2.
72. F. SARRI, Socrate, a. 150.
73. E. R. DODDS, Oἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, σ. 125.
74. Το ὅτι παρόμοιες θέσεις ἀπαντοῦν καὶ σὲ προγενέστερους ἢ σύγχρονους τοῦ Σωκράτους δὲν ἐπιβαρύνει ἐπ᾿ οὐδενὶ τὴ θεωρία αὐτή, κυρίως χάρη στο γεγονός ότι στοὺς συγγραφεῖς στοὺς ὁποίους ἐντοπίζονται τέτοιες ἀναφορές ὑπάρχουν καὶ ἀναφορές ἀντιθετικού περιεχομένου, ἐφ' ὅσον οἱ θέσεις τους πάσχουν ἀπὸ ἀπόψεως συστηματικῆς μεθόδου καὶ θεμελιώσεως.
61. E. DODDS, Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, σ. 124.
62. F. SARRI, Socrate, σσ. 143-152.
63. E. DODDS, Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, σ. 124.
64. Πβ. ἀνωτ., σημ. 62.
65. E. DODDS, Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, σ. 125.
66. IB. F. SARRI, Socrate, σσ. 146-152.
67. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, Αντιγόνη, στ. 175-177, (μτφρ. Γ. Μαρκαντωνάτου), Αθήνα, Gutemberg, 1985.
68. Αὐτόθι, στ. 223-230.
69. Αὐτόθι, στ. 705-709.
70. ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ. Ορέστης στ. 1180 (μτφρ. Θ. Γ. Μαυρόπουλου), ᾿Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα.
71. ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ, ἀπ. F388 Nauck, 5. 1, 436, 1-2.
72. F. SARRI, Socrate, a. 150.
73. E. R. DODDS, Oἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, σ. 125.
74. Το ὅτι παρόμοιες θέσεις ἀπαντοῦν καὶ σὲ προγενέστερους ἢ σύγχρονους τοῦ Σωκράτους δὲν ἐπιβαρύνει ἐπ᾿ οὐδενὶ τὴ θεωρία αὐτή, κυρίως χάρη στο γεγονός ότι στοὺς συγγραφεῖς στοὺς ὁποίους ἐντοπίζονται τέτοιες ἀναφορές ὑπάρχουν καὶ ἀναφορές ἀντιθετικού περιεχομένου, ἐφ' ὅσον οἱ θέσεις τους πάσχουν ἀπὸ ἀπόψεως συστηματικῆς μεθόδου καὶ θεμελιώσεως.
ΣΗΜΕΡΑ ΤΑ ΑΣΤΕΡΙΑ ΤΩΝ ΒΙΝΤΕΟ, ΤΗΣ ΜΕΙΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΠΙΣΘΟΔΡΟΜΗΣΕΩΣ, ΙΣΧΥΡΙΖΟΝΤΑΙ ΟΤΙ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΨΥΧΗ , ΤΗΝ ΕΠΙΝΟΗΣΕ Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ. ΚΑΙ ΔΟΞΑΖΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΑ ΣΟΦΙΑ ΤΟΥΣ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου