Συνέχεια από Κυριακή 31. Μαΐου 2026
Πότε αναδύθηκε το νεωτερικό υποκείμενο; 6
Alain de Libera
2008, American Catholic Philosophical Quarterly, Vol. 82, No. 2
....Αλλά το suppositum, η λατινική απόδοση του ελληνικού hypostasis, είναι επίσης λέξη-κλειδί στην τριαδολογική θεολογία: hypostasis, subsistentia, persona και suppositum είναι συνώνυμα.⁸² Για να συλλάβουμε πλήρως τη σημασία αυτής της εξίσωσης —subiectum ίσον suppositum ίσον πρόσωπο— για τη γενεαλογία της υποκειμενικότητας, είναι αναγκαίο ένα τελευταίο βήμα: μια αρχαιολογική έρευνα της αρχής που ο Nietzsche χαρακτήρισε απλώς «γραμματική συνήθεια». Η μελέτη του καθηγητή Rosemann για την αρχή omne agens agit sibi simile, «κάθε ενεργούν προκαλεί κάτι όμοιο με τον εαυτό του», είναι υπόδειγμα μιας τέτοιας προσέγγισης.⁸³ Το ίδιο είδος μελέτης απαιτείται για το υποκείμενο, προκειμένου να ανιχνευθούν οι ιστορικές ρίζες των αρχών που χρησιμοποίησαν οι νεότεροι φιλόσοφοι και που κατέστησαν δυνατή την κοινή μας κατανόηση του υποκειμένου.....
2008, American Catholic Philosophical Quarterly, Vol. 82, No. 2
....Αλλά το suppositum, η λατινική απόδοση του ελληνικού hypostasis, είναι επίσης λέξη-κλειδί στην τριαδολογική θεολογία: hypostasis, subsistentia, persona και suppositum είναι συνώνυμα.⁸² Για να συλλάβουμε πλήρως τη σημασία αυτής της εξίσωσης —subiectum ίσον suppositum ίσον πρόσωπο— για τη γενεαλογία της υποκειμενικότητας, είναι αναγκαίο ένα τελευταίο βήμα: μια αρχαιολογική έρευνα της αρχής που ο Nietzsche χαρακτήρισε απλώς «γραμματική συνήθεια». Η μελέτη του καθηγητή Rosemann για την αρχή omne agens agit sibi simile, «κάθε ενεργούν προκαλεί κάτι όμοιο με τον εαυτό του», είναι υπόδειγμα μιας τέτοιας προσέγγισης.⁸³ Το ίδιο είδος μελέτης απαιτείται για το υποκείμενο, προκειμένου να ανιχνευθούν οι ιστορικές ρίζες των αρχών που χρησιμοποίησαν οι νεότεροι φιλόσοφοι και που κατέστησαν δυνατή την κοινή μας κατανόηση του υποκειμένου.....
VIII.
Υπάρχουν πολλές αρχές που ενσωματώνουν τη «γραμματική συνήθεια» του Nietzsche.84 Μία από αυτές έχει ιδιαίτερη σημασία εδώ. Ο Leibniz την ονομάζει «το ευρέως αποδεκτό αξίωμα ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποκείμενα».85 Έχει διάφορες μορφές στον Ακινάτη:
(1) Actiones sunt suppositorum et individuorum — Οι πράξεις ανήκουν στα υποστάματα και στα άτομα (ST III, qu. 7, art. 13, resp.).
(2) Actiones sunt suppositorum singularium — Οι πράξεις ανήκουν στα ενικά υποστάματα (In III Sent., dist. 18, qu. 1, art. 1, arg. 2 και ad 2m).
(3) Actiones sunt singularium — Οι πράξεις ανήκουν στα ενικά (De unione Verbi incarnati, art. 1, arg. 16).
(4) Actus sunt suppositorum — Οι ενέργειες ανήκουν στα υποστάματα (ST I, qu. 39, art. 5, ad 1m· I, qu. 40, art. 1, ad 3m).
(5) Actus sunt suppositorum et singularium — Οι ενέργειες ανήκουν στα υποστάματα και στα ενικά (ST III, qu. 20, art. 1, ad 2m).
(6) Actus sunt singularium — Οι ενέργειες ανήκουν στα ενικά (In III Sent., dist. 1, qu. 1, art. 2, ad 6m· Contra gentiles II, cap. 72, § 3· ST I, qu. 57, art. 2, resp.· De veritate, qu. 16, art. 2, arg. 2· Sententia libri Metaphysicae, V, lect. 3, § 18).
(7) Actus sunt individuorum — Οι ενέργειες ανήκουν στα άτομα (In II Sent., dist. 32, qu. 1, art. 2, resp.· In IV Sent., dist. 4, qu. 2, art. 1, qc. 3, ad 2m).
Η αρχή παίζει κομβικό ρόλο στον ορισμό του προσώπου. Πράγματι, αν γίνει δεκτή η ισοδυναμία της υπόστασης (hypostasis), του suppositum και της ατομικής ουσίας (individua substantia) —κοινός τόπος στον Θωμά—, η αρχή ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποκείμενα επιφέρει όλα όσα απαιτούνται για μια έννοια προσώπου ή προσωπικότητας. Καθιστά δυνατή την ερμηνεία του ανθρώπου ως subiectum, την οποία ο Heidegger θεωρούσε αποκλειστικό γνώρισμα του καρτεσιανισμού. Μια τέτοια έννοια περιλαμβάνει τρία κύρια στοιχεία: αυθυπαρξία, ατομικότητα και λογικότητα.86
Ο Θωμάς τα συνδυάζει με τον εξής τρόπο: κάθε ουσία είναι ένα suppositum, κάθε suppositum είναι ένα άτομο —μια ατομική ουσία—, αλλά δεν ισχύει ότι κάθε άτομο —ατομική ουσία— που είναι suppositum είναι πρόσωπο· πρόσωπα είναι μόνο τα supposita που έχουν κυριαρχία πάνω στις δικές τους πράξεις, που μπορούν να ενεργούν αφ’ εαυτών, δηλαδή τα λογικά άτομα. Ο πυρήνας του επιχειρήματος είναι η αρχή ότι οι πράξεις ανήκουν στα ενικά. Τίποτε δεν μπορεί να ενεργεί ή να υφίσταται ενέργεια παρά μόνο ένα ενικό. Ανάμεσα στα ενικά, μόνο εκείνα quae habent dominium sui actus, et non solum aguntur, sicut alia, sed per se agunt —εκείνα που έχουν κυριαρχία πάνω στην πράξη τους και δεν υφίστανται απλώς ενέργεια, όπως τα άλλα, αλλά ενεργούν αφ’ εαυτών— αξίζουν ιδιαίτερο όνομα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα ανθρώπινα όντα ονομάζονται πρόσωπα. Δεν μπορούν να υπάρχουν πρόσωπα παρά μόνο ως υποκείμενα που μπορούν να ενεργούν αφ’ εαυτών, δηλαδή που μπορούν τόσο να θεωρούνται όσο και να θεωρούν τον εαυτό τους ως υποκείμενα-δρώντες των δικών τους πράξεων.87
Ποιο είναι το υποκείμενο στον άνθρωπο; Ασφαλώς δεν είναι η ίδια του η ψυχή. Η ψυχή δεν είναι ούτε καν το υποκείμενο της σκέψης του ανθρώπου. Μπορεί βέβαια κανείς να πει με χαλαρή έννοια ότι «η ψυχή νοεί, όπως το μάτι βλέπει»· αλλά «είναι ορθότερο να πούμε ότι ο άνθρωπος νοεί μέσω της ψυχής» —το σώμα είναι «αναγκαίο για την ενέργεια του νου, όχι ως αρχή της ενέργειας, αλλά από την πλευρά του αντικειμένου· διότι το φάντασμα είναι για τον νου ό,τι είναι το χρώμα για την όραση».88 Κατά τούτο, οι πράξεις των ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένης της σκέψης, πρέπει να αποδίδονται στα πρόσωπα, όχι στις ψυχές τους. Ο άνθρωπος δεν είναι η ψυχή του.
Έτσι, η διδασκαλία του Ακινάτη είναι απρόσβλητη από την κριτική που διατύπωσε ο Γάλλος καρτεσιανός Pierre-Sylvain Régis:
«Είναι ένα αξίωμα κοινώς αποδεκτό μεταξύ των φιλοσόφων ότι οι πράξεις προέρχονται από τα υποστάματα· ωστόσο, όταν πρόκειται για τις πράξεις του ανθρώπου, αντί να τις αποδώσουν στο πρόσωπο, οι περισσότεροι τις αποδίδουν στην ψυχή, η οποία δεν είναι παρά ένα μέρος του· πράγμα που αποτελεί την πηγή μεγάλου αριθμού δυσκολιών, οι οποίες προέρχονται φανερά από το ότι έχει κανείς μόνο μια σκοτεινή και συγκεχυμένη έννοια αυτού που ονομάζεται πρόσωπο στον άνθρωπο».89
Ένα τελευταίο σημείο. (1) Οι διάφορες εκδοχές της αρχής που μνημονεύει ο Ακινάτης αποδίδονται γενικά από τον ίδιο, όπως και από τους σχολαστικούς, στον Αριστοτέλη. (2) Ωστόσο, η εκδοχή actiones sunt suppositorum έχει θεολογική χρήση και σκοπό που δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί αριστοτελικός. Ας εξετάσουμε πιο προσεκτικά τη θεολογική σημασία της αρχής ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποκείμενα. Η αρχή συχνά χρησιμεύει ως δικαιολόγηση του μονοθελητισμού, της διδασκαλίας που υποστηρίζει ότι, μολονότι υπήρχαν δύο φύσεις στον Χριστό, υπήρχε μόνο μία θέληση, δηλαδή η θεία. Δεν θέλω εδώ να εξετάσω ούτε τη μακρά και δύσκολη ιστορία του μονοθελητισμού ούτε την ειδική έκθεση του Ακινάτη για την καθολική διδασκαλία περί των δύο θελήσεων στον Χριστό.90 Θέλω μόνο να τεκμηριώσω τον ισχυρισμό μου.
Ένα επιχείρημα που εισάγεται στο In III Sent., dist. 18, qu. 1, art. 1, arg. 2, εικονογραφεί τα δύο σημεία μου:
Praeterea, actiones, ut dicit philosophus, suppositorum singularium sunt. Sed in Christo est tantum unum suppositum. Ergo tantum una actio.
«Επιπλέον, οι πράξεις, όπως λέει ο Φιλόσοφος, ανήκουν στα ενικά υποστάματα. Αλλά στον Χριστό υπάρχει μόνο ένα υπόσταμα. Άρα υπάρχει μόνο μία πράξη.»
Πρέπει να εξεταστεί σε συνδυασμό με μια άλλη αρχή (In III Sent., dist. 18, qu. 1, art. 1, arg. 3):
Praeterea, cujus est esse, ejus est agere. Sed in Christo propter unitatem hypostasis est tantum unum esse. Ergo tantum una actio.
«Επιπλέον, σε όποιον ανήκει το είναι, σε αυτόν ανήκει και το ενεργείν. Αλλά στον Χριστό, λόγω της ενότητας της υπόστασης, υπάρχει μόνο ένα είναι. Άρα υπάρχει μόνο μία ενέργεια.»
Η ίδια αρχή μνημονεύεται στη Quaestio disputata περί της Ένωσης του Ενσαρκωμένου Λόγου (De unione Verbi, art. 5, arg. 5):
Praeterea, suppositorum est agere. In Christo autem non est aliud suppositum nisi suppositum aeternum, de quo non potest dici quod agat virtute naturae humanae; quia sic acciperet aliquid ab humana natura, et haberet esse et actualitatem per humanam naturam. Quia unumquodque agit in quantum est ens actu. Ergo nulla actio est in Christo nisi quae fit virtute divinae naturae. Non sunt ergo duae actiones in Christo secundum duas naturas, scilicet divinam et humanam.
«Επιπλέον, το ενεργείν ανήκει στα υποστάματα. Στον Χριστό όμως δεν υπάρχει άλλο υπόσταμα παρά το αιώνιο υπόσταμα, για το οποίο δεν μπορεί να λεχθεί ότι ενεργεί με τη δύναμη της ανθρώπινης φύσης· διότι έτσι θα δεχόταν κάτι από την ανθρώπινη φύση και θα είχε το είναι και την ενεργεία ύπαρξη μέσω της ανθρώπινης φύσης. Διότι καθετί ενεργεί καθόσον είναι ον εν ενεργεία. Άρα δεν υπάρχει στον Χριστό καμία ενέργεια παρά εκείνη που γίνεται με τη δύναμη της θείας φύσης. Δεν υπάρχουν λοιπόν δύο ενέργειες στον Χριστό σύμφωνα με τις δύο φύσεις, δηλαδή τη θεία και την ανθρώπινη.»
Εκεί συνδέεται με μια άλλη φιλοσοφική, αριστοτελική αρχή: οι ενέργειες ανήκουν στο σύνθετο (art. 5, arg. 7):
Praeterea, operationes sunt coniuncti; unde philosophus dicit in I de anima, quod qui dixerit animam intelligere, simile est ac si dixerit eam texere vel aedificare.91 Sed Christi est una persona, in qua coniuncta est humanitas divinitati. Ergo in Christo est una tantum operatio.
«Επιπλέον, οι ενέργειες ανήκουν στο ενωμένο σύνθετο· γι’ αυτό ο Φιλόσοφος λέει στο πρώτο βιβλίο του Περὶ ψυχῆς ότι όποιος θα έλεγε πως η ψυχή νοεί, θα ήταν σαν να έλεγε ότι αυτή υφαίνει ή οικοδομεί.91 Αλλά του Χριστού είναι ένα το πρόσωπο, στο οποίο η ανθρωπότητα έχει ενωθεί με τη θεότητα. Άρα στον Χριστό υπάρχει μόνο μία ενέργεια.» [ΕΙΝΑΙ ΗΔΗ ΑΝΑΣΤΗΜΕΝΟΣ.ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΣΕ ΜΙΑ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ(ΞΙΩΝΗΣ) ΑΝΑΣΤΗΜΕΝΟΣ. ΑΚΙΝΑΤΗΣ ΜΟΝΟΦΥΣΙΤΗΣ!]
Η αρχή προβάλλεται επίσης για να αντιμετωπιστεί το ερώτημα αν η ένωση του ενσαρκωμένου Λόγου πραγματοποιήθηκε στο πρόσωπο ή στη φύση (art. 1, arg. 16):
Praeterea, actio attribuitur supposito vel personae: quia actiones singularium sunt, secundum Philosophum. Sed in Christo sunt duae actiones, ut Damascenus probat in libro iii. Ergo sunt ibi duae personae. Non ergo facta est unio in persona.
«Επιπλέον, η πράξη αποδίδεται στο υπόσταμα ή στο πρόσωπο· διότι οι πράξεις ανήκουν στα ενικά, σύμφωνα με τον Φιλόσοφο. Αλλά στον Χριστό υπάρχουν δύο ενέργειες, όπως αποδεικνύει ο Δαμασκηνός στο τρίτο βιβλίο. Άρα εκεί υπάρχουν δύο πρόσωπα. Επομένως η ένωση δεν έγινε στο πρόσωπο.»[ΔΙΠΡΟΣΩΠΟΣ Ο ΚΥΡΙΟΣ]
Δεν θα εξετάσω την απάντηση του Ακινάτη στα επιχειρήματα, αλλά θα επιμείνω στο γεγονός ότι, όπως το διατυπώνει ωραία το De fide catholica, «η αυθεντία έχει μύτη από κερί που μπορεί να διαμορφωθεί σε διαφορετικές σημασίες».92 Το σημείο μου είναι το ακόλουθο: το αξίωμα actiones sunt suppositorum δεν μπορεί να βρεθεί στον Αριστοτέλη. Είναι ένα απόφθεγμα που διατυπώθηκε στον Μεσαίωνα με βάση το μόνο γνήσια αριστοτελικό αξίωμα, το οποίο διατυπώνεται στη Μεταφυσική, Βιβλίο Α, κεφ. 1 (981a16-17):
«οι πράξεις και οι γενέσεις όλες αφορούν το καθ’ έκαστον»
(αἱ δὲ πράξεις καὶ αἱ γενέσεις πᾶσαι περὶ τὸ καθ᾽ ἕκαστόν εἰσιν).
Εξηγείται και δικαιολογείται εκεί από το γεγονός ότι «ο ιατρός δεν θεραπεύει τον άνθρωπο, παρά μόνο κατά συμβεβηκός, αλλά τον Καλλία ή τον Σωκράτη ή κάποιον άλλον από όσους αποκαλούνται με τέτοιο ατομικό όνομα, στον οποίο συμβαίνει να είναι άνθρωπος» (981a18-20: οὐ γὰρ ἄνθρωπον ὑγιάζει ὁ ἰατρεύων ἀλλ᾽ ἢ κατὰ συμβεβηκός, ἀλλὰ Καλλίαν ἢ Σωκράτην ἢ τῶν ἄλλων τινὰ τῶν οὕτω λεγομένων ᾧ συμβέβηκεν ἀνθρώπῳ εἶναι).
Η Translatio Iacobi αποδίδει στο 981a16-17: actus autem, et generationes omnes circa unumquodque sunt·93 η Translatio media: actus autem et omnes generationes circa singulare sunt.94 Το προφανές νόημα της αρχής —η οποία μνημονεύεται επίσης στα Πολιτικά, 1267b23-1269a29, ιδίως στη φράση «διότι αυτό που γράφεται πρέπει να είναι καθολικό [ως προς τη φύση του], ενώ οι πράξεις αφορούν τα άτομα»— είναι ότι οι πράξεις και οι γενέσεις αφορούν τα άτομα, ή ότι αυτό που προκύπτει από μια πράξη ή μια γένεση μπορεί να είναι μόνο ένα άτομο. Στη διατύπωση ότι κάθε πράξη είναι «ενός ατόμου», το «ενός» πρέπει να διαβαστεί ως αντικειμενική γενική, που σημαίνει «περί», peri, circa. Όπως το θέτει ο Charles Bennett, μια αντικειμενική γενική «δηλώνει το αντικείμενο μιας πράξης ή ενός αισθήματος», όπως στο metus deorum, «ο φόβος των θεών», ή στο amor libertatis, «η αγάπη της ελευθερίας».95
Το μεσαιωνικό απόφθεγμα, ωστόσο, δηλώνει ακριβώς το αντίθετο. Actiones sunt suppositorum σημαίνει ότι οι πράξεις είναι «των» ατόμων με την έννοια της υποκειμενικής γενικής, η οποία δηλώνει «το πρόσωπο που κάνει ή παράγει κάτι ή που έχει ένα αίσθημα», όπως στο dicta Platonis, «τα λεγόμενα του Πλάτωνα», ή στο timores liberorum, «οι φόβοι των παιδιών».96 Ο Suárez είχε πλήρη επίγνωση αυτής της διαφοράς:
*Ad Aristotelem, dicendum est illum nunquam tractasse hanc quaestionem quam nos modo disputamus; nam, si alicubi, maxime in dicto loco VII Metaph., c. 6, vel 11; ibi autem non tractat hanc quaestionem, ut statim explicabo. Non habuit autem Aristoteles, ut ergo opinor, principium aliquod ad distinguendum suppositum a natura singulari; nec nos haberemus illud, nisi, mysteriis fidei edocti, occasionem habuissemus investigandi illud, et ideo Aristoteles ubique eodem modo loquitur de individua substantia, quidditate ac natura, et de supposito. Nam quae ex illo adduci solent, actiones esse suppositorum, non naturarum, et quod humanitas non nat aut ambulat, sed homo; aut quod alia substantia est quidditas, alia hypostasis; haec (inquam) et similia non reperiuntur apud Aristotelem his modis, sed I Metaph., c. 1, dixit actiones versari circa singularia, quod exponit quia medicus non curat hominem nisi per accidens, per se autem Calliam aut Socratem.*97
«Ως προς τον Αριστοτέλη, πρέπει να ειπωθεί ότι εκείνος ποτέ δεν πραγματεύθηκε αυτό το ερώτημα που τώρα συζητούμε· διότι, αν το πραγματευόταν κάπου, αυτό θα ήταν κυρίως στο εν λόγω χωρίο της Ζ΄ Μεταφυσικής, κεφ. 6 ή 11· εκεί όμως δεν πραγματεύεται αυτό το ερώτημα, όπως θα εξηγήσω αμέσως. Κατά τη γνώμη μου, ο Αριστοτέλης δεν είχε καμία αρχή για να διακρίνει το υπόσταμα από την ενική φύση· ούτε κι εμείς θα την είχαμε, αν, διδαγμένοι από τα μυστήρια της πίστης, δεν είχαμε αφορμή να τη διερευνήσουμε. Γι’ αυτό ο Αριστοτέλης μιλά παντού με τον ίδιο τρόπο για την ατομική ουσία, το τί ἦν εἶναι και τη φύση, και για το υπόσταμα. Διότι όσα συνηθίζουν να προσάγουν από αυτόν —ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποστάματα, όχι στις φύσεις· και ότι η ανθρωπότητα δεν γεννάται ούτε βαδίζει, αλλά ο άνθρωπος· ή ότι άλλη ουσία είναι η ουσία ως τί ἦν εἶναι και άλλη η υπόσταση— αυτά, λέγω, και τα παρόμοια δεν βρίσκονται στον Αριστοτέλη με αυτούς τους τρόπους· αλλά στο Α΄ βιβλίο της Μεταφυσικής, κεφ. 1, είπε ότι οι πράξεις περιστρέφονται γύρω από τα ενικά, πράγμα που εξηγεί λέγοντας ότι ο ιατρός δεν θεραπεύει τον άνθρωπο παρά κατά συμβεβηκός, ενώ καθ’ εαυτόν θεραπεύει τον Καλλία ή τον Σωκράτη.»
Πώς θα μπορούσε να συμβεί μια τόσο απίστευτη μεταβολή από την αντικειμενική στη υποκειμενική γενική; Η υπόθεσή μου είναι ότι το χωρίο της Μεταφυσικής, Βιβλίο Α, συγχωνεύθηκε με το παράθεμα από το Περὶ ψυχῆς, I, 4, 408b11, που παρατίθεται στον Ακινάτη, De unione Verbi, art. 5, arg. 7. Ο Suárez μας δίνει ένα στοιχείο όταν εξηγεί ότι, όπως ακριβώς ο Αριστοτέλης λέει πως ο ιατρός δεν θεραπεύει τον άνθρωπο, ένα καθόλου, αλλά τον Καλλία, ένα ενικό, έτσι δεν αναφέρεται στην ανθρωπότητα, ένα καθόλου, αλλά στην ψυχή, ένα άτομο, όταν της αρνείται τη δύναμη να υφαίνει υφάσματα ή να οικοδομεί σπίτια:
*Et I de Anima, text. 64, non de humanitate, sed de anima dicit quod non net aut ambulat.*98
«Και στο Α΄ βιβλίο του Περὶ ψυχῆς, κείμενο 64, δεν λέει για την ανθρωπότητα, αλλά για την ψυχή, ότι δεν υφαίνει ούτε βαδίζει.»98
Εδώ δεν πρόκειται για διαμόρφωση μιας κέρινης μύτης. Πρόκειται για ρινοπλαστική. Ο Vásquez απέρριψε την αριστοτελική πατρότητα της αρχής. Ο John Poinsot τη μνημονεύει στη Philosophia naturalis του:
*Ex dictis colliges veritatem illius axiomatis apud philosophos communis: “Actiones sunt suppositorum,” quod negat P. Vasquez a. p. 1. tom. disp. 21 cap. 3, eo quod Philosophus 1. Metaph. cap. 1 solum dixit, quod actiones sunt singularium, id est non versantur circa universalia, sed circa singularia.*99
«Από όσα ειπώθηκαν θα συναγάγεις την αλήθεια εκείνου του αξιώματος που είναι κοινό μεταξύ των φιλοσόφων: “οι πράξεις ανήκουν στα υποστάματα”, το οποίο αρνείται ο P. Vásquez, a. p. 1. τόμ., disp. 21, κεφ. 3, επειδή ο Φιλόσοφος στο Α΄ βιβλίο της Μεταφυσικής, κεφ. 1, είπε μόνο ότι οι πράξεις είναι των ενικών, δηλαδή δεν στρέφονται γύρω από τα καθόλου, αλλά γύρω από τα ενικά.»99
Το ίδιο κάνει και ο Juan de Lugo στις Disputationes scholasticae de Incarnatione dominica:
*P. Vazquez in praesenti cap. 3 late impugnat hanc communem rationem, negatque illud commune axioma, Actiones sunt suppositorum esse Aristotelis.*100
«Ο P. Vásquez, στο παρόν κεφ. 3, πολεμά εκτενώς αυτόν τον κοινό συλλογισμό και αρνείται ότι εκείνο το κοινό αξίωμα, “οι πράξεις ανήκουν στα υποστάματα”, είναι του Αριστοτέλη.»100
Όσο για τον Suárez, εξηγεί περαιτέρω ότι, ό,τι κι αν είπε πράγματι ή θα μπορούσε να είχε πει ο Αριστοτέλης, αυτό είναι άσχετο, αφού δεν γνώριζε τίποτε για τη θεολογική διάκριση ανάμεσα στη φύση και στην υπόσταση, η οποία ανήκει στην πίστη:
*Denique, V Metaph., c. 8, dividit substantiam prout significat quidditatem, cuius ratio est definitio, vel prout significat substantialia supposita seu individua; inter significationem autem individuae naturae vel suppositi nunquam distinxit. Quidquid vero ipse in hoc senserit, non refert, quia mysteria fidei, ex quibus haec disputatio maxime pendet, ignoravit.*101
«Τέλος, στο Ε΄ βιβλίο της Μεταφυσικής, κεφ. 8, διαιρεί την ουσία καθόσον σημαίνει το τί ἦν εἶναι, του οποίου λόγος είναι ο ορισμός, ή καθόσον σημαίνει τα ουσιώδη υποστάματα ή άτομα· ωστόσο ποτέ δεν διέκρινε ανάμεσα στη σημασία της ατομικής φύσης και του υποστάματος. Ό,τι κι αν πίστευε ο ίδιος ως προς αυτό, δεν έχει σημασία, διότι αγνοούσε τα μυστήρια της πίστης, από τα οποία εξαρτάται κυρίως αυτή η συζήτηση.»101
Γνήσιο ή όχι, το αριστοτελικό αξίωμα έγινε αυτό που ο Leibniz ονόμασε «το ευρέως αποδεκτό αξίωμα ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποκείμενα» και έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην ανάδυση του νεωτερικού υποκειμένου. Πώς; Γιατί; Πότε;
Σημειώσεις:
(1) Actiones sunt suppositorum et individuorum — Οι πράξεις ανήκουν στα υποστάματα και στα άτομα (ST III, qu. 7, art. 13, resp.).
(2) Actiones sunt suppositorum singularium — Οι πράξεις ανήκουν στα ενικά υποστάματα (In III Sent., dist. 18, qu. 1, art. 1, arg. 2 και ad 2m).
(3) Actiones sunt singularium — Οι πράξεις ανήκουν στα ενικά (De unione Verbi incarnati, art. 1, arg. 16).
(4) Actus sunt suppositorum — Οι ενέργειες ανήκουν στα υποστάματα (ST I, qu. 39, art. 5, ad 1m· I, qu. 40, art. 1, ad 3m).
(5) Actus sunt suppositorum et singularium — Οι ενέργειες ανήκουν στα υποστάματα και στα ενικά (ST III, qu. 20, art. 1, ad 2m).
(6) Actus sunt singularium — Οι ενέργειες ανήκουν στα ενικά (In III Sent., dist. 1, qu. 1, art. 2, ad 6m· Contra gentiles II, cap. 72, § 3· ST I, qu. 57, art. 2, resp.· De veritate, qu. 16, art. 2, arg. 2· Sententia libri Metaphysicae, V, lect. 3, § 18).
(7) Actus sunt individuorum — Οι ενέργειες ανήκουν στα άτομα (In II Sent., dist. 32, qu. 1, art. 2, resp.· In IV Sent., dist. 4, qu. 2, art. 1, qc. 3, ad 2m).
Η αρχή παίζει κομβικό ρόλο στον ορισμό του προσώπου. Πράγματι, αν γίνει δεκτή η ισοδυναμία της υπόστασης (hypostasis), του suppositum και της ατομικής ουσίας (individua substantia) —κοινός τόπος στον Θωμά—, η αρχή ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποκείμενα επιφέρει όλα όσα απαιτούνται για μια έννοια προσώπου ή προσωπικότητας. Καθιστά δυνατή την ερμηνεία του ανθρώπου ως subiectum, την οποία ο Heidegger θεωρούσε αποκλειστικό γνώρισμα του καρτεσιανισμού. Μια τέτοια έννοια περιλαμβάνει τρία κύρια στοιχεία: αυθυπαρξία, ατομικότητα και λογικότητα.86
Ο Θωμάς τα συνδυάζει με τον εξής τρόπο: κάθε ουσία είναι ένα suppositum, κάθε suppositum είναι ένα άτομο —μια ατομική ουσία—, αλλά δεν ισχύει ότι κάθε άτομο —ατομική ουσία— που είναι suppositum είναι πρόσωπο· πρόσωπα είναι μόνο τα supposita που έχουν κυριαρχία πάνω στις δικές τους πράξεις, που μπορούν να ενεργούν αφ’ εαυτών, δηλαδή τα λογικά άτομα. Ο πυρήνας του επιχειρήματος είναι η αρχή ότι οι πράξεις ανήκουν στα ενικά. Τίποτε δεν μπορεί να ενεργεί ή να υφίσταται ενέργεια παρά μόνο ένα ενικό. Ανάμεσα στα ενικά, μόνο εκείνα quae habent dominium sui actus, et non solum aguntur, sicut alia, sed per se agunt —εκείνα που έχουν κυριαρχία πάνω στην πράξη τους και δεν υφίστανται απλώς ενέργεια, όπως τα άλλα, αλλά ενεργούν αφ’ εαυτών— αξίζουν ιδιαίτερο όνομα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα ανθρώπινα όντα ονομάζονται πρόσωπα. Δεν μπορούν να υπάρχουν πρόσωπα παρά μόνο ως υποκείμενα που μπορούν να ενεργούν αφ’ εαυτών, δηλαδή που μπορούν τόσο να θεωρούνται όσο και να θεωρούν τον εαυτό τους ως υποκείμενα-δρώντες των δικών τους πράξεων.87
Ποιο είναι το υποκείμενο στον άνθρωπο; Ασφαλώς δεν είναι η ίδια του η ψυχή. Η ψυχή δεν είναι ούτε καν το υποκείμενο της σκέψης του ανθρώπου. Μπορεί βέβαια κανείς να πει με χαλαρή έννοια ότι «η ψυχή νοεί, όπως το μάτι βλέπει»· αλλά «είναι ορθότερο να πούμε ότι ο άνθρωπος νοεί μέσω της ψυχής» —το σώμα είναι «αναγκαίο για την ενέργεια του νου, όχι ως αρχή της ενέργειας, αλλά από την πλευρά του αντικειμένου· διότι το φάντασμα είναι για τον νου ό,τι είναι το χρώμα για την όραση».88 Κατά τούτο, οι πράξεις των ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένης της σκέψης, πρέπει να αποδίδονται στα πρόσωπα, όχι στις ψυχές τους. Ο άνθρωπος δεν είναι η ψυχή του.
Έτσι, η διδασκαλία του Ακινάτη είναι απρόσβλητη από την κριτική που διατύπωσε ο Γάλλος καρτεσιανός Pierre-Sylvain Régis:
«Είναι ένα αξίωμα κοινώς αποδεκτό μεταξύ των φιλοσόφων ότι οι πράξεις προέρχονται από τα υποστάματα· ωστόσο, όταν πρόκειται για τις πράξεις του ανθρώπου, αντί να τις αποδώσουν στο πρόσωπο, οι περισσότεροι τις αποδίδουν στην ψυχή, η οποία δεν είναι παρά ένα μέρος του· πράγμα που αποτελεί την πηγή μεγάλου αριθμού δυσκολιών, οι οποίες προέρχονται φανερά από το ότι έχει κανείς μόνο μια σκοτεινή και συγκεχυμένη έννοια αυτού που ονομάζεται πρόσωπο στον άνθρωπο».89
Ένα τελευταίο σημείο. (1) Οι διάφορες εκδοχές της αρχής που μνημονεύει ο Ακινάτης αποδίδονται γενικά από τον ίδιο, όπως και από τους σχολαστικούς, στον Αριστοτέλη. (2) Ωστόσο, η εκδοχή actiones sunt suppositorum έχει θεολογική χρήση και σκοπό που δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί αριστοτελικός. Ας εξετάσουμε πιο προσεκτικά τη θεολογική σημασία της αρχής ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποκείμενα. Η αρχή συχνά χρησιμεύει ως δικαιολόγηση του μονοθελητισμού, της διδασκαλίας που υποστηρίζει ότι, μολονότι υπήρχαν δύο φύσεις στον Χριστό, υπήρχε μόνο μία θέληση, δηλαδή η θεία. Δεν θέλω εδώ να εξετάσω ούτε τη μακρά και δύσκολη ιστορία του μονοθελητισμού ούτε την ειδική έκθεση του Ακινάτη για την καθολική διδασκαλία περί των δύο θελήσεων στον Χριστό.90 Θέλω μόνο να τεκμηριώσω τον ισχυρισμό μου.
Ένα επιχείρημα που εισάγεται στο In III Sent., dist. 18, qu. 1, art. 1, arg. 2, εικονογραφεί τα δύο σημεία μου:
Praeterea, actiones, ut dicit philosophus, suppositorum singularium sunt. Sed in Christo est tantum unum suppositum. Ergo tantum una actio.
«Επιπλέον, οι πράξεις, όπως λέει ο Φιλόσοφος, ανήκουν στα ενικά υποστάματα. Αλλά στον Χριστό υπάρχει μόνο ένα υπόσταμα. Άρα υπάρχει μόνο μία πράξη.»
Πρέπει να εξεταστεί σε συνδυασμό με μια άλλη αρχή (In III Sent., dist. 18, qu. 1, art. 1, arg. 3):
Praeterea, cujus est esse, ejus est agere. Sed in Christo propter unitatem hypostasis est tantum unum esse. Ergo tantum una actio.
«Επιπλέον, σε όποιον ανήκει το είναι, σε αυτόν ανήκει και το ενεργείν. Αλλά στον Χριστό, λόγω της ενότητας της υπόστασης, υπάρχει μόνο ένα είναι. Άρα υπάρχει μόνο μία ενέργεια.»
Η ίδια αρχή μνημονεύεται στη Quaestio disputata περί της Ένωσης του Ενσαρκωμένου Λόγου (De unione Verbi, art. 5, arg. 5):
Praeterea, suppositorum est agere. In Christo autem non est aliud suppositum nisi suppositum aeternum, de quo non potest dici quod agat virtute naturae humanae; quia sic acciperet aliquid ab humana natura, et haberet esse et actualitatem per humanam naturam. Quia unumquodque agit in quantum est ens actu. Ergo nulla actio est in Christo nisi quae fit virtute divinae naturae. Non sunt ergo duae actiones in Christo secundum duas naturas, scilicet divinam et humanam.
«Επιπλέον, το ενεργείν ανήκει στα υποστάματα. Στον Χριστό όμως δεν υπάρχει άλλο υπόσταμα παρά το αιώνιο υπόσταμα, για το οποίο δεν μπορεί να λεχθεί ότι ενεργεί με τη δύναμη της ανθρώπινης φύσης· διότι έτσι θα δεχόταν κάτι από την ανθρώπινη φύση και θα είχε το είναι και την ενεργεία ύπαρξη μέσω της ανθρώπινης φύσης. Διότι καθετί ενεργεί καθόσον είναι ον εν ενεργεία. Άρα δεν υπάρχει στον Χριστό καμία ενέργεια παρά εκείνη που γίνεται με τη δύναμη της θείας φύσης. Δεν υπάρχουν λοιπόν δύο ενέργειες στον Χριστό σύμφωνα με τις δύο φύσεις, δηλαδή τη θεία και την ανθρώπινη.»
Εκεί συνδέεται με μια άλλη φιλοσοφική, αριστοτελική αρχή: οι ενέργειες ανήκουν στο σύνθετο (art. 5, arg. 7):
Praeterea, operationes sunt coniuncti; unde philosophus dicit in I de anima, quod qui dixerit animam intelligere, simile est ac si dixerit eam texere vel aedificare.91 Sed Christi est una persona, in qua coniuncta est humanitas divinitati. Ergo in Christo est una tantum operatio.
«Επιπλέον, οι ενέργειες ανήκουν στο ενωμένο σύνθετο· γι’ αυτό ο Φιλόσοφος λέει στο πρώτο βιβλίο του Περὶ ψυχῆς ότι όποιος θα έλεγε πως η ψυχή νοεί, θα ήταν σαν να έλεγε ότι αυτή υφαίνει ή οικοδομεί.91 Αλλά του Χριστού είναι ένα το πρόσωπο, στο οποίο η ανθρωπότητα έχει ενωθεί με τη θεότητα. Άρα στον Χριστό υπάρχει μόνο μία ενέργεια.» [ΕΙΝΑΙ ΗΔΗ ΑΝΑΣΤΗΜΕΝΟΣ.ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΣΕ ΜΙΑ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ(ΞΙΩΝΗΣ) ΑΝΑΣΤΗΜΕΝΟΣ. ΑΚΙΝΑΤΗΣ ΜΟΝΟΦΥΣΙΤΗΣ!]
Η αρχή προβάλλεται επίσης για να αντιμετωπιστεί το ερώτημα αν η ένωση του ενσαρκωμένου Λόγου πραγματοποιήθηκε στο πρόσωπο ή στη φύση (art. 1, arg. 16):
Praeterea, actio attribuitur supposito vel personae: quia actiones singularium sunt, secundum Philosophum. Sed in Christo sunt duae actiones, ut Damascenus probat in libro iii. Ergo sunt ibi duae personae. Non ergo facta est unio in persona.
«Επιπλέον, η πράξη αποδίδεται στο υπόσταμα ή στο πρόσωπο· διότι οι πράξεις ανήκουν στα ενικά, σύμφωνα με τον Φιλόσοφο. Αλλά στον Χριστό υπάρχουν δύο ενέργειες, όπως αποδεικνύει ο Δαμασκηνός στο τρίτο βιβλίο. Άρα εκεί υπάρχουν δύο πρόσωπα. Επομένως η ένωση δεν έγινε στο πρόσωπο.»[ΔΙΠΡΟΣΩΠΟΣ Ο ΚΥΡΙΟΣ]
Δεν θα εξετάσω την απάντηση του Ακινάτη στα επιχειρήματα, αλλά θα επιμείνω στο γεγονός ότι, όπως το διατυπώνει ωραία το De fide catholica, «η αυθεντία έχει μύτη από κερί που μπορεί να διαμορφωθεί σε διαφορετικές σημασίες».92 Το σημείο μου είναι το ακόλουθο: το αξίωμα actiones sunt suppositorum δεν μπορεί να βρεθεί στον Αριστοτέλη. Είναι ένα απόφθεγμα που διατυπώθηκε στον Μεσαίωνα με βάση το μόνο γνήσια αριστοτελικό αξίωμα, το οποίο διατυπώνεται στη Μεταφυσική, Βιβλίο Α, κεφ. 1 (981a16-17):
«οι πράξεις και οι γενέσεις όλες αφορούν το καθ’ έκαστον»
(αἱ δὲ πράξεις καὶ αἱ γενέσεις πᾶσαι περὶ τὸ καθ᾽ ἕκαστόν εἰσιν).
Εξηγείται και δικαιολογείται εκεί από το γεγονός ότι «ο ιατρός δεν θεραπεύει τον άνθρωπο, παρά μόνο κατά συμβεβηκός, αλλά τον Καλλία ή τον Σωκράτη ή κάποιον άλλον από όσους αποκαλούνται με τέτοιο ατομικό όνομα, στον οποίο συμβαίνει να είναι άνθρωπος» (981a18-20: οὐ γὰρ ἄνθρωπον ὑγιάζει ὁ ἰατρεύων ἀλλ᾽ ἢ κατὰ συμβεβηκός, ἀλλὰ Καλλίαν ἢ Σωκράτην ἢ τῶν ἄλλων τινὰ τῶν οὕτω λεγομένων ᾧ συμβέβηκεν ἀνθρώπῳ εἶναι).
Η Translatio Iacobi αποδίδει στο 981a16-17: actus autem, et generationes omnes circa unumquodque sunt·93 η Translatio media: actus autem et omnes generationes circa singulare sunt.94 Το προφανές νόημα της αρχής —η οποία μνημονεύεται επίσης στα Πολιτικά, 1267b23-1269a29, ιδίως στη φράση «διότι αυτό που γράφεται πρέπει να είναι καθολικό [ως προς τη φύση του], ενώ οι πράξεις αφορούν τα άτομα»— είναι ότι οι πράξεις και οι γενέσεις αφορούν τα άτομα, ή ότι αυτό που προκύπτει από μια πράξη ή μια γένεση μπορεί να είναι μόνο ένα άτομο. Στη διατύπωση ότι κάθε πράξη είναι «ενός ατόμου», το «ενός» πρέπει να διαβαστεί ως αντικειμενική γενική, που σημαίνει «περί», peri, circa. Όπως το θέτει ο Charles Bennett, μια αντικειμενική γενική «δηλώνει το αντικείμενο μιας πράξης ή ενός αισθήματος», όπως στο metus deorum, «ο φόβος των θεών», ή στο amor libertatis, «η αγάπη της ελευθερίας».95
Το μεσαιωνικό απόφθεγμα, ωστόσο, δηλώνει ακριβώς το αντίθετο. Actiones sunt suppositorum σημαίνει ότι οι πράξεις είναι «των» ατόμων με την έννοια της υποκειμενικής γενικής, η οποία δηλώνει «το πρόσωπο που κάνει ή παράγει κάτι ή που έχει ένα αίσθημα», όπως στο dicta Platonis, «τα λεγόμενα του Πλάτωνα», ή στο timores liberorum, «οι φόβοι των παιδιών».96 Ο Suárez είχε πλήρη επίγνωση αυτής της διαφοράς:
*Ad Aristotelem, dicendum est illum nunquam tractasse hanc quaestionem quam nos modo disputamus; nam, si alicubi, maxime in dicto loco VII Metaph., c. 6, vel 11; ibi autem non tractat hanc quaestionem, ut statim explicabo. Non habuit autem Aristoteles, ut ergo opinor, principium aliquod ad distinguendum suppositum a natura singulari; nec nos haberemus illud, nisi, mysteriis fidei edocti, occasionem habuissemus investigandi illud, et ideo Aristoteles ubique eodem modo loquitur de individua substantia, quidditate ac natura, et de supposito. Nam quae ex illo adduci solent, actiones esse suppositorum, non naturarum, et quod humanitas non nat aut ambulat, sed homo; aut quod alia substantia est quidditas, alia hypostasis; haec (inquam) et similia non reperiuntur apud Aristotelem his modis, sed I Metaph., c. 1, dixit actiones versari circa singularia, quod exponit quia medicus non curat hominem nisi per accidens, per se autem Calliam aut Socratem.*97
«Ως προς τον Αριστοτέλη, πρέπει να ειπωθεί ότι εκείνος ποτέ δεν πραγματεύθηκε αυτό το ερώτημα που τώρα συζητούμε· διότι, αν το πραγματευόταν κάπου, αυτό θα ήταν κυρίως στο εν λόγω χωρίο της Ζ΄ Μεταφυσικής, κεφ. 6 ή 11· εκεί όμως δεν πραγματεύεται αυτό το ερώτημα, όπως θα εξηγήσω αμέσως. Κατά τη γνώμη μου, ο Αριστοτέλης δεν είχε καμία αρχή για να διακρίνει το υπόσταμα από την ενική φύση· ούτε κι εμείς θα την είχαμε, αν, διδαγμένοι από τα μυστήρια της πίστης, δεν είχαμε αφορμή να τη διερευνήσουμε. Γι’ αυτό ο Αριστοτέλης μιλά παντού με τον ίδιο τρόπο για την ατομική ουσία, το τί ἦν εἶναι και τη φύση, και για το υπόσταμα. Διότι όσα συνηθίζουν να προσάγουν από αυτόν —ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποστάματα, όχι στις φύσεις· και ότι η ανθρωπότητα δεν γεννάται ούτε βαδίζει, αλλά ο άνθρωπος· ή ότι άλλη ουσία είναι η ουσία ως τί ἦν εἶναι και άλλη η υπόσταση— αυτά, λέγω, και τα παρόμοια δεν βρίσκονται στον Αριστοτέλη με αυτούς τους τρόπους· αλλά στο Α΄ βιβλίο της Μεταφυσικής, κεφ. 1, είπε ότι οι πράξεις περιστρέφονται γύρω από τα ενικά, πράγμα που εξηγεί λέγοντας ότι ο ιατρός δεν θεραπεύει τον άνθρωπο παρά κατά συμβεβηκός, ενώ καθ’ εαυτόν θεραπεύει τον Καλλία ή τον Σωκράτη.»
Πώς θα μπορούσε να συμβεί μια τόσο απίστευτη μεταβολή από την αντικειμενική στη υποκειμενική γενική; Η υπόθεσή μου είναι ότι το χωρίο της Μεταφυσικής, Βιβλίο Α, συγχωνεύθηκε με το παράθεμα από το Περὶ ψυχῆς, I, 4, 408b11, που παρατίθεται στον Ακινάτη, De unione Verbi, art. 5, arg. 7. Ο Suárez μας δίνει ένα στοιχείο όταν εξηγεί ότι, όπως ακριβώς ο Αριστοτέλης λέει πως ο ιατρός δεν θεραπεύει τον άνθρωπο, ένα καθόλου, αλλά τον Καλλία, ένα ενικό, έτσι δεν αναφέρεται στην ανθρωπότητα, ένα καθόλου, αλλά στην ψυχή, ένα άτομο, όταν της αρνείται τη δύναμη να υφαίνει υφάσματα ή να οικοδομεί σπίτια:
*Et I de Anima, text. 64, non de humanitate, sed de anima dicit quod non net aut ambulat.*98
«Και στο Α΄ βιβλίο του Περὶ ψυχῆς, κείμενο 64, δεν λέει για την ανθρωπότητα, αλλά για την ψυχή, ότι δεν υφαίνει ούτε βαδίζει.»98
Εδώ δεν πρόκειται για διαμόρφωση μιας κέρινης μύτης. Πρόκειται για ρινοπλαστική. Ο Vásquez απέρριψε την αριστοτελική πατρότητα της αρχής. Ο John Poinsot τη μνημονεύει στη Philosophia naturalis του:
*Ex dictis colliges veritatem illius axiomatis apud philosophos communis: “Actiones sunt suppositorum,” quod negat P. Vasquez a. p. 1. tom. disp. 21 cap. 3, eo quod Philosophus 1. Metaph. cap. 1 solum dixit, quod actiones sunt singularium, id est non versantur circa universalia, sed circa singularia.*99
«Από όσα ειπώθηκαν θα συναγάγεις την αλήθεια εκείνου του αξιώματος που είναι κοινό μεταξύ των φιλοσόφων: “οι πράξεις ανήκουν στα υποστάματα”, το οποίο αρνείται ο P. Vásquez, a. p. 1. τόμ., disp. 21, κεφ. 3, επειδή ο Φιλόσοφος στο Α΄ βιβλίο της Μεταφυσικής, κεφ. 1, είπε μόνο ότι οι πράξεις είναι των ενικών, δηλαδή δεν στρέφονται γύρω από τα καθόλου, αλλά γύρω από τα ενικά.»99
Το ίδιο κάνει και ο Juan de Lugo στις Disputationes scholasticae de Incarnatione dominica:
*P. Vazquez in praesenti cap. 3 late impugnat hanc communem rationem, negatque illud commune axioma, Actiones sunt suppositorum esse Aristotelis.*100
«Ο P. Vásquez, στο παρόν κεφ. 3, πολεμά εκτενώς αυτόν τον κοινό συλλογισμό και αρνείται ότι εκείνο το κοινό αξίωμα, “οι πράξεις ανήκουν στα υποστάματα”, είναι του Αριστοτέλη.»100
Όσο για τον Suárez, εξηγεί περαιτέρω ότι, ό,τι κι αν είπε πράγματι ή θα μπορούσε να είχε πει ο Αριστοτέλης, αυτό είναι άσχετο, αφού δεν γνώριζε τίποτε για τη θεολογική διάκριση ανάμεσα στη φύση και στην υπόσταση, η οποία ανήκει στην πίστη:
*Denique, V Metaph., c. 8, dividit substantiam prout significat quidditatem, cuius ratio est definitio, vel prout significat substantialia supposita seu individua; inter significationem autem individuae naturae vel suppositi nunquam distinxit. Quidquid vero ipse in hoc senserit, non refert, quia mysteria fidei, ex quibus haec disputatio maxime pendet, ignoravit.*101
«Τέλος, στο Ε΄ βιβλίο της Μεταφυσικής, κεφ. 8, διαιρεί την ουσία καθόσον σημαίνει το τί ἦν εἶναι, του οποίου λόγος είναι ο ορισμός, ή καθόσον σημαίνει τα ουσιώδη υποστάματα ή άτομα· ωστόσο ποτέ δεν διέκρινε ανάμεσα στη σημασία της ατομικής φύσης και του υποστάματος. Ό,τι κι αν πίστευε ο ίδιος ως προς αυτό, δεν έχει σημασία, διότι αγνοούσε τα μυστήρια της πίστης, από τα οποία εξαρτάται κυρίως αυτή η συζήτηση.»101
Γνήσιο ή όχι, το αριστοτελικό αξίωμα έγινε αυτό που ο Leibniz ονόμασε «το ευρέως αποδεκτό αξίωμα ότι οι πράξεις ανήκουν στα υποκείμενα» και έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην ανάδυση του νεωτερικού υποκειμένου. Πώς; Γιατί; Πότε;
Σημειώσεις:
84 Για παράδειγμα: Illud quo primo aliquid operatur est forma operantis — «εκείνο μέσω του οποίου κάτι ενεργεί πρώτιστα είναι η μορφή του ενεργούντος»· Eius est potentia sicut subiecti, cuius est operatio — «σε εκείνον ανήκει η δύναμη ως σε υποκείμενο, στον οποίο ανήκει η ενέργεια»· Cuius est potentia, eius est actio — «σε όποιον ανήκει η δύναμη, σε αυτόν ανήκει και η πράξη»· accidens non excedit subiectum in quo est — «το συμβεβηκός δεν υπερβαίνει το υποκείμενο στο οποίο βρίσκεται»· denominationes sunt suppositorum — «οι ονομασίες ανήκουν στα υποστάματα»· omne accidens denominat subiectum — «κάθε συμβεβηκός ονομάζει το υποκείμενο»· accidens denominat proprium subiectum — «το συμβεβηκός ονομάζει το ίδιον υποκείμενο»· subiectum denominatur a propria actione — «το υποκείμενο ονομάζεται από τη δική του πράξη».
85 G. W. Leibniz, “Annotated Excerpts from Cordemoy’s Treatise” (A VI, iv, 1799), στο The Labyrinth of the Continuum. Writings on the Continuum Problem, 1672 to 1686, επιμ. και μτφρ. R. T. W. Arthur (New Haven: Yale University Press, 2001), 277.
86 Βλ. Θωμάς Ακινάτης, Super II Sent., dist. 3, qu. 1, art. 2.
87 Βλ. Θωμάς Ακινάτης, ST I, qu. 29, art. 1. Βλ. επίσης In I Sent., dist. 25, qu. 1, art. 1· dist. 23, qu. 1, art. 1· In II Sent., dist. 3, qu. 1, art. 2, ad 4m· Contra gentiles, Βιβλίο III, κεφ. 128 και 130· IV, κεφ. 26 και 52· De potentia, 9, 2 και 8, 4, ad 5m.
88 Βλ. Θωμάς Ακινάτης, ST I, qu. 75 art. 2, ad 3m. Οι λατίνοι αβερροϊστές διατύπωσαν τον ίδιο ισχυρισμό. Βλ. Siger of Brabant, De anima intellectiva, επιμ. B. Bazán, στο Siger de Brabant, Quaestiones in tertium De anima, De anima intellectiva, De aeternitate mundi (Louvain: Publications universitaires· Paris: Béatrice Nauwelaerts, 1972), 70-112, σσ. 84-85: cum intellectus dependeat ex corpore quia dependet ex phantasmate in intelligendo, non dependet ex eo sicut ex subiecto in quo sit intelligere, sed sicut ex obiecto, cum phantasmata sint intellectui sicut sensibilia sensui — «εφόσον ο νους εξαρτάται από το σώμα, επειδή κατά τη νόηση εξαρτάται από το φάντασμα, δεν εξαρτάται από αυτό ως από υποκείμενο στο οποίο βρίσκεται το νοείν, αλλά ως από αντικείμενο, αφού τα φαντάσματα είναι για τον νου όπως τα αισθητά για την αίσθηση»· M. Giele, Trois commentaires anonymes sur le Traité de l’âme d’Aristote (Louvain: Publications universitaires· Paris: Béatrice-Nauwelaerts, 1971), 75: [intelligere] eget . . . materiali corpore ut obiecto, non ut subiecto suo; et pro tanto est dicere hominem intelligere — «[το νοείν] χρειάζεται ... το υλικό σώμα ως αντικείμενο, όχι ως δικό του υποκείμενο· και κατά τούτο πρέπει να λέγεται ότι ο άνθρωπος νοεί». Βεβαίως, ο ισχυρισμός έχει διαφορετική σημασία μέσα σε μια διδασκαλία όπου ο νους είναι μόνο δυνάμει μέρος της ψυχής.
89 P.-S. Régis, L’usage de la raison et de la foy (Paris: J. Cusson, 1704), 17.
90 Μια τυπική —αντι-λοκκιανή— άποψη συνοψίζεται στο Charles Coppens, S.J., A Brief Text-Book of Logic and Mental Philosophy (New York: Schwartz, Kirwin, & Fauss, 1891), Mental Philosophy, Βιβλίο I, κεφ. 3, art. 1: «55. Μια πλήρης ουσία ονομάζεται υπόσταμα· ένα υπόσταμα προικισμένο με νου είναι πρόσωπο. Εφόσον η ανθρώπινη ψυχή δεν είναι πλήρης ουσία, δεν είναι πρόσωπο. ... Επειδή τα συμβεβηκότα υπάρχουν μέσα στην ουσία τους, οι πράξεις, οι οποίες είναι συμβεβηκότα, ανήκουν στο υπόσταμά τους· το υπόσταμα είναι εκείνο που ενεργεί, actiones sunt suppositorum· τα μέρη και οι δυνάμεις του υποστάματος δεν λέγεται τόσο κυρίως ότι ενεργούν, όσο ότι είναι τα όργανα μέσω των οποίων ενεργεί το υπόσταμα. Έτσι λέμε “ένας άνθρωπος περπατά”, όχι “τα πόδια του περπατούν”· “εγώ σκέφτομαι”, μάλλον παρά “ο νους μου σκέφτεται”· “βλέπουμε με τα μάτια μας, αισθανόμαστε με τα χέρια μας” κ.λπ. 56. Επειδή οι πράξεις ανήκουν κυρίως στο πρόσωπο, και το πρόσωπο που προσέλαβε την ανθρώπινη φύση στο μυστήριο της Λύτρωσης είναι το Δεύτερο Πρόσωπο της Μακαρίας Τριάδας, όλες οι πράξεις που Εκείνος επιτέλεσε στην προσληφθείσα ανθρώπινη φύση Του είναι πραγματικά πράξεις ενός θείου προσώπου, του Θεού· είναι θείες και επομένως άπειρης αξίας. Γινόμενος άνθρωπος προσέλαβε μια πλήρη ατομική ανθρώπινη φύση, δηλαδή ψυχή και σώμα όπως τα δικά μας, αλλά όχι ανθρώπινη προσωπικότητα· δεν είναι ανθρώπινο πρόσωπο, διότι το πρόσωπο είναι το έσχατο υπόστρωμα μιας νοερής φύσης. Αν, επομένως, το έσχατο υπόστρωμα ή πρόσωπο στον Χριστό ήταν ανθρώπινο, τότε δεν θα μπορούσαμε να λέμε αληθινά αυτό που ομολογούν όλοι οι χριστιανοί όταν απαγγέλλουν το Σύμβολο των Αποστόλων, δηλαδή ότι ο “μονογενής Υιός του Θεού γεννήθηκε από την Παρθένο Μαρία, έπαθε, ... σταυρώθηκε· πέθανε και ετάφη” κ.λπ., ούτε θα μπορούσε ο άγιος Ιωάννης να γράψει στο Ευαγγέλιό του: “ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν”. 57. Η προσωπική ταυτότητα συνίσταται στη μονιμότητα του νοερού υποστάματος, όχι στη συνέχεια της συνείδησής του· διότι ακόμη και όταν είμαστε εντελώς ασυνείδητοι, εξακολουθούμε να είμαστε τα ίδια ατομικά πρόσωπα. Η ανθρωπότητα ποτέ δεν πίστεψε ότι ένας άνθρωπος, χάνοντας τη συνείδηση, παύει να είναι πρόσωπο ή γίνεται άλλο πρόσωπο. Σε αυτό το σημείο ο Locke, όπως και πολλοί άλλοι φιλόσοφοι, έγραψε πολλά που η κοινή λογική δεν υποστηρίζει.»
91 Βλ. Αριστοτέλης, Περὶ ψυχῆς, I, 4, 408b11 κ.ε., μτφρ. M. Durrant, στο Aristotle’s De Anima in Focus, επιμ. M. Durrant (London and New York: Routledge, 1993), 19: «Ωστόσο, ακόμη και τότε, το να λέμε ότι η ψυχή οργίζεται είναι σαν να έλεγε κανείς ότι η ψυχή υφαίνει ή οικοδομεί. Αναμφίβολα θα ήταν καλύτερο να μη λέμε ότι η ψυχή οικτίρει ή μαθαίνει ή σκέπτεται, αλλά ότι ο άνθρωπος το κάνει αυτό με την ψυχή· και αυτό επίσης όχι με την έννοια ότι η κίνηση συμβαίνει μέσα στην ψυχή, αλλά με την έννοια ότι η κίνηση άλλοτε φθάνει έως την ψυχή και άλλοτε ξεκινά από την ψυχή.»
92 R. Dragonetti, Le mirage des sources. L’art du faux dans le roman médiéval (Paris: Seuil, 1987), 45-48, παραθέτοντας Alain de Lille, De fide catholica, 1.30.
93 Aristoteles Latinus, τόμ. XXV.1-1a: Metaphysica, lib. I-IV.4. Translatio Iacobi sive “Vetustissima” cum Scholiis et Translatio Composita sive “Vetus”, επιμ. G. Vuillemin-Diem (Brussels and Paris: Desclée De Brouwer, 1970), σ. 6, στ. 9-10.
94 Aristoteles Latinus, τόμ. XXV.2: Metaphysica, lib. I-X, XII-XIV. Translatio Anonyma sive “Media”, επιμ. G. Vuillemin-Diem (Leiden: E. J. Brill, 1976), σ. 8, στ. 6-7.
95 C. Bennett, New Latin Grammar, § 200, διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://www.thelatinlibrary.com/bennett.html· πρόσβαση στις 28 Μαρτίου 2008.
96 Όπ. παρ., § 199.
97 F. Suárez, Disputatio XXXIV, sectio III, § 18: “An distinctio suppositi a natura fiat per accidentia vel principia individuantia”, διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://www.telefonica.net/web2/salcascu/d34.htm· πρόσβαση στις 28 Μαρτίου 2008.
98 Όπ. παρ.
99 J. Poinsot, Philosophia naturalis, Ia Pars, qu. 7, art. 2 (Rome: Marietti, 1931-1965), τόμ. I, 123.
100 Juan de Lugo, Disputationes scholasticae de Incarnatione dominica (De meritis praecedentibus mysterium Incarnationis), sectio 1, § 2 (Lyons, 1633), 139b: “Utrum humanitas Christi mereri potuerit unionem ad Verbum.”
101 F. Suárez, Disputatio XXXIV, sectio III, § 18: “An distinctio suppositi a natura fiat per accidentia vel principia individuantia”, διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://www.telefonica.net/web2/salcascu/d34.htm· πρόσβαση στις 28 Μαρτίου 2008.
Συνεχίζεται
85 G. W. Leibniz, “Annotated Excerpts from Cordemoy’s Treatise” (A VI, iv, 1799), στο The Labyrinth of the Continuum. Writings on the Continuum Problem, 1672 to 1686, επιμ. και μτφρ. R. T. W. Arthur (New Haven: Yale University Press, 2001), 277.
86 Βλ. Θωμάς Ακινάτης, Super II Sent., dist. 3, qu. 1, art. 2.
87 Βλ. Θωμάς Ακινάτης, ST I, qu. 29, art. 1. Βλ. επίσης In I Sent., dist. 25, qu. 1, art. 1· dist. 23, qu. 1, art. 1· In II Sent., dist. 3, qu. 1, art. 2, ad 4m· Contra gentiles, Βιβλίο III, κεφ. 128 και 130· IV, κεφ. 26 και 52· De potentia, 9, 2 και 8, 4, ad 5m.
88 Βλ. Θωμάς Ακινάτης, ST I, qu. 75 art. 2, ad 3m. Οι λατίνοι αβερροϊστές διατύπωσαν τον ίδιο ισχυρισμό. Βλ. Siger of Brabant, De anima intellectiva, επιμ. B. Bazán, στο Siger de Brabant, Quaestiones in tertium De anima, De anima intellectiva, De aeternitate mundi (Louvain: Publications universitaires· Paris: Béatrice Nauwelaerts, 1972), 70-112, σσ. 84-85: cum intellectus dependeat ex corpore quia dependet ex phantasmate in intelligendo, non dependet ex eo sicut ex subiecto in quo sit intelligere, sed sicut ex obiecto, cum phantasmata sint intellectui sicut sensibilia sensui — «εφόσον ο νους εξαρτάται από το σώμα, επειδή κατά τη νόηση εξαρτάται από το φάντασμα, δεν εξαρτάται από αυτό ως από υποκείμενο στο οποίο βρίσκεται το νοείν, αλλά ως από αντικείμενο, αφού τα φαντάσματα είναι για τον νου όπως τα αισθητά για την αίσθηση»· M. Giele, Trois commentaires anonymes sur le Traité de l’âme d’Aristote (Louvain: Publications universitaires· Paris: Béatrice-Nauwelaerts, 1971), 75: [intelligere] eget . . . materiali corpore ut obiecto, non ut subiecto suo; et pro tanto est dicere hominem intelligere — «[το νοείν] χρειάζεται ... το υλικό σώμα ως αντικείμενο, όχι ως δικό του υποκείμενο· και κατά τούτο πρέπει να λέγεται ότι ο άνθρωπος νοεί». Βεβαίως, ο ισχυρισμός έχει διαφορετική σημασία μέσα σε μια διδασκαλία όπου ο νους είναι μόνο δυνάμει μέρος της ψυχής.
89 P.-S. Régis, L’usage de la raison et de la foy (Paris: J. Cusson, 1704), 17.
90 Μια τυπική —αντι-λοκκιανή— άποψη συνοψίζεται στο Charles Coppens, S.J., A Brief Text-Book of Logic and Mental Philosophy (New York: Schwartz, Kirwin, & Fauss, 1891), Mental Philosophy, Βιβλίο I, κεφ. 3, art. 1: «55. Μια πλήρης ουσία ονομάζεται υπόσταμα· ένα υπόσταμα προικισμένο με νου είναι πρόσωπο. Εφόσον η ανθρώπινη ψυχή δεν είναι πλήρης ουσία, δεν είναι πρόσωπο. ... Επειδή τα συμβεβηκότα υπάρχουν μέσα στην ουσία τους, οι πράξεις, οι οποίες είναι συμβεβηκότα, ανήκουν στο υπόσταμά τους· το υπόσταμα είναι εκείνο που ενεργεί, actiones sunt suppositorum· τα μέρη και οι δυνάμεις του υποστάματος δεν λέγεται τόσο κυρίως ότι ενεργούν, όσο ότι είναι τα όργανα μέσω των οποίων ενεργεί το υπόσταμα. Έτσι λέμε “ένας άνθρωπος περπατά”, όχι “τα πόδια του περπατούν”· “εγώ σκέφτομαι”, μάλλον παρά “ο νους μου σκέφτεται”· “βλέπουμε με τα μάτια μας, αισθανόμαστε με τα χέρια μας” κ.λπ. 56. Επειδή οι πράξεις ανήκουν κυρίως στο πρόσωπο, και το πρόσωπο που προσέλαβε την ανθρώπινη φύση στο μυστήριο της Λύτρωσης είναι το Δεύτερο Πρόσωπο της Μακαρίας Τριάδας, όλες οι πράξεις που Εκείνος επιτέλεσε στην προσληφθείσα ανθρώπινη φύση Του είναι πραγματικά πράξεις ενός θείου προσώπου, του Θεού· είναι θείες και επομένως άπειρης αξίας. Γινόμενος άνθρωπος προσέλαβε μια πλήρη ατομική ανθρώπινη φύση, δηλαδή ψυχή και σώμα όπως τα δικά μας, αλλά όχι ανθρώπινη προσωπικότητα· δεν είναι ανθρώπινο πρόσωπο, διότι το πρόσωπο είναι το έσχατο υπόστρωμα μιας νοερής φύσης. Αν, επομένως, το έσχατο υπόστρωμα ή πρόσωπο στον Χριστό ήταν ανθρώπινο, τότε δεν θα μπορούσαμε να λέμε αληθινά αυτό που ομολογούν όλοι οι χριστιανοί όταν απαγγέλλουν το Σύμβολο των Αποστόλων, δηλαδή ότι ο “μονογενής Υιός του Θεού γεννήθηκε από την Παρθένο Μαρία, έπαθε, ... σταυρώθηκε· πέθανε και ετάφη” κ.λπ., ούτε θα μπορούσε ο άγιος Ιωάννης να γράψει στο Ευαγγέλιό του: “ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν”. 57. Η προσωπική ταυτότητα συνίσταται στη μονιμότητα του νοερού υποστάματος, όχι στη συνέχεια της συνείδησής του· διότι ακόμη και όταν είμαστε εντελώς ασυνείδητοι, εξακολουθούμε να είμαστε τα ίδια ατομικά πρόσωπα. Η ανθρωπότητα ποτέ δεν πίστεψε ότι ένας άνθρωπος, χάνοντας τη συνείδηση, παύει να είναι πρόσωπο ή γίνεται άλλο πρόσωπο. Σε αυτό το σημείο ο Locke, όπως και πολλοί άλλοι φιλόσοφοι, έγραψε πολλά που η κοινή λογική δεν υποστηρίζει.»
91 Βλ. Αριστοτέλης, Περὶ ψυχῆς, I, 4, 408b11 κ.ε., μτφρ. M. Durrant, στο Aristotle’s De Anima in Focus, επιμ. M. Durrant (London and New York: Routledge, 1993), 19: «Ωστόσο, ακόμη και τότε, το να λέμε ότι η ψυχή οργίζεται είναι σαν να έλεγε κανείς ότι η ψυχή υφαίνει ή οικοδομεί. Αναμφίβολα θα ήταν καλύτερο να μη λέμε ότι η ψυχή οικτίρει ή μαθαίνει ή σκέπτεται, αλλά ότι ο άνθρωπος το κάνει αυτό με την ψυχή· και αυτό επίσης όχι με την έννοια ότι η κίνηση συμβαίνει μέσα στην ψυχή, αλλά με την έννοια ότι η κίνηση άλλοτε φθάνει έως την ψυχή και άλλοτε ξεκινά από την ψυχή.»
92 R. Dragonetti, Le mirage des sources. L’art du faux dans le roman médiéval (Paris: Seuil, 1987), 45-48, παραθέτοντας Alain de Lille, De fide catholica, 1.30.
93 Aristoteles Latinus, τόμ. XXV.1-1a: Metaphysica, lib. I-IV.4. Translatio Iacobi sive “Vetustissima” cum Scholiis et Translatio Composita sive “Vetus”, επιμ. G. Vuillemin-Diem (Brussels and Paris: Desclée De Brouwer, 1970), σ. 6, στ. 9-10.
94 Aristoteles Latinus, τόμ. XXV.2: Metaphysica, lib. I-X, XII-XIV. Translatio Anonyma sive “Media”, επιμ. G. Vuillemin-Diem (Leiden: E. J. Brill, 1976), σ. 8, στ. 6-7.
95 C. Bennett, New Latin Grammar, § 200, διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://www.thelatinlibrary.com/bennett.html· πρόσβαση στις 28 Μαρτίου 2008.
96 Όπ. παρ., § 199.
97 F. Suárez, Disputatio XXXIV, sectio III, § 18: “An distinctio suppositi a natura fiat per accidentia vel principia individuantia”, διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://www.telefonica.net/web2/salcascu/d34.htm· πρόσβαση στις 28 Μαρτίου 2008.
98 Όπ. παρ.
99 J. Poinsot, Philosophia naturalis, Ia Pars, qu. 7, art. 2 (Rome: Marietti, 1931-1965), τόμ. I, 123.
100 Juan de Lugo, Disputationes scholasticae de Incarnatione dominica (De meritis praecedentibus mysterium Incarnationis), sectio 1, § 2 (Lyons, 1633), 139b: “Utrum humanitas Christi mereri potuerit unionem ad Verbum.”
101 F. Suárez, Disputatio XXXIV, sectio III, § 18: “An distinctio suppositi a natura fiat per accidentia vel principia individuantia”, διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://www.telefonica.net/web2/salcascu/d34.htm· πρόσβαση στις 28 Μαρτίου 2008.
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου