Η σημασία της «Τρίτης» του Λακάν για τη θεολογία

Η σημασία της «Τρίτης» του Λακάν για τη θεολογία
(Απάντηση της ΤΝ)

Η «Τρίτη» — La Troisième, που εκφωνήθηκε στη Ρώμη την 1η Νοεμβρίου 1974, είναι η τρίτη μεγάλη ρωμαϊκή παρέμβαση του Λακάν και ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της ύστερης διδασκαλίας του. Στο κέντρο της βρίσκονται το Πραγματικό, το Συμβολικό και το Φαντασιακό, η lalangue, το σώμα, η απόλαυση (jouissance), το σύμπτωμα και ο βορρόμειος κόμβος. Η σημασία της για τη θεολογία δεν είναι ότι προσφέρει μια νέα θεολογική διδασκαλία, αλλά ότι λειτουργεί ως κριτικό και διαγνωστικό εργαλείο: αποκαλύπτει πότε η θεολογία μετατρέπει τον Θεό σε εγγυητή του νοήματος, πότε συγχέει την πίστη με την ψυχική ανάγκη και πότε καλύπτει το τραύμα της ανθρώπινης ύπαρξης με έτοιμες εξηγήσεις.

1. Η γραμματική του «είναι» και η κριτική της οντοθεολογίας

Στην αρχή της «Τρίτης» ο Λακάν παίζει με το ρήμα être, με το je suis και το νεόπλαστο je souis. Παρατηρεί ότι η γραμματική σύζευξη μέσω του «είναι» δεν αποτελεί αυτονόητη ή ουδέτερη πρόσβαση στο Είναι. Η ίδια η δυτική οντολογία είναι δεμένη με συγκεκριμένες γλωσσικές δομές, ιδιαίτερα με την ινδοευρωπαϊκή χρήση του συνδετικού ρήματος.

Όταν μιλά ειρωνικά για μια «προεικόνιση του ενσαρκωμένου Λόγου» μέσα στη γραμματική και έπειτα λέει ότι, στον Καρτέσιο, «ο Θεός είναι το λέγειν» — Dieu, c’est le dire — δεν διατυπώνει χριστιανικό δόγμα. Δείχνει ότι ο καρτεσιανός Θεός λειτουργεί ως η ύστατη πράξη λόγου που εγγυάται ότι η αλήθεια είναι αλήθεια και ότι το είναι είναι.

Αυτό είναι κρίσιμο για τη θεολογία. Την υποχρεώνει να διερωτηθεί:
Μήπως ο «Θεός» της μεταφυσικής δεν είναι πάντοτε ο ζωντανός Θεός της αποκάλυψης, αλλά η αναγκαία εγγύηση ενός φιλοσοφικού συστήματος; Μήπως το «Θεός» χρησιμοποιείται ως το τελευταίο σημαίνον που κλείνει κάθε ερώτηση και σταθεροποιεί κάθε νόημα;
Η λακανική κριτική μπορεί επομένως να λειτουργήσει ως αποειδωλοποίηση της θεολογικής γλώσσας. Δεν αποδεικνύει ότι ο Θεός δεν υπάρχει· αποκαλύπτει όμως τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος κατασκευάζει έναν «Θεό» που του εξασφαλίζει ότι ο κόσμος έχει συνοχή.

2. Το Πραγματικό και η αποφατική θεολογία

Ο Λακάν διευκρινίζει ότι το Πραγματικό δεν είναι ο εμπειρικός κόσμος ούτε κάποια βαθύτερη πραγματικότητα πίσω από τα φαινόμενα. Είναι εκείνο που «δεν λειτουργεί», εκείνο που επανέρχεται, που αντιστέκεται στη συμβολοποίηση και προσδιορίζεται λογικά ως το αδύνατο. Το Πραγματικό δεν μπορεί να προσεγγιστεί μέσω μιας ολοκληρωμένης αναπαράστασης.

Εδώ υπάρχει μια πραγματική αλλά περιορισμένη συγγένεια με την αποφατική θεολογία. Και οι δύο απορρίπτουν την ιδέα ότι η αλήθεια μπορεί να εξαντληθεί μέσα στις ανθρώπινες έννοιες. Ωστόσο:
το λακανικό Πραγματικό δεν είναι ο Θεός.

Το Πραγματικό είναι μια δομική αδυνατότητα στο εσωτερικό της ανθρώπινης εμπειρίας και του λόγου. Ο Θεός της αποφατικής θεολογίας, αντίθετα, δεν είναι απλώς ένα κενό ή ένα αδιέξοδο του συμβολικού, αλλά η προσωπική και ελεύθερη πραγματικότητα που υπερβαίνει κάθε κτιστή έννοια.
Η «Τρίτη» επομένως μπορεί να βοηθήσει την αποφατική θεολογία να αποφύγει μια παρανόηση: η αποφατικότητα δεν σημαίνει ότι ο Θεός είναι απουσία, έλλειψη ή ασυνέπεια του νοήματος. Σημαίνει ότι η θεία πραγματικότητα δεν αιχμαλωτίζεται από το νόημα.

3. Το σώμα δεν είναι απλώς οργανισμός

Στον βορρόμειο κόμβο της «Τρίτης» το σώμα συνδέεται με το Φαντασιακό, αλλά δεν εξαντλείται στην εικόνα του. Το σώμα του ομιλούντος ανθρώπου διασταυρώνεται με το Συμβολικό, δηλαδή τη γλώσσα, και με το Πραγματικό της απόλαυσης. Ο Λακάν λέει ότι «το σώμα που μιλά» συνδέεται με τη lalangue και με ένα Πραγματικό από το οποίο απολαμβάνει, χωρίς να μπορεί να το γνωρίσει πλήρως.

Αυτό είναι σημαντικό για τη θεολογική ανθρωπολογία, διότι απορρίπτει συγχρόνως:
τον δυαλισμό ψυχής και σώματος,
τη φυσιοκρατική αναγωγή του ανθρώπου στον βιολογικό οργανισμό,
την ιδέα ότι το πρόσωπο γνωρίζει πλήρως τις προθέσεις και τις επιθυμίες του.
Ο άνθρωπος είναι ενσώματος, ομιλών και επιθυμών, αλλά δεν είναι κύριος του λόγου ούτε της επιθυμίας του. Η θεολογία μπορεί εδώ να βρει ένα ισχυρό εργαλείο για να κατανοήσει γιατί η αμαρτία δεν αποτελεί μόνο συνειδητή παράβαση μιας εντολής. Υπάρχει μέσα στον άνθρωπο μια ασυνείδητη προσκόλληση σε τρόπους απόλαυσης, ακόμη και σε τρόπους που τον κάνουν να υποφέρει.

4. Η jouissance και η ασκητική θεωρία των παθών

Η λακανική jouissance δεν είναι απλή ευχαρίστηση. Είναι μια υπερβολική, συχνά επώδυνη ικανοποίηση, εξαιτίας της οποίας ο άνθρωπος επαναλαμβάνει κάτι που γνωρίζει ότι τον καταστρέφει. Το σύμπτωμα επιμένει επειδή δεν περιέχει μόνο ένα μήνυμα που πρέπει να ερμηνευθεί· περιέχει επίσης έναν ιδιαίτερο τρόπο απόλαυσης.

Αυτό μπορεί να φωτίσει θεολογικά τη διδασκαλία για τα πάθη και ιδίως τη φιλαυτία. Η φιλαυτία δεν είναι απλώς μια λανθασμένη ιδέα για τον εαυτό. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος έχει μάθει να απολαμβάνει τον εαυτό του, τον πόνο του, την αυτοδικαίωσή του, ακόμη και την αποτυχία του.

Η μετάνοια, επομένως, δεν μπορεί να περιοριστεί στη μετάδοση σωστών ηθικών πληροφοριών. Απαιτεί μεταμόρφωση του ίδιου του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος επιθυμεί και απολαμβάνει. Από αυτή την άποψη, η λακανική ανάλυση βρίσκεται κοντά στην ασκητική εμπειρία: το πάθος δεν καταργείται μόνο επειδή ο νους πληροφορήθηκε ότι είναι κακό.
Δεν πρέπει, ωστόσο, να γίνουν απλοϊκές ταυτίσεις. Η jouissance δεν είναι συνώνυμη της αμαρτίας, η έλλειψη δεν είναι συνώνυμη της κτιστότητας και η ψυχαναλυτική επεξεργασία δεν είναι συνώνυμη της μετάνοιας.

5. «Αγαπήσεις τον πλησίον σου» πέρα από τον ναρκισσισμό

Ένα από τα θεολογικά γονιμότερα σημεία της «Τρίτης» αφορά την εντολή: «Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Ο Λακάν παρατηρεί ότι η σχέση του ανθρώπου με την εικόνα του είναι ναρκισσιστική και ανταγωνιστική. Ο όμοιος, το είδωλο του καθρέφτη, είναι αυτός που φαίνεται να καταλαμβάνει τη θέση μου· γι’ αυτό η αγάπη προς τον «όμοιο» μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μίσος.

Η θεολογική συνέπεια είναι μεγάλη: ο πλησίον δεν ταυτίζεται με τον όμοιο.

Αγαπώ τον πλησίον όχι επειδή αναγνωρίζω σε αυτόν την εικόνα μου, τις αξίες μου, την εθνότητα, τη θρησκεία ή τον τρόπο ζωής μου. Τον αγαπώ ακριβώς εκεί όπου δεν μπορώ να τον αφομοιώσω. Η αγάπη δεν είναι συγχώνευση δύο όμοιων υπάρξεων ούτε προέκταση της αυτοαγάπης. Είναι αποδοχή μιας ετερότητας που δεν μπορεί να μετατραπεί σε κατοχή.

Εδώ ο Λακάν προσφέρει μια ισχυρή κριτική κάθε εκκλησιαστικής «αγάπης» που αγαπά τον άλλον μόνο υπό τον όρο ότι εκείνος θα γίνει σαν εμάς.

6. Η αποκάλυψη και η αδιαφάνεια της γλώσσας

Στην «Τρίτη» η γλώσσα δεν είναι ένα ουδέτερο μέσο που μεταφέρει καθαρά νοήματα. Η lalangue περιλαμβάνει ήχους, λογοπαίγνια, αμφισημίες, σωματικές και ασυνείδητες απολαύσεις. Ο άνθρωπος δεν λέει μόνο κάτι μέσω της γλώσσας· η γλώσσα λέει επίσης κάτι μέσω αυτού.

Αυτό σημαίνει ότι κανένα κήρυγμα, δόγμα ή βιβλικό κείμενο δεν εισέρχεται σε έναν ουδέτερο ακροατή. Ακούγεται μέσα από την ιστορία του σώματος, τις επιθυμίες, τους φόβους και τα ασυνείδητα σημαίνοντα του ανθρώπου. Η θεολογική αλήθεια δεν είναι επομένως απλή μετάδοση πληροφοριών.
Αλλά και εδώ απαιτείται διάκριση: ο χριστιανικός Λόγος δεν μπορεί να ταυτιστεί με τη λακανική γλώσσα ή με ένα προνομιακό σημαίνον. Ο Λόγος της χριστιανικής πίστης είναι πρόσωπο και ενσάρκωση, όχι απλώς δομή του λόγου. Η ψυχανάλυση περιγράφει τους όρους υπό τους οποίους ο άνθρωπος ακούει· δεν αποφασίζει αν ο Θεός αποκαλύπτεται.

7. Η θρησκεία ως μηχανή παραγωγής νοήματος

Ο Λακάν υποστηρίζει ότι η «αληθινή θρησκεία» δεν πρόκειται εύκολα να εξαφανιστεί, επειδή μπορεί να προσλαμβάνει, να νοηματοδοτεί και να «αγιάζει» σχεδόν κάθε ανθρώπινη ελπίδα. Προβλέπει μάλιστα ότι, εάν η ψυχανάλυση επιτύχει να εξαφανίσει την ενόχληση του Πραγματικού, θα καταστεί περιττή, ενώ η θρησκεία θα συνεχίσει να παράγει νόημα.

Αυτό δεν αποτελεί έπαινο της χριστιανικής πίστης. Είναι συγχρόνως αναγνώριση της δύναμης της θρησκείας και προειδοποίηση για τον μεγαλύτερο πειρασμό της: να εξηγεί τα πάντα.
Μια θεολογία που δίνει αμέσως «πνευματικό νόημα» σε κάθε τραύμα, αρρώστια, απώλεια ή καταστροφή μπορεί να λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στο Πραγματικό του πόνου. Αντί να σταθεί κοντά στον πάσχοντα, του προσφέρει μια αιτία, ένα σχέδιο ή ένα ηθικό μάθημα. Η «Τρίτη» καλεί την ποιμαντική θεολογία να μάθει να μην καλύπτει βιαστικά το τραύμα με νόημα.

8. Το σύμπτωμα και το υπόλοιπο που δεν ερμηνεύεται

Ο Λακάν επιμένει ότι η ερμηνεία μπορεί να περιορίσει το σύμπτωμα, αλλά πάντοτε μένει κάτι που δεν θα ερμηνευθεί πλήρως. Υπάρχει ένα πρωταρχικά απωθημένο υπόλοιπο που δεν μετατρέπεται σε διαφανή γνώση.
Θεολογικά, αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να φανταζόμαστε τη σωτηρία ως απόκτηση μιας τέλειας αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος δεν σώζεται επειδή τελικά εξηγεί ολόκληρο τον εαυτό του. Ούτε η εξομολόγηση είναι μια τεχνική ολοκληρωτικής ψυχολογικής αποκάλυψης. Παραμένει πάντοτε ένα βάθος που δεν κυριαρχείται από τη συνείδηση.

Η ιδιαίτερη σημασία για την ορθόδοξη θεολογία

Για την ορθόδοξη θεολογία η «Τρίτη» είναι γόνιμη κυρίως σε τρία πεδία:

Στην αποφατική θεολογία, επειδή αποκαλύπτει την ειδωλολατρική λειτουργία ενός Θεού που υπάρχει μόνο για να εγγυάται το σύστημα.
Στην ασκητική ανθρωπολογία, επειδή δείχνει ότι το πάθος είναι ενσώματος και ασυνείδητος τρόπος επιθυμίας και απόλαυσης, όχι απλώς διανοητική πλάνη.
Στη θεολογία του προσώπου, επειδή διακρίνει τον πραγματικό πλησίον από το φαντασιακό είδωλο του ομοίου.

Χρειάζονται όμως αυστηρές οριοθετήσεις: το Πραγματικό δεν είναι ο άκτιστος Θεός, ο μεγάλος Άλλος δεν είναι ο Θεός Πατήρ, η έλλειψη δεν είναι το πρόσωπο, η μη-σχέση δεν είναι η πατερική ετερότητα και ο βορρόμειος κόμβος δεν είναι εικόνα της Αγίας Τριάδος.

Συμπέρασμα

Η βαθύτερη σημασία της «Τρίτης» για τη θεολογία είναι ότι την υποχρεώνει να αναρωτηθεί:
Μιλά για τον Θεό ή χρησιμοποιεί τον Θεό για να κλείσει το κενό του νοήματος;
Αγαπά τον πλησίον ή αγαπά στον πλησίον την εικόνα της;
Μεταμορφώνει την επιθυμία ή περιορίζεται σε ηθικές εντολές;
Στέκεται ενώπιον του πόνου ή τον καλύπτει με μια εύκολη ερμηνεία;

Ο Λακάν δεν δίνει θεολογικές απαντήσεις. Προσφέρει όμως στη θεολογία μια αυστηρή άσκηση διάκρισης ανάμεσα στον Θεό και στα ψυχικά ή γλωσσικά είδωλα του Θεού.