Προσφέρουμε στους αναγνώστες μια κριτική σκέψη σχετικά με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας (1929–2026), του τελευταίου της Σχολής της Φρανκφούρτης, του πιο επιδραστικού μεταπολεμικού Γερμανού διανοούμενου και του εφευρέτη διφορούμενων εννοιών όπως η «επικοινωνιακή δράση» και ο «συνταγματικός πατριωτισμός». Το κείμενο προέρχεται από το www.noticiasholisticas.com.ar . Η μετάφραση από το πρωτότυπο γερμανικό έγινε από τον Multipolar Press. Η ιταλική έκδοση και οι σημειώσεις είναι του Roberto Pecchioli.
Από τους νεκρούς, τίποτα δεν είναι καλύτερο από το καλό. Στην περίπτωση του Γιούργκεν Χάμπερμας, ο οποίος απεβίωσε στις 14 Μαρτίου σε ηλικία 96 ετών, δικαιολογείται μια εξαίρεση. Ο Χάμπερμας ήταν ένας από τους κύριους αρχιτέκτονες της ευθυγράμμισης της Γερμανίας με τη Δύση μετά το 1945. Πέτυχε αυτόν τον στόχο μολύνοντας την πολιτική αριστερά με έναν εκσυγχρονισμένο μαρξισμό, εμπλουτισμένο από αμερικανικά και εβραϊκά διανοητικά ρεύματα, κατευθύνοντάς την έτσι αποφασιστικά προς μια φιλοδυτική θέση. Σε αυτόν τον ρόλο, έγινε ένας από τους πιο επιδραστικούς υποστηρικτές της μεταπολεμικής γερμανικής «επανεκπαίδευσης». Γεννημένος στο Ντίσελντορφ, ο Χάμπερμας - ο οποίος κατά τη διάρκεια του πολέμου ήταν ένας πολύ νεαρός ηγέτης της Ναζιστικής Νεολαίας (Jungvolk) - γρήγορα έγινε προϊόν της ίδιας αυτής επανεκπαίδευσης και καθιερώθηκε ως η ηθική αυθεντία της νεαρής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας. Κανένας διανοούμενος δεν διαμόρφωσε τόσο βαθιά την πολιτική και πολιτική αυτοαντίληψη της μεταπολεμικής δυτικογερμανικής κοινωνίας.
Ο Χάμπερμας δίδαξε στους Γερμανούς να αποκηρύσσουν τις παραδόσεις τους και να αναζητούν τη λύτρωση στη γλώσσα των «δυτικών αξιών». Το 1999, κατά τη διάρκεια της επίθεσης του ΝΑΤΟ στη Γιουγκοσλαβία, χειροκρότησε ανοιχτά την επέμβαση, παρουσιάζοντάς την ως κάτι περισσότερο από «επείγουσα βοήθεια νομιμοποιημένη από το διεθνές δίκαιο».1 Ταυτόχρονα, επιδόθηκε στις μεγαλόστομες εικασίες ότι ο κόσμος μετακινούνταν «από το κλασικό διεθνές δίκαιο των κυρίαρχων κρατών στο κοσμοπολίτικο δίκαιο μιας κοινωνίας πολιτών του κόσμου».2 Οι συνέπειες αυτής της σκέψης είναι πλέον εμφανείς. Όταν η Γερμανία επανενώθηκε το 1989, ο Χάμπερμας αντέδρασε με ενόχληση, προειδοποιώντας ότι η εθνική ενότητα της Γερμανίας θα μπορούσε να συγκρουστεί με «τους οικουμενικούς κανόνες που διέπουν τη συνύπαρξη ίσων τρόπων ζωής».3 Ωστόσο, ακόμη και τότε, ήταν κυρίως οι θεωρητικές κατασκευές του Χάμπερμας που συγκρούονταν με την πραγματικότητα.
Αφού απέκτησε το διδακτορικό του το 1954 υπό την καθοδήγηση του πρώην εθνικοσοσιαλιστή ακτιβιστή Έριχ Ρότακερ και δημοσίευσε μία από τις πρώτες κριτικές του Μάρτιν Χάιντεγκερ, ο Χάμπερμας μεταφέρθηκε στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών στη Φρανκφούρτη από τον Τέοντορ Β. Αντόρνο, κεντρική φυσιογνωμία σε αυτό που θα γινόταν γνωστό ως Σχολή της Φρανκφούρτης. Εκεί, μετέτρεψε την λεγόμενη Κριτική Θεωρία του Αντόρνο σε μια περίτεχνη θεωρία επικοινωνίας, παίζοντας έτσι καθοριστικό ρόλο στην αποκατάσταση του πνευματικού κύρους του μαρξισμού στη Δυτική Ευρώπη και επηρεάζοντας μια νέα γενιά αριστερών ακαδημαϊκών και στοχαστών. Το σημαντικό του έργο, η δίτομη Θεωρία της Επικοινωνιακής Δράσης (1981), υπόσχεται χειραφέτηση μέσω της έννοιας του «λόγου», ενός υποτιθέμενου «απαλλαγμένου από την κυριαρχία» λόγου. Στην πράξη, ωστόσο, ο ίδιος ο λόγος του Χάμπερμας λειτουργεί ως μηχανισμός κυριαρχίας. Όποιος αρνείται να αποδεχτεί τους κανόνες του αποκλείεται από τη συμμετοχή.6 Είναι μια θεωρία αποκλεισμού που μεγάλο μέρος της αριστεράς έχει εσωτερικεύσει σε σημείο πλήρους αποσύνδεσης από την πραγματικότητα. Αυτό είναι σαφώς εμφανές στον σχεδόν θρησκευτικό εξοστρακισμό που επιβάλλεται σήμερα στο κόμμα AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία).
Ταυτόχρονα, στον Χάμπερμας, ο λόγος γίνεται υποκατάστατο της δράσης: οι ατελείωτες συζητήσεις αντικαθιστούν τις συγκεκριμένες πράξεις. Μια ολόκληρη γενιά, διαμορφωμένη από τα φοιτητικά κινήματα, απορρόφησε αυτή τη νοοτροπία και ανήλθε σε κορυφαίες θέσεις σε σχολεία, πανεπιστήμια, κομματικές γραφειοκρατίες και συνδικάτα: αφόρητοι και σε μεγάλο βαθμό αντιπαραγωγικοί αξιωματούχοι. Το γεγονός ότι επιτράπηκε σε αυτούς τους ανθρώπους να κυριαρχούν στον μετασχηματισμό της δυτικογερμανικής κοινωνίας για δεκαετίες έχει φέρει τη χώρα στην τρέχουσα κατάστασή της: διανοητικά, μοιάζει με ερημιά. Η λεγόμενη φιλοσοφία του Χάμπερμας είναι ένα καθαρά εγκεφαλικό κατασκεύασμα. Η γλώσσα του - λαβυρινθώδης, περίπλοκη και συχνά στα όρια του ακατανόητου - είναι ένα ατελείωτο παιχνίδι με αφηρημένους όρους. Στην πραγματικότητα, δεν προσφέρει ούτε γνώση ούτε ηθική διορατικότητα. Δεν συμβάλλει τίποτα στην κατανόηση κανενός. Το γεγονός ότι αυτό το έργο αντικατέστησε τη φιλοσοφική παράδοση από τον Πλάτωνα μέχρι τον Χάιντεγκερ στα γερμανικά πανεπιστήμια αντιπροσώπευε, για τη χώρα των ποιητών και των στοχαστών, ένα είδος πνευματικού εγκεφαλικού θανάτου.7
Σε αυτό το πλαίσιο, έρχονται στο μυαλό τα διαχρονικά λόγια του Κομφούκιου: «Αν τα ονόματα είναι λανθασμένα, η γλώσσα δεν θα αντιστοιχεί στην πραγματικότητα. Αν η γλώσσα δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα, οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να ευημερήσουν. Αν οι επιχειρήσεις δεν ευημερούν, η ηθική και η τέχνη δεν μπορούν να ανθίσουν. Αν η ηθική και η τέχνη δεν ανθίσουν, οι τιμωρίες θα είναι αναποτελεσματικές. Αν οι τιμωρίες είναι αναποτελεσματικές, οι άνθρωποι δεν θα ξέρουν τι να κάνουν. Επομένως, ο ευγενής άνθρωπος διασφαλίζει ότι οι έννοιές του μπορούν πάντα να εκφράζονται με λόγια και ότι τα λόγια του μπορούν πάντα να υλοποιούνται μέσω πράξεων. Όλα εξαρτώνται από αυτό».
Ο Χάμπερμας κατέχει εξέχουσα θέση στην πνευματική ιστορία: αυτή του καταστροφέα της σκέψης, ενός διαταράκτη μυαλών και ψυχών. Για δεκαετίες, θεωρούνταν η ηθική και πνευματική αυθεντία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Κατά τη διάρκεια της διαμάχης των ιστορικών της δεκαετίας του 1980, διεκδίκησε την εξουσία να καθορίζει τι θα έπρεπε να θεωρείται «λεκτικό» στη Γερμανία. Οποιαδήποτε προσπάθεια ερμηνείας της γερμανικής ιστορίας από μια οπτική γωνία διαφορετική από αυτήν της συλλογικής ενοχής απορρίφθηκε ως «απολογία». Επινόησε την έννοια του συνταγματικού πατριωτισμού, η οποία γρήγορα έγινε αγαπημένο σύνθημα μεταξύ των αριστερών υποστηρικτών της διάλυσης της Γερμανίας. Ωστόσο, η επιλογή είναι απλή: είτε πατριωτισμός είτε Σύνταγμα. Οι συνταγματικοί πατριώτες έχουν ήδη χάσει. Οι συνολικές συνέπειες της επιρροής του Χάμπερμας ήταν καταστροφικές. Έχει εκπαιδεύσει γενιές ακαδημαϊκών που σκόπευαν να μετατρέψουν τις πραγματικές κοινωνικές συγκρούσεις σε αφηρημένους λόγους, ενώ παράλληλα συσκότιζαν την κριτική σκέψη. Ακόμη και το φοιτητικό κίνημα, το οποίο αρχικά στόχευε σε συγκεκριμένη αλλαγή, εκφυλίστηκε υπό την επιρροή του σε μια αίρεση αφιερωμένη αποκλειστικά στην επικοινωνία. Χάρη στην πολιτιστική κυριαρχία της αριστεράς στα μέσα ενημέρωσης και τους θεσμούς, αυτή η νοοτροπία διαμόρφωσε τη δημόσια ζωή για δεκαετίες. Τελικά, ο Χάμπερμας ήταν, πάνω απ' όλα, ο μεγαλύτερος χειριστής του γερμανικού μυαλού από το 1945. Δεν υπάρχουν πολλοί λόγοι να θρηνήσουμε τον θάνατό του.
ΣΗΜΕΙΩΜΑ
1. Στη σύγχρονη ιστορία και τα τρέχοντα γεγονότα, με τους επιθετικούς πολέμους της Δύσης και του Ισραήλ και αμέτρητες άλλες συγκρούσεις, ο ορισμός του διεθνούς δικαίου που διατυπώθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο έχει αποδειχθεί ένα επικοινωνιακό μέσο χωρίς συγκεκριμένη αποτελεσματικότητα ή πραγματική βάση.
2. Εδώ είναι εμφανής η αποσύνδεση από τον νομικό ρεαλισμό του Καρλ Σμιτ και η προσκόλληση στην παγκοσμιοποιητική αφήγηση της Νέας Παγκόσμιας Τάξης.
3. Παραδόξως, η κομμουνιστική Ανατολική Γερμανία είχε διατηρήσει ορισμένα ειδικά γερμανικά χαρακτηριστικά που καταστράφηκαν συστηματικά στο δυτικό τμήμα του έθνους.
4. Η Σχολή της Φρανκφούρτης, που γεννήθηκε το 1923, μεταφέρθηκε στις ΗΠΑ υπό τον ναζισμό, ήταν ένα φυτώριο Γερμανών μαρξιστών διανοουμένων, όλοι εβραϊκής καταγωγής, που άλλαξαν το πρόσωπο της αρχικής ιδεολογίας, μετασχηματισμένης με μια φιλελεύθερη και ατομικιστική έννοια (H. Marcuse), χωρίς κομμουνισμό, υβριδισμένης με την ψυχανάλυση του S. Freud.
5. Ο Theodor W. Adorno (1903-1969) ήταν ο πιο διαυγής και περιεκτικός στοχαστής της Σχολής της Φρανκφούρτης, συγγραφέας των έργων «Διαλεκτική του Διαφωτισμού» και «Η Αυταρχική Προσωπικότητα», τα οποία θα αποτελούσαν το έδαφος για το κίνημα του 1968 και μια καταστροφική αντίληψη της ευρωπαϊκής ιστορίας και πολιτισμού. Η Κριτική Θεωρία του υιοθέτησε την κοινωνική έρευνα του Καρλ Μαρξ, απορρίπτοντας την κεντρική της εστίαση στην οικονομική πτυχή και επεκτείνοντάς την σε όλες τις κοινωνικές επιστήμες, από τη μουσική μέχρι την ψυχολογία και τη φιλοσοφία, από τη λογοτεχνία μέχρι την κοινωνιολογία, στερώντας έτσι ολόκληρη την ιδανική συσκευή του ευρωπαϊκού πολιτισμού από την αξία της.
6. Ο Καρλ Πόπερ δεν είχε ενεργήσει διαφορετικά στην πιο αυστηρά φιλελεύθερη πλευρά της πολιτιστικής και πολιτικής συζήτησης με την έννοια της Ανοιχτής Κοινωνίας, η οποία ωστόσο ήταν κλειστή σε όσους δεν συμμερίζονταν τις προϋποθέσεις της.
7. Τα τελευταία είκοσι χρόνια, η μεγάλη γερμανική φιλοσοφική παράδοση έχει αναβιώσει από έναν γερμανόφωνο στοχαστή κορεατικής καταγωγής, τον Byung Chul Han (1959-), ο οποίος ασπάστηκε τον καθολικισμό και ήταν κριτικός της τεχνολογικής μεταμοντερνικότητας.
8. Το ζήτημα της συλλογικής ενοχής για τον Ναζισμό (που επεκτείνεται σε άλλες πτυχές της γερμανικής ιστορίας και εθνικής ταυτότητας) αντιπροσωπεύει ένα ισχυρό πνευματικό και ηθικό εμπόδιο που εμποδίζει τη Γερμανία να ανακτήσει την αίσθηση του εαυτού της. Ολόκληρη η ιστορία του γερμανικού λαού ερμηνεύεται ως προετοιμασία για το ναζιστικό φαινόμενο, και κάθε «εθνική» αξίωση είναι μια λίγο πολύ συγκαλυμμένη απολογία για το καθεστώς του Χίτλερ, κατανοητή ως μια διαιωνισμένη συλλογική εικόνα της Γερμανίας.
9. Για τον Χάμπερμας, ο μόνος δυνατός πατριωτισμός συνδέεται με την ύπαρξη «καλών» δημόσιων νόμων, αποκομμένων από οποιαδήποτε άλλη σκέψη ή αρχή. Στην Ιταλία, η έννοια διαδόθηκε κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Κάρλο Τσιάμπι (1999-2006) και συνδέθηκε με το δημοκρατικό σύνταγμα του 1948, που θεωρείται η ιδρυτική πράξη της Ιταλίας. Πρόκειται για μια ιστορική διαστρέβλωση που βασίζεται στη δαιμονοποίηση του φασισμού αλλά και της προηγούμενης εθνικής ιστορίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου