Συνέχεια από Δευτέρα 13. Ιουλίου 2026
ΦΙΛΑΥΤΙΑ 12
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή
IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή
IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών
ΑΓΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ
III. ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ
1. ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΑΥΤΙΑΣ
Εφόσον η φιλαυτία είναι η ρίζα όλων των κακιών, τίποτε δεν είναι ευκολότερο από το να ανιχνευθεί. Η παρουσία της προδίδεται από τόσα σύνδρομα όσα είναι και τα κεφαλαιώδη αμαρτήματα. Για να την καταπολεμήσει κανείς, αρκεί επομένως να επιτεθεί σε καθένα από αυτά. Είδαμε όμως ότι η απαρίθμηση των ποικίλων μορφών τους υπερβαίνει κάθε υπομονή· πολύ περισσότερο, η προοπτική ότι θα έπρεπε να νεκρωθούν ένα προς ένα θα κατατρόμαζε κάθε θάρρος. Ο Μάξιμος υποδεικνύει βέβαια ορισμένες επιμέρους θεραπευτικές μεθόδους, όπως μόλις είδαμε. Διαπιστώνοντας όμως πόσες φορές επαναλαμβάνει ότι, όταν εκριζώνεται η φιλαυτία, καταργούνται μαζί της όλα τα πάθη (¹), θα συμπεράνουμε ότι όχι μόνο το πνεύμα του αλλά και η πνευματική του στρατηγική προτιμά τη συνθετική οδό από την αναλυτική μέθοδο.
Επιπλέον, παρ’ όλα αυτά, η διάγνωση μέσω των συμπτωμάτων των παθών ενέχει τον κίνδυνο της αυταπάτης. Από παλαιά είχαν προειδοποιήσει τους ασκητές ότι «πολλά πάθη είναι κρυμμένα μέσα στην ψυχή μας και διαφεύγουν της προσοχής μας» (2). Ο Μάξιμος γνωρίζει αυτή την απομίμηση της απάθειας και μάλιστα της δίνει ένα όνομα: την αποκαλεί ἀνεργησία τῶν παθῶν. Αυτή οφείλεται είτε σε κάποιο τέχνασμα των δαιμόνων, οι οποίοι υποχωρούν για να επιτεθούν αποτελεσματικότερα, είτε απλώς στην απουσία ερεθισμάτων (3). Όλοι παρασυρόμαστε εύκολα από αυτήν, μερικές φορές μάλιστα οριστικά. Εξαιτίας αυτής της άγνοιας του εαυτού μας, ορισμένοι φθόνοι είναι αθεράπευτοι, όπως επίσης και ορισμένες μνησικακίες ή ορισμένες φιλοδοξίες κοινωνικής αναρριχήσεως.
Υπάρχει όμως μια απλούστερη και αμεσότερη μέθοδος για να ανιχνευθεί η φιλαυτία· και λιγότερο αμφισβητήσιμη επίσης. Ανεξάρτητα από τις επιμέρους κακίες που ενδέχεται να λανθάνουν μέσα μας, η φιλαυτία έχει έναν χαρακτήρα εύκολα αναγνωρίσιμο, ο οποίος απαντά σε όλες. Είναι, λέει ο Μάξιμος, κατ’ ουσίαν διαιρετική, διασπαστική και χωριστική.
«Το κακό είναι από τη φύση του διασκορπιστικό και ασταθές, πολύμορφο και διαιρετικό. Διότι, αν το αγαθό από τη φύση του ενώνει και διατηρεί στην ενότητα όσα είναι χωρισμένα, το κακό θα είναι κατ’ ανάγκην διαιρετικό και διαλυτικό όσων ήταν ενωμένα» (3).
Η φιλαυτία, αρχή κάθε κακού, καταστρέφει την ενότητα που υπάρχει και εισάγει διαιρέσεις που δεν υπήρχαν. Όπως ακριβώς η αγάπη καταργεί τις υπάρχουσες διαιρέσεις και εγκαθιδρύει την ένωση ανάμεσα σε όσα ήταν χωρισμένα.
Πρόκειται άραγε για καταδίκη κάθε ιδιαιτερότητας; Θα πρέπει να αποδώσουμε στη φιλαυτία όλες τις διακρίσεις μεταξύ λαών, τάξεων, οικογενειών, εθίμων, τελετουργιών, δογμάτων και ιδιοσυγκρασιών; Δεν αποτελεί η ποικιλία την ομορφιά του σύμπαντος;
Ο Μάξιμος ο Ομολογητής, σε αντίθεση με αρκετούς Ανατολικούς, γνωρίζει να θαυμάζει τον ορατό κόσμο: «είναι τόσο ωραίος» (4). Τοποθετεί όμως υψηλότερα την ομορφιά του αόρατου κόσμου και απείρως υψηλότερα τη θεία μεγαλοπρέπεια. Ιδού ήδη δύο διακρίσεις στις οποίες η φιλαυτία δεν έχει καμία ανάμειξη. Ούτε έχει ανάμειξη σε όλες τις άλλες διαιρέσεις και υποδιαιρέσεις των όντων. Όλα αυτά εξαρτώνται αποκλειστικά από τον Θεό· ούτε η φιλαυτία μας ούτε η αγάπη μας μπορούν να τα μεταβάλουν. Δεν έχουμε παρά να τα αποδεχθούμε, να τα θαυμάσουμε και να δοξάσουμε τον Δημιουργό τους.
Άλλο όμως είναι η ποικιλία τού Είναι και άλλο η αντίθεση των θελήσεων. Ο κόσμος των αστρονόμων είναι ωραίος χάρη στην τάξη που μεταβάλλει την πολλαπλότητά του σε αρμονία. Ο κόσμος των πνευμάτων είναι ακόμη ωραιότερος χάρη σε μια θεία αρχή ενότητας, η οποία στη χριστιανική γλώσσα ονομάζεται Αγάπη και δεν έχει όνομα σε καμία άλλη γλώσσα.
Εναντίον αυτού του θείου και ενοποιητικού στοιχείου εξεγείρεται η φιλαυτία. Είναι έγκλημα εναντίον της ενότητας και της ομορφιάς, επειδή τις καταστρέφει· εναντίον του Θεού και της ανθρωπότητας, επειδή τους χωρίζει. Η διάνοια του Μαξίμου βρίσκει ευχαρίστηση σε αυτή τη συνθετική θεώρηση και η ψυχή του ερωτεύεται αυτή την παγκόσμια ομόνοια. Από εδώ προέρχεται η σχεδόν παθιασμένη επιμονή του, τόσο όταν εξυψώνει την αγάπη όσο και όταν καταφέρεται εναντίον της φιλαυτίας.
Άλλωστε, όταν διαβεβαιώνει ότι μόνο η αγάπη δημιουργεί και διατηρεί την ενότητα, δεν εννοεί ότι η αντίθεση αποτελεί τη φυσική κατάσταση. Ούτε ότι μόνο η θετική εντολή του Θεού και η χάρη μάς ωθούν προς την ειρήνη. Η φιλαυτία αντιβαίνει τόσο στον φυσικό νόμο όσο και στον γραπτό και στον πνευματικό νόμο· είναι επομένως τριπλά εγκληματική.
«Χωρίς καμία παρέμβαση διδασκάλων, ο φυσικός νόμος εμπνέει όλους τους ανθρώπους —εκτός αν συναντήσει την επικράτηση της αισθήσεως επάνω στον λόγο— να υποδέχονται ευμενώς τους αδελφούς τους κατά την ανθρωπότητα· διότι έχουν την ίδια φύση, η οποία τους διδάσκει να βοηθούν εκείνον που βρίσκεται σε ανάγκη και να επιθυμούν όλοι για όλους εκείνο που ο καθένας βρίσκει ευχάριστο όταν το δέχεται από τους άλλους. Αυτό ακριβώς διδάσκει ο Κύριος όταν λέει: “Πάντα όσα θέλετε να κάνουν σε εσάς οι άνθρωποι, να τα κάνετε και εσείς σε αυτούς”.
Πράγματι, στα όντα των οποίων η φύση κυβερνάται από τον λόγο υπάρχει εκ φύσεως η ίδια διάθεση. Η ταυτότητα της διαθέσεως συμβαδίζει με την ενότητα του ήθους και του τρόπου ζωής. Η ταυτότητα του ήθους και του τρόπου ζωής επιφέρει την ενότητα και την ταυτότητα του δεσμού που ενώνει μεταξύ τους τις θελήσεις και οδηγεί το σύνολο των ανθρώπων, με κοινή συμφωνία, προς τον μοναδικό κανόνα της φύσεως· μέσα σε αυτήν, όμως, δεν υπάρχει ούτε το παραμικρό ίχνος της διαιρέσεως που κυριαρχεί σήμερα στη φύση εξαιτίας της φιλαυτίας» (6).
Στη συνέχεια, ο Μάξιμος αποδεικνύει εκτενώς ότι ο γραπτός και ο πνευματικός νόμος επιτάσσουν την ίδια ομόνοια μεταξύ των ανθρώπων.
α) Μέσω του «νόμου της φιλαυτίας»
Απέναντι όμως σε αυτούς τους νόμους, οι οποίοι προέρχονται από τον Θεό και των οποίων η τήρηση μας θεώνει, καθιστώντας μας διά της αγάπης τέλεια εικόνα της Τριάδος-Μονάδος, ορθώνεται ένας άλλος νόμος: ο νόμος της φιλαυτίας.
Ο λόγος του Θεού δεν προστάζει απλώς να αγαπούμε τον πλησίον, αλλά να τον αγαπούμε όπως τον εαυτό μας, «χωρίς να μιλήσουμε προς το παρόν για την καινή εντολή, η οποία μας προστάζει να παραδίδουμε ακόμη και τις ψυχές μας χάριν της αμοιβαίας αγάπης, όταν έρχεται η ώρα του αγώνα. Την εντολή αυτή έθεσε σε εφαρμογή Εκείνος που την έδωσε, ο Κύριος, ο οποίος δεν αρνήθηκε να παραδώσει την ψυχή Του για εμάς.
Μας άφησε έτσι το πρότυπο της ζωής που είναι τελείως ευάρεστη στον Θεό και, μέσω αυτής, το μέσο για να σβήσουμε λίγο λίγο τον νόμο της φιλαυτίας, ο οποίος εξαρχής μάς απομάκρυνε δόλια, μέσω της ηδονής, από τον Θεό και τον έναν από τον άλλο. Αυτός δίδαξε στους ανθρώπους, αντί για έναν Θεό, να νομίζουν ότι υπάρχουν πολλοί θεοί ή και απολύτως κανένας· αυτός υποβίβασε ολοκληρωτικά τη δύναμη του λόγου μας προς τη σάρκα· αυτός κατατεμάχισε τη μία φύση σε πολυάριθμα τμήματα· αυτός, χάριν της ηδονής, μας έκανε να στρέψουμε ο ένας εναντίον του άλλου τη θυμική μας δύναμη, την οποία κατέστησε θηριώδη» (7).
Κατά λέξη θα μπορούσαμε να μεταφράσουμε: «εκθήριωσε την ανδρεία μας». Ο Μάξιμος πιθανότατα δανείζεται τη λέξη αυτή από τον Αριστοτέλη: για τον Σταγειρίτη, η θηριωδία ή αγριότητα (thēriotēs) αντιτίθεται διαμετρικά προς την ηρωική ή θεία αρετή (8), ενώ εμείς είδαμε ότι την ταυτίζουμε με τον ηρωισμό.
Συναντούμε τον ίδιο όρο σε ένα άλλο χωρίο, επίσης αριστοτελικής χροιάς: οι καρδιακές αρετές «πραγματοποιούν την ενότητα της φύσεως μέσω της ταυτότητας των θελήσεων, αφαιρώντας τις υπερβολές και τις ελλείψεις που εισήγαγε στη θέληση του καθενός η φιλαυτία, η οποία με αυτόν τον τρόπο εκθήριωσε την πιο εξημερωμένη από όλες τις φύσεις και κατατεμάχισε την ανθρωπότητα, η οποία είναι κατ’ ουσίαν μία, σε πολυάριθμα και ανταγωνιστικά —ή, η έκφραση δεν είναι χειρότερη— αλληλοκαταστρεφόμενα μέρη» (9).
Αξίζει να παραθέσουμε ακόμη μερικά σύντομα χωρία στα οποία επαναλαμβάνεται αυτή η κυρίαρχη ιδέα της μαξιμιανής ηθικής. Γνωρίζουμε ότι η φιλαυτία, το θεμελιώδες κακό, προέρχεται από μια θεμελιώδη ανοησία. Το ίδιο πρέπει να λεχθεί και για τον χωριστικό χαρακτήρα που τη διακρίνει:
«Ο λόγος είναι ενοποίηση εκείνων που βρίσκονται σε απόσταση· η αλογία είναι χωρισμός εκείνων που ήταν ενωμένα» (10).
Ας μη νομίσουμε ότι όλοι οι χωριστοί είναι άνθρωποι χονδροειδείς· υπάρχουν ανάμεσά τους και πολύ ευφυείς, αλλά η σοφία τους, η sophia, μετατρέπεται σε σόφισμα, στη σοφιστική των ωραίων λόγων και των καλών τρόπων. «Η φιλαυτία των ανθρώπων και η διάνοιά τους τούς έστρεψαν τον έναν εναντίον του άλλου και τους έκαναν να απορρίψουν ή να σοφιστικοποιήσουν τον νόμο· από εδώ προήλθε η διαίρεση της μίας φύσεως σε πολλά μέρη» (11). Ο Combefis προτείνει να διορθωθεί το κείμενο, τοποθετώντας τη λέξη «αίσθηση» στη θέση της «διανοίας». Η πρόταση αυτή προέρχεται από έναν εκδότη που γνωρίζει τον συγγραφέα του: θυμάται ότι κάθε κακό προέρχεται από την αίσθηση και κάθε αγαθό από τη διάνοια. Λησμονεί όμως ότι και η ίδια η διάνοια γίνεται κακή, «σοφιστική», εξαιτίας της φιλαυτίας, δηλαδή εξαιτίας της προσκολλήσεώς της στα αισθητά πράγματα.
«Το πάθος της γαστριμαργίας», γράφει ακόμη ο Μάξιμος, «διέσπασε, μέσω της φιλαυτίας, τη συνοχή της φύσεως» (12)· και όλα τα άλλα πάθη θα έχουν προφανώς το ίδιο αποτέλεσμα, μέσω της ίδιας φιλαυτίας που περιέχουν. Ακόμη και ο ίδιος ο διάβολος, ο μεγάλος σπορέας της διχόνοιας, δεν θα κατόρθωνε να εισαγάγει τη διαίρεση, αν δεν έβρισκε μέσα μας αυτή τη συνεργία:
«Στην αρχή ο διάβολος εξαπάτησε τον άνθρωπο με ένα δόλια καταστρωμένο τέχνασμα, μέσω της φιλαυτίας, υποβάλλοντάς του την απατηλή ηδονή· και έτσι μας χώρισε από τον Θεό και τον έναν από τον άλλο ως προς τη θέληση. Διέστρεψε την ευθύτητα και με αυτόν τον τρόπο διαίρεσε τη φύση, προκαλώντας πλήθος γνωμών που γεννήθηκαν από τη φαντασία. Με την πάροδο του χρόνου ανήγαγε σε νόμο τη μεθοδική αναζήτηση του κακού σε κάθε κατηγορία, μέσω της καταχρήσεως όλων των δυνάμεών μας· και, για να εξασφαλίσει τη μονιμότητα του κακού, του έδωσε μέσα σε όλους ένα απεχθές θεμέλιο: την ασυμφιλίωτη διάθεση της θελήσεως» (13).
Αυτός είναι ο νόμος της φιλαυτίας, ο οποίος κινείται αντίθετα προς τον τριπλό νόμο της φύσεως, της Γραφής και της Χάριτος. Οι τελευταίοι μάς οδηγούν από κοινού προς τον Θεό, τον Θεό της ειρήνης, τον Θεό-Αγάπη· ο πρώτος μάς καθηλώνει στην αίσθηση και μας παραδίδει στον πόλεμο.
«Η πρώτη είσοδος της αγίας συνάξεως» παρέχει στον Μάξιμο την ευκαιρία να στοχαστεί πάνω σε αυτό το θέμα:
«Παρατήρησε λοιπόν, εσύ που έγινες αληθινός εραστής της μακαρίας σοφίας του Χριστού, παρατήρησε με τους οφθαλμούς του πνεύματος όσα συμβαίνουν κατά την πρώτη είσοδο της αγίας συνάξεως, κατά την έξοδο από την πλάνη και την εξωτερική ταραχή των αισθητών αντικειμένων, όπως είναι γραμμένο: “Γυναίκες που έρχεστε από το θέαμα, ελάτε” (14)· κατά την έξοδο από τον διασκορπισμό στις μορφές και στα σχήματα, με άλλα λόγια από τη θεώρηση των αισθητών πραγμάτων.
Διότι η αλήθεια δεν επιτρέπει να γίνεται λόγος για θεωρία, παρά τις απόψεις εκείνων των ασύνετων ανθρώπων τους οποίους οι Έλληνες ονομάζουν σοφούς· άλλωστε, εμείς δεν θα αποκαλούσαμε ποτέ σοφούς εκείνους που δεν κατόρθωσαν ή δεν θέλησαν να γνωρίσουν τον Θεό από τα έργα Του.
Αυτή η επιφανειακή όψη των αισθητών πραγμάτων είναι εκείνη που συντηρεί τον αδιάκοπο πόλεμο μεταξύ τους, προς αμοιβαία καταστροφή, καθώς όλα καταστρέφουν και καταστρέφονται αμοιβαία. Δεν έχουν τίποτε άλλο σταθερό παρά μόνο την αστάθεια και τη φθορά, μαζί με τη βεβαιότητα ότι δεν θα μπορέσουν ποτέ να συναντηθούν σε μια κατάσταση μονιμότητας χωρίς πόλεμο και μεταβολή» (15).
Η φιλαυτία οδηγεί, μέσω μιας πλαστής θεωρίας, στον πόλεμο.
β) Παρά φύσιν διαιρέσεις
III. ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ
1. ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΑΥΤΙΑΣ
Εφόσον η φιλαυτία είναι η ρίζα όλων των κακιών, τίποτε δεν είναι ευκολότερο από το να ανιχνευθεί. Η παρουσία της προδίδεται από τόσα σύνδρομα όσα είναι και τα κεφαλαιώδη αμαρτήματα. Για να την καταπολεμήσει κανείς, αρκεί επομένως να επιτεθεί σε καθένα από αυτά. Είδαμε όμως ότι η απαρίθμηση των ποικίλων μορφών τους υπερβαίνει κάθε υπομονή· πολύ περισσότερο, η προοπτική ότι θα έπρεπε να νεκρωθούν ένα προς ένα θα κατατρόμαζε κάθε θάρρος. Ο Μάξιμος υποδεικνύει βέβαια ορισμένες επιμέρους θεραπευτικές μεθόδους, όπως μόλις είδαμε. Διαπιστώνοντας όμως πόσες φορές επαναλαμβάνει ότι, όταν εκριζώνεται η φιλαυτία, καταργούνται μαζί της όλα τα πάθη (¹), θα συμπεράνουμε ότι όχι μόνο το πνεύμα του αλλά και η πνευματική του στρατηγική προτιμά τη συνθετική οδό από την αναλυτική μέθοδο.
Επιπλέον, παρ’ όλα αυτά, η διάγνωση μέσω των συμπτωμάτων των παθών ενέχει τον κίνδυνο της αυταπάτης. Από παλαιά είχαν προειδοποιήσει τους ασκητές ότι «πολλά πάθη είναι κρυμμένα μέσα στην ψυχή μας και διαφεύγουν της προσοχής μας» (2). Ο Μάξιμος γνωρίζει αυτή την απομίμηση της απάθειας και μάλιστα της δίνει ένα όνομα: την αποκαλεί ἀνεργησία τῶν παθῶν. Αυτή οφείλεται είτε σε κάποιο τέχνασμα των δαιμόνων, οι οποίοι υποχωρούν για να επιτεθούν αποτελεσματικότερα, είτε απλώς στην απουσία ερεθισμάτων (3). Όλοι παρασυρόμαστε εύκολα από αυτήν, μερικές φορές μάλιστα οριστικά. Εξαιτίας αυτής της άγνοιας του εαυτού μας, ορισμένοι φθόνοι είναι αθεράπευτοι, όπως επίσης και ορισμένες μνησικακίες ή ορισμένες φιλοδοξίες κοινωνικής αναρριχήσεως.
Υπάρχει όμως μια απλούστερη και αμεσότερη μέθοδος για να ανιχνευθεί η φιλαυτία· και λιγότερο αμφισβητήσιμη επίσης. Ανεξάρτητα από τις επιμέρους κακίες που ενδέχεται να λανθάνουν μέσα μας, η φιλαυτία έχει έναν χαρακτήρα εύκολα αναγνωρίσιμο, ο οποίος απαντά σε όλες. Είναι, λέει ο Μάξιμος, κατ’ ουσίαν διαιρετική, διασπαστική και χωριστική.
«Το κακό είναι από τη φύση του διασκορπιστικό και ασταθές, πολύμορφο και διαιρετικό. Διότι, αν το αγαθό από τη φύση του ενώνει και διατηρεί στην ενότητα όσα είναι χωρισμένα, το κακό θα είναι κατ’ ανάγκην διαιρετικό και διαλυτικό όσων ήταν ενωμένα» (3).
Η φιλαυτία, αρχή κάθε κακού, καταστρέφει την ενότητα που υπάρχει και εισάγει διαιρέσεις που δεν υπήρχαν. Όπως ακριβώς η αγάπη καταργεί τις υπάρχουσες διαιρέσεις και εγκαθιδρύει την ένωση ανάμεσα σε όσα ήταν χωρισμένα.
Πρόκειται άραγε για καταδίκη κάθε ιδιαιτερότητας; Θα πρέπει να αποδώσουμε στη φιλαυτία όλες τις διακρίσεις μεταξύ λαών, τάξεων, οικογενειών, εθίμων, τελετουργιών, δογμάτων και ιδιοσυγκρασιών; Δεν αποτελεί η ποικιλία την ομορφιά του σύμπαντος;
Ο Μάξιμος ο Ομολογητής, σε αντίθεση με αρκετούς Ανατολικούς, γνωρίζει να θαυμάζει τον ορατό κόσμο: «είναι τόσο ωραίος» (4). Τοποθετεί όμως υψηλότερα την ομορφιά του αόρατου κόσμου και απείρως υψηλότερα τη θεία μεγαλοπρέπεια. Ιδού ήδη δύο διακρίσεις στις οποίες η φιλαυτία δεν έχει καμία ανάμειξη. Ούτε έχει ανάμειξη σε όλες τις άλλες διαιρέσεις και υποδιαιρέσεις των όντων. Όλα αυτά εξαρτώνται αποκλειστικά από τον Θεό· ούτε η φιλαυτία μας ούτε η αγάπη μας μπορούν να τα μεταβάλουν. Δεν έχουμε παρά να τα αποδεχθούμε, να τα θαυμάσουμε και να δοξάσουμε τον Δημιουργό τους.
Άλλο όμως είναι η ποικιλία τού Είναι και άλλο η αντίθεση των θελήσεων. Ο κόσμος των αστρονόμων είναι ωραίος χάρη στην τάξη που μεταβάλλει την πολλαπλότητά του σε αρμονία. Ο κόσμος των πνευμάτων είναι ακόμη ωραιότερος χάρη σε μια θεία αρχή ενότητας, η οποία στη χριστιανική γλώσσα ονομάζεται Αγάπη και δεν έχει όνομα σε καμία άλλη γλώσσα.
Εναντίον αυτού του θείου και ενοποιητικού στοιχείου εξεγείρεται η φιλαυτία. Είναι έγκλημα εναντίον της ενότητας και της ομορφιάς, επειδή τις καταστρέφει· εναντίον του Θεού και της ανθρωπότητας, επειδή τους χωρίζει. Η διάνοια του Μαξίμου βρίσκει ευχαρίστηση σε αυτή τη συνθετική θεώρηση και η ψυχή του ερωτεύεται αυτή την παγκόσμια ομόνοια. Από εδώ προέρχεται η σχεδόν παθιασμένη επιμονή του, τόσο όταν εξυψώνει την αγάπη όσο και όταν καταφέρεται εναντίον της φιλαυτίας.
Άλλωστε, όταν διαβεβαιώνει ότι μόνο η αγάπη δημιουργεί και διατηρεί την ενότητα, δεν εννοεί ότι η αντίθεση αποτελεί τη φυσική κατάσταση. Ούτε ότι μόνο η θετική εντολή του Θεού και η χάρη μάς ωθούν προς την ειρήνη. Η φιλαυτία αντιβαίνει τόσο στον φυσικό νόμο όσο και στον γραπτό και στον πνευματικό νόμο· είναι επομένως τριπλά εγκληματική.
«Χωρίς καμία παρέμβαση διδασκάλων, ο φυσικός νόμος εμπνέει όλους τους ανθρώπους —εκτός αν συναντήσει την επικράτηση της αισθήσεως επάνω στον λόγο— να υποδέχονται ευμενώς τους αδελφούς τους κατά την ανθρωπότητα· διότι έχουν την ίδια φύση, η οποία τους διδάσκει να βοηθούν εκείνον που βρίσκεται σε ανάγκη και να επιθυμούν όλοι για όλους εκείνο που ο καθένας βρίσκει ευχάριστο όταν το δέχεται από τους άλλους. Αυτό ακριβώς διδάσκει ο Κύριος όταν λέει: “Πάντα όσα θέλετε να κάνουν σε εσάς οι άνθρωποι, να τα κάνετε και εσείς σε αυτούς”.
Πράγματι, στα όντα των οποίων η φύση κυβερνάται από τον λόγο υπάρχει εκ φύσεως η ίδια διάθεση. Η ταυτότητα της διαθέσεως συμβαδίζει με την ενότητα του ήθους και του τρόπου ζωής. Η ταυτότητα του ήθους και του τρόπου ζωής επιφέρει την ενότητα και την ταυτότητα του δεσμού που ενώνει μεταξύ τους τις θελήσεις και οδηγεί το σύνολο των ανθρώπων, με κοινή συμφωνία, προς τον μοναδικό κανόνα της φύσεως· μέσα σε αυτήν, όμως, δεν υπάρχει ούτε το παραμικρό ίχνος της διαιρέσεως που κυριαρχεί σήμερα στη φύση εξαιτίας της φιλαυτίας» (6).
Στη συνέχεια, ο Μάξιμος αποδεικνύει εκτενώς ότι ο γραπτός και ο πνευματικός νόμος επιτάσσουν την ίδια ομόνοια μεταξύ των ανθρώπων.
α) Μέσω του «νόμου της φιλαυτίας»
Απέναντι όμως σε αυτούς τους νόμους, οι οποίοι προέρχονται από τον Θεό και των οποίων η τήρηση μας θεώνει, καθιστώντας μας διά της αγάπης τέλεια εικόνα της Τριάδος-Μονάδος, ορθώνεται ένας άλλος νόμος: ο νόμος της φιλαυτίας.
Ο λόγος του Θεού δεν προστάζει απλώς να αγαπούμε τον πλησίον, αλλά να τον αγαπούμε όπως τον εαυτό μας, «χωρίς να μιλήσουμε προς το παρόν για την καινή εντολή, η οποία μας προστάζει να παραδίδουμε ακόμη και τις ψυχές μας χάριν της αμοιβαίας αγάπης, όταν έρχεται η ώρα του αγώνα. Την εντολή αυτή έθεσε σε εφαρμογή Εκείνος που την έδωσε, ο Κύριος, ο οποίος δεν αρνήθηκε να παραδώσει την ψυχή Του για εμάς.
Μας άφησε έτσι το πρότυπο της ζωής που είναι τελείως ευάρεστη στον Θεό και, μέσω αυτής, το μέσο για να σβήσουμε λίγο λίγο τον νόμο της φιλαυτίας, ο οποίος εξαρχής μάς απομάκρυνε δόλια, μέσω της ηδονής, από τον Θεό και τον έναν από τον άλλο. Αυτός δίδαξε στους ανθρώπους, αντί για έναν Θεό, να νομίζουν ότι υπάρχουν πολλοί θεοί ή και απολύτως κανένας· αυτός υποβίβασε ολοκληρωτικά τη δύναμη του λόγου μας προς τη σάρκα· αυτός κατατεμάχισε τη μία φύση σε πολυάριθμα τμήματα· αυτός, χάριν της ηδονής, μας έκανε να στρέψουμε ο ένας εναντίον του άλλου τη θυμική μας δύναμη, την οποία κατέστησε θηριώδη» (7).
Κατά λέξη θα μπορούσαμε να μεταφράσουμε: «εκθήριωσε την ανδρεία μας». Ο Μάξιμος πιθανότατα δανείζεται τη λέξη αυτή από τον Αριστοτέλη: για τον Σταγειρίτη, η θηριωδία ή αγριότητα (thēriotēs) αντιτίθεται διαμετρικά προς την ηρωική ή θεία αρετή (8), ενώ εμείς είδαμε ότι την ταυτίζουμε με τον ηρωισμό.
Συναντούμε τον ίδιο όρο σε ένα άλλο χωρίο, επίσης αριστοτελικής χροιάς: οι καρδιακές αρετές «πραγματοποιούν την ενότητα της φύσεως μέσω της ταυτότητας των θελήσεων, αφαιρώντας τις υπερβολές και τις ελλείψεις που εισήγαγε στη θέληση του καθενός η φιλαυτία, η οποία με αυτόν τον τρόπο εκθήριωσε την πιο εξημερωμένη από όλες τις φύσεις και κατατεμάχισε την ανθρωπότητα, η οποία είναι κατ’ ουσίαν μία, σε πολυάριθμα και ανταγωνιστικά —ή, η έκφραση δεν είναι χειρότερη— αλληλοκαταστρεφόμενα μέρη» (9).
Αξίζει να παραθέσουμε ακόμη μερικά σύντομα χωρία στα οποία επαναλαμβάνεται αυτή η κυρίαρχη ιδέα της μαξιμιανής ηθικής. Γνωρίζουμε ότι η φιλαυτία, το θεμελιώδες κακό, προέρχεται από μια θεμελιώδη ανοησία. Το ίδιο πρέπει να λεχθεί και για τον χωριστικό χαρακτήρα που τη διακρίνει:
«Ο λόγος είναι ενοποίηση εκείνων που βρίσκονται σε απόσταση· η αλογία είναι χωρισμός εκείνων που ήταν ενωμένα» (10).
Ας μη νομίσουμε ότι όλοι οι χωριστοί είναι άνθρωποι χονδροειδείς· υπάρχουν ανάμεσά τους και πολύ ευφυείς, αλλά η σοφία τους, η sophia, μετατρέπεται σε σόφισμα, στη σοφιστική των ωραίων λόγων και των καλών τρόπων. «Η φιλαυτία των ανθρώπων και η διάνοιά τους τούς έστρεψαν τον έναν εναντίον του άλλου και τους έκαναν να απορρίψουν ή να σοφιστικοποιήσουν τον νόμο· από εδώ προήλθε η διαίρεση της μίας φύσεως σε πολλά μέρη» (11). Ο Combefis προτείνει να διορθωθεί το κείμενο, τοποθετώντας τη λέξη «αίσθηση» στη θέση της «διανοίας». Η πρόταση αυτή προέρχεται από έναν εκδότη που γνωρίζει τον συγγραφέα του: θυμάται ότι κάθε κακό προέρχεται από την αίσθηση και κάθε αγαθό από τη διάνοια. Λησμονεί όμως ότι και η ίδια η διάνοια γίνεται κακή, «σοφιστική», εξαιτίας της φιλαυτίας, δηλαδή εξαιτίας της προσκολλήσεώς της στα αισθητά πράγματα.
«Το πάθος της γαστριμαργίας», γράφει ακόμη ο Μάξιμος, «διέσπασε, μέσω της φιλαυτίας, τη συνοχή της φύσεως» (12)· και όλα τα άλλα πάθη θα έχουν προφανώς το ίδιο αποτέλεσμα, μέσω της ίδιας φιλαυτίας που περιέχουν. Ακόμη και ο ίδιος ο διάβολος, ο μεγάλος σπορέας της διχόνοιας, δεν θα κατόρθωνε να εισαγάγει τη διαίρεση, αν δεν έβρισκε μέσα μας αυτή τη συνεργία:
«Στην αρχή ο διάβολος εξαπάτησε τον άνθρωπο με ένα δόλια καταστρωμένο τέχνασμα, μέσω της φιλαυτίας, υποβάλλοντάς του την απατηλή ηδονή· και έτσι μας χώρισε από τον Θεό και τον έναν από τον άλλο ως προς τη θέληση. Διέστρεψε την ευθύτητα και με αυτόν τον τρόπο διαίρεσε τη φύση, προκαλώντας πλήθος γνωμών που γεννήθηκαν από τη φαντασία. Με την πάροδο του χρόνου ανήγαγε σε νόμο τη μεθοδική αναζήτηση του κακού σε κάθε κατηγορία, μέσω της καταχρήσεως όλων των δυνάμεών μας· και, για να εξασφαλίσει τη μονιμότητα του κακού, του έδωσε μέσα σε όλους ένα απεχθές θεμέλιο: την ασυμφιλίωτη διάθεση της θελήσεως» (13).
Αυτός είναι ο νόμος της φιλαυτίας, ο οποίος κινείται αντίθετα προς τον τριπλό νόμο της φύσεως, της Γραφής και της Χάριτος. Οι τελευταίοι μάς οδηγούν από κοινού προς τον Θεό, τον Θεό της ειρήνης, τον Θεό-Αγάπη· ο πρώτος μάς καθηλώνει στην αίσθηση και μας παραδίδει στον πόλεμο.
«Η πρώτη είσοδος της αγίας συνάξεως» παρέχει στον Μάξιμο την ευκαιρία να στοχαστεί πάνω σε αυτό το θέμα:
«Παρατήρησε λοιπόν, εσύ που έγινες αληθινός εραστής της μακαρίας σοφίας του Χριστού, παρατήρησε με τους οφθαλμούς του πνεύματος όσα συμβαίνουν κατά την πρώτη είσοδο της αγίας συνάξεως, κατά την έξοδο από την πλάνη και την εξωτερική ταραχή των αισθητών αντικειμένων, όπως είναι γραμμένο: “Γυναίκες που έρχεστε από το θέαμα, ελάτε” (14)· κατά την έξοδο από τον διασκορπισμό στις μορφές και στα σχήματα, με άλλα λόγια από τη θεώρηση των αισθητών πραγμάτων.
Διότι η αλήθεια δεν επιτρέπει να γίνεται λόγος για θεωρία, παρά τις απόψεις εκείνων των ασύνετων ανθρώπων τους οποίους οι Έλληνες ονομάζουν σοφούς· άλλωστε, εμείς δεν θα αποκαλούσαμε ποτέ σοφούς εκείνους που δεν κατόρθωσαν ή δεν θέλησαν να γνωρίσουν τον Θεό από τα έργα Του.
Αυτή η επιφανειακή όψη των αισθητών πραγμάτων είναι εκείνη που συντηρεί τον αδιάκοπο πόλεμο μεταξύ τους, προς αμοιβαία καταστροφή, καθώς όλα καταστρέφουν και καταστρέφονται αμοιβαία. Δεν έχουν τίποτε άλλο σταθερό παρά μόνο την αστάθεια και τη φθορά, μαζί με τη βεβαιότητα ότι δεν θα μπορέσουν ποτέ να συναντηθούν σε μια κατάσταση μονιμότητας χωρίς πόλεμο και μεταβολή» (15).
Η φιλαυτία οδηγεί, μέσω μιας πλαστής θεωρίας, στον πόλεμο.
β) Παρά φύσιν διαιρέσεις
Σημειώσεις:
(1) De Car. II, 8· III, 57· Epist. II, PG 91.397 D κ.ε.
(2) ΕΥΑΓΡΙΟΣ, Practicos II, 57-66
(3) De Car. II, 40
(4) Ad Thal. ερ. 16, PG 90.301 A
(5) De Car. III, 72
(6) Ad Thal. ερ. 64, PG 90.724 C κ.ε.
(7) Epist. 27, PG 91.620 BC
(8) Ηθικά Νικομάχεια VII, I, 1
(9) Ad Thal. ερ. 40, στ. 397 C
(10) Expos. Or. Dom., PG 90.877 C
(11) Epist. 3, PG 91.408 D
(12) Ad Thal. ερ. 65, PG 90.768 A
(13) Epist. II, PG 91.396 D κ.ε.
(14) Ησαΐας 27, 11, κατά τους Εβδομήκοντα
(15) Mystag. XXIII, PG 91.697 CD
(1) De Car. II, 8· III, 57· Epist. II, PG 91.397 D κ.ε.
(2) ΕΥΑΓΡΙΟΣ, Practicos II, 57-66
(3) De Car. II, 40
(4) Ad Thal. ερ. 16, PG 90.301 A
(5) De Car. III, 72
(6) Ad Thal. ερ. 64, PG 90.724 C κ.ε.
(7) Epist. 27, PG 91.620 BC
(8) Ηθικά Νικομάχεια VII, I, 1
(9) Ad Thal. ερ. 40, στ. 397 C
(10) Expos. Or. Dom., PG 90.877 C
(11) Epist. 3, PG 91.408 D
(12) Ad Thal. ερ. 65, PG 90.768 A
(13) Epist. II, PG 91.396 D κ.ε.
(14) Ησαΐας 27, 11, κατά τους Εβδομήκοντα
(15) Mystag. XXIII, PG 91.697 CD
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου