Συνέχεια από Τρίτη 30. Ιουνίου 2026
Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 10
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟ V
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟ V
HOMO FABER, HOMO FABRICATUS
Για πολλούς, η ελευθερία είναι η ικανότητα να επιλέγουν τις ίδιες τους τις δουλείες.
Gustave Le Bon
§1 Nudges, οι γλυκές εξαρτήσεις της Χώρας των Παιχνιδιών
Η αγγλική λέξη nudge σημαίνει μικρό χτύπημα, και με μεταφορική έννοια μικρή ώθηση. Έχει γίνει μια κρίσιμη έννοια του soft power που μας περιβάλλει και μας κυριαρχεί γλυκά, οδηγώντας μας εκούσια σε πρακτικές, ιδέες και συμπεριφορές που επιθυμεί ο Μεγάλος Αδελφός.
Nudge. Η ευγενική ώθηση είναι ένα βιβλίο του 2008 του οικονομολόγου Richard H. Thaler και του νομικού και συμπεριφοριστή Cass R. Sunstein, Αμερικανών.¹⁴² Η θέση του είναι ότι ο καθένας έχει ανάγκη από ένα κέντρισμα, από μια ευγενική ώθηση (nudge) που «μας κατευθύνει προς τη σωστή επιλογή». Δηλαδή, θεωρητικοποιείται ρητά από το κέντρο της Αυτοκρατορίας η βούληση να επηρεάζεται κάθε μας πράξη —για καλό σκοπό, εννοείται!—, παραδεχόμενη ότι μεγάλο μέρος της ζωής μας είναι προγραμματισμένο, αποφασισμένο, οργανωμένο από μια εξωτερική εξουσία, φαινομενικά καλοπροαίρετη, μια Μεγάλη Μητέρα που μας καθοδηγεί και μας επιτηρεί, αλλά προς όφελός μας.
Η αλήθεια είναι αντίθετη: το σύστημα της φαινομενικά ευγενικής «μικρής ώθησης» είναι μια ισχυρή κατήχηση που τροποποιεί τη σκέψη μας. Πέρα από την επιτήρηση, πέρα από την παραδοσιακή προπαγάνδα, η παγκόσμια governance¹⁴³ διαμορφώνει αλγοριθμικά σκέψεις, λέξεις, επιλογές.
Η χρήση της τεχνολογίας nudge, η στρατηγική εφαρμογή της συμπεριφορικής ψυχολογίας, της ανάλυσης δεδομένων και της ψηφιακής χειραγώγησης, είναι πανταχού παρούσες στις αυτοαποκαλούμενες δυτικές δημοκρατίες των τελευταίων ετών. Ξεκινώντας ως ακαδημαϊκή έννοια στο πεδίο της συμπεριφορικής οικονομίας, η ιδέα των nudges έγινε ακρογωνιαίος λίθος της επιρροής πάνω στα άτομα και στην κοινωνία.
Το nudge είναι «ο σχεδιασμός και η σκόπιμη χρήση ψυχολογικών, πληροφοριακών ή τεχνολογικών σημάτων που προσανατολίζουν με λεπτό τρόπο τις επιλογές και τις συμπεριφορές των ανθρώπων, χωρίς φανερό εξαναγκασμό ή ρητές υποχρεώσεις, αξιοποιώντας τη συναισθηματικότητα και την ανορθολογικότητα των ανθρώπινων διαδικασιών λήψης αποφάσεων».¹⁴⁴ Ουσιαστικά καθιστά λειτουργική την «αρχιτεκτονική των επιλογών»: οι πολιτικοί αποφασίζοντες, οι εταιρικοί σχεδιαστές, οι αλγοριθμικοί μηχανικοί οργανώνουν την πραγματικότητα με τέτοιον τρόπο ώστε μία επιλογή να γίνεται η απλούστερη, η πιο ορατή, η πιο συναισθηματικά ελκυστική διαδρομή.
Η συμπεριφορική governance είναι η συστηματική χρήση της συμπεριφορικής επιστήμης, της ανάλυσης δεδομένων και του ψυχολογικού σχεδιασμού για τον προσανατολισμό των συμπεριφορών. Λειτουργεί ενσωματώνοντας λεπτά σήματα, από τις προεπιλεγμένες ρυθμίσεις στις δημόσιες πολιτικές έως τα μεγάλα συστήματα ψηφιακής επικοινωνίας. Περιλαμβάνει τη συναισθηματική πλαισίωση, τους κοινωνικούς κανόνες, την ανταμοιβή και την ποινή, την αλγοριθμική εξατομίκευση. Διαμορφώνει τις αποφάσεις σε υποσυνείδητο επίπεδο, αξιοποιώντας γνώσεις που προέρχονται από την ψυχολογία, τις νευροεπιστήμες και τη συνεχή συλλογή και επεξεργασία δεδομένων μεγάλης κλίμακας, με σκοπό τη δημιουργία προβλέψιμων κοινωνικών αποτελεσμάτων. Η συνέπεια είναι μια νέα μορφή soft ελέγχου, η οποία καθορίζει ένα σύστημα συλλογικού κοινωνικού προσανατολισμού μέσω σχεδιασμένων πεδίων επιλογής, που διατηρούν την εμφάνιση της ελευθερίας, κατευθύνοντας τις πράξεις και ευθυγραμμίζοντάς τες με τα συμφέροντα των μηχανισμών της εξουσίας.
Το Nudge και η συμπεριφορική governance (Behavioral Governance) καθοδηγούνται με τη σειρά τους τεχνολογικά, μέσω της ενσωμάτωσης ψηφιακών δεδομένων και συνεισφορών της Τεχνητής Νοημοσύνης, μεταξύ των οποίων αλγόριθμοι που εξατομικεύουν τα nudges χρησιμοποιώντας εξελιγμένες αναλύσεις σε πραγματικό χρόνο. Κυβερνήσεις και επιχειρήσεις χρησιμοποιούν προγνωστικά μοντέλα, εξατομικευμένα στοχευμένα μηνύματα και οργανωμένα συστήματα εμπλοκής, για να τελειοποιήσουν την πειθώ: από τη λήψη φαρμάκων και τους πολιτικούς και πολιτειακούς προσανατολισμούς έως την πώληση προϊόντων και τη γενίκευση συμπεριφορών.
Η τεχνολογία nudge είναι το κρυφό χέρι του ψηφιακού ελέγχου: διατηρεί την εμφάνιση της ελεύθερης επιλογής, εκμεταλλευόμενη σιωπηρά τις γνωστικές προκαταλήψεις, ώστε να παραγάγει τα επιθυμητά αποτελέσματα. Αυτό την καθιστά ηθικά αμφίσημη και εξαιρετικά αποτελεσματική στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς του πληθυσμού, αλλά και ιδιαίτερα ανησυχητική ως προς την αυτονομία, τη συνείδηση, την ελευθερία, φτάνοντας μέχρι το σημείο να υπονομεύει τα ίδια τα θεμέλια της δημοκρατίας. Μεταξύ των κινητήριων δυνάμεων του συστήματος nudge, οργανωμένου σε εκατοντάδες μονάδες ανάλυσης, μαζί με τους απόρρητους μηχανισμούς των κυβερνήσεων και τους τεχνολογικούς γίγαντες —Meta, X, Google κ.λπ.— ξεχωρίζει ο ΟΟΣΑ, ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης.¹⁴⁵
Το 2024 εντοπίστηκαν περισσότερες από διακόσιες μονάδες συμπεριφορικής ανάλυσης, συντονισμένες μέσω του BIN, μιας «διεθνούς κοινότητας πρακτικής, αποτελούμενης από μια ετερογενή ομάδα επαγγελματιών, με στόχο την προώθηση της κοινής μάθησης γύρω από τις συμπεριφορικές διαισθήσεις. Το BIN ενισχύει τις ικανότητες των μελών της κοινότητάς του και παρέχει υποστήριξη στη χρήση των συμπεριφορικών διαισθήσεων για τη δημιουργία, τη δοκιμή και την επέκταση καινοτόμων και αποτελεσματικών λύσεων σε διάφορα ανθρώπινα προβλήματα».¹⁴⁶
Η χρήση της τεχνολογίας nudge από κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς, τεχνολογικούς γίγαντες και ιδιωτικούς χρηματοπιστωτικούς φορείς είναι συστηματική. Αντιπροσωπεύει την κανονικοποίηση της ασυνείδητης πειθούς μέσα σε μια κρυφή ψυχολογική αρχιτεκτονική, όπου οι διάφορες αρθρώσεις της εξουσίας επιδιώκουν τη συμμόρφωση του πληθυσμού όχι μέσω του ελεύθερου διαλόγου ή της βίαιης υποχρέωσης, αλλά μέσω του νοητικού σχεδιασμού. Υπό αυτή την έννοια, το nudge είναι ο ευφημισμός που δηλώνει τη συμπεριφορική governance, δηλαδή την έμμεση εξάρτηση από τη βούληση της εξουσίας.
Ένα παράδειγμα της θεωρίας του nudge αφορά την ώθηση προς τους μαζικούς εμβολιασμούς. Τα πρωτόκολλα προτείνουν να κοινοποιούνται δεδομένα όπως ότι «επτά-οκτώ άνθρωποι στους δέκα στην ηλικιακή σου ομάδα εμβολιάστηκαν —δηλαδή συμμορφώθηκαν με μια συμπεριφορά που επιθυμεί η εξουσία, σημ. συγγρ.—», ώστε να ενισχυθούν οι κοινωνικοί κανόνες. Με άλλα λόγια, διαδίδουν μηνύματα βασισμένα στην επιρροή: «ο εμβολιασμός σου μπορεί να ενθαρρύνει τους άλλους» —κέρδος— ή «αν δεν εμβολιαστείς, μπορεί να σε ακολουθήσουν και άλλοι» —απώλεια.
Η επικοινωνία περνά από μια συμμετοχική γλώσσα σε μια προϋποθετική γλώσσα —«σήμερα θα εμβολιάσουμε το παιδί σας» αντί για «θα θέλατε να εμβολιάσετε το παιδί σας σήμερα;»—, η οποία αυξάνει την προσκόλληση στους κανόνες. Σταθερή είναι η χρήση «έμπιστων αγγελιαφόρων» —των testimonial¹⁴⁷ της διαφήμισης—, όπως οικείων πηγών και κοινωνικών προσώπων που θεωρούνται αξιόπιστα ή με κύρος, όπως υγειονομικοί, ειδικοί, ηγέτες της κοινότητας, προκειμένου να αυξηθεί η εμπιστοσύνη στο μήνυμα, στοιχείο αποφασιστικό για την αποδοχή του.
Κολοσσοί όπως η Google ή το YouTube επεξεργάζονται ενσωματωμένους αλγορίθμους συμπεριφορικής στόχευσης¹⁴⁸ για να υποβαθμίζουν τα περιεχόμενα που αντιφάσκουν προς τις κυρίαρχες αφηγήσεις, ενισχύοντας τα περιεχόμενα που μπορούν να ενδυναμώσουν την εμπιστοσύνη στο μήνυμα του nudge. Δεν λείπουν ειδικοί του «pre-bunking»¹⁴⁹, επιφορτισμένοι να προειδοποιούν εκ των προτέρων τους χρήστες, ώστε να απορρίπτουν ανεπιθύμητες αφηγήσεις. Είναι μια κλασική μεθοδολογία nudging, επαναπροτεινόμενη ως πρόληψη της επιρροής.
Το σύστημα προβλέπει την πραγματοποίηση εκτεταμένων διαφημιστικών εκστρατειών με συναισθηματικό προσανατολισμό, που αποσκοπούν κάθε φορά να επικαλούνται το καθήκον απέναντι στην κοινότητα, την προστασία ή τις ενοχές. Είναι η επικαιροποίηση της τεχνικής της ενίσχυσης της συντελεστικής εξάρτησης· βλ. §1, κεφ. III. Κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και ΜΚΟ χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο την τεχνολογία nudge, τη συμπεριφορική ψυχολογία, την ανάλυση δεδομένων και τον ψηφιακό σχεδιασμό, για να χειραγωγούν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων του ανθρώπου, διατηρώντας την ψευδαίσθηση της ελεύθερης επιλογής.
Η άνοδος του nudge σηματοδοτεί μια βαθιά εξέλιξη των στρατηγικών governance των δυτικών «δημοκρατιών» προς έναν ήπιο (soft) κοινωνικό έλεγχο, με τη μέθοδο της μηχανικά σχεδιασμένης χειραγώγησης της αντίληψης. Ενσωματώνοντας συμπεριφορικά σήματα στα ψηφιακά συστήματα και στα πολιτικά πλαίσια, οι σύγχρονοι θεσμοί κυβερνούν όλο και περισσότερο όχι μέσω του νόμου, του λόγου ή του διαλόγου, αλλά μέσω της υποσυνείδητης επιρροής και της αλγοριθμικής εξάρτησης.
Αυτή η αλλαγή διαβρώνει την ενημερωμένη συναίνεση, αποδυναμώνει την αυτονομία και καθιστά αδιαφανές το όριο ανάμεσα στη governance και στη χειραγώγηση. Σε μια κοινωνία σημαδεμένη από τη συμπεριφορική μηχανική, το πρόβλημα δεν είναι πια να διακρίνουμε την παραπληροφόρηση, αλλά να πολεμήσουμε τις πεποιθήσεις που παράγονται σιωπηρά, μέσα στις οποίες τα άτομα συγχέουν τα προγραμματισμένα συναισθήματα με βεβαιότητες και τα αντανακλαστικά που έχουν διαμορφωθεί από την εξουσία με ανεξάρτητη σκέψη.
Η μικρή ώθηση των εξαρτήσεων. Τα nudges μεταφέρουν σε μια Χώρα των Παιχνιδιών παρόμοια με εκείνη των Περιπετειών του Πινόκιο. «Εκεί δεν υπάρχουν σχολεία, εκεί δεν υπάρχουν δάσκαλοι, εκεί δεν υπάρχουν βιβλία. Σε εκείνη την ευλογημένη χώρα δεν μελετά κανείς ποτέ. Την Πέμπτη δεν γίνεται σχολείο, και κάθε εβδομάδα αποτελείται από έξι Πέμπτες και μία Κυριακή».¹⁵⁰ Μεταμορφωμένοι, λόγω άγνοιας και ασυνειδησίας, σε γαϊδουράκια, οι απρόσεκτοι κάτοικοί της κατέληξαν να πουληθούν στην αγορά.
§ 2 Η ανάγκη της ανάγκης
Όλα όσα εκτέθηκαν έως τώρα δείχνουν τη δύση του homo faber, του ανθρώπου που είναι δημιουργός της ίδιας του της τύχης, αυτόνομος, ελεύθερος στην κρίση και στις επιλογές του, ικανός να καθοδηγεί το πεπρωμένο του. Η λατινική έκφραση θα έπρεπε να επικαιροποιηθεί σε homo fabricatus, το προϊόν του αποτελεσματικού ψυχοκοινωνικού εργαστηρίου.
Η σύγχρονη εξουσία, για να αποσπάσει τη συναίνεση των μαζών με σκοπό να τις υποτάξει στα συμφέροντά της, προτιμά τον τρόπο της σαγήνης, της υπονοούμενης και εύκολης μικρής ώθησης. Όχι ότι έχει εγκαταλειφθεί η παλιά τεχνική της εξαπόλυσης του φόβου, της αβεβαιότητας και της επισφάλειας: την βιώσαμε κατά την τριετία της πανδημίας, που χαρακτηρίστηκε από την «αποδεκτή κατασταλτική φροντίδα».¹⁵¹ Η εξάρτηση από το Κράτος, από τους θεσμούς, από τη σωτήρια προστασία, θεμελιώθηκε στον φόβο: στον φόβο μήπως χαθεί η ζωή, η υγεία, η ευημερία, η ασφάλεια στην οποία ο καθένας αποβλέπει.[ΤΙΣ ΣΕΙΡΗΝΕΣ]
Για τις υλικές εξαρτήσεις που συνδέονται με την κατανάλωση, με τις εμπειρίες, με την ενεργοποίηση της επιθυμητικής μηχανής μέσα στον «λείο χώρο» της επιτρεπτικής και μεταλλασσόμενης κοινωνίας που περιέγραψαν ο Deleuze και ο Guattari,¹⁵² χρειάζεται να ενεργοποιηθεί η αρχή της ηδονής και της προσωρινής ικανοποίησης, να δημιουργηθούν και να ενισχυθούν τεχνητές ανάγκες, να καταστούν οι άνθρωποι δούλοι των επιθυμιών και των κλίσεών τους —αφαιρώντας κάθε ηθική κρίση—, να επιταχυνθεί η ανάδυση του αισθήματος στέρησης λόγω της απώλειας της ηδονής, της επιθυμίας, της συμπεριφοράς που έχει μετατραπεί σε εξάρτηση. Ο μηχανισμός της επαγωγής εργάζεται για να δημιουργήσει «την ανάγκη της ανάγκης» — Massimo Fini.
Πέρα από την κρίση για την εγκυρότητα των προϋποθέσεων και των οικονομικών του αποτελεσμάτων, ο καπιταλισμός είναι ένα εκλεπτυσμένο εργαλείο χειραγώγησης της ψυχής. Ο στόχος του, απέναντι στον κοινό άνθρωπο fabricatus, «συσσωρευτή προσομοιωμάτων»¹⁵³ —βλ. κεφ. II, §2—, είναι σαφής: «Το υποκείμενο βρίσκεται δούλο του αντικειμένου [και], περισσότερο από καταναλωτής, γίνεται εκείνο που το καταναλώνει, παθητικό αντικείμενο της βούλησης προς απόλαυση».¹⁵⁴ Αυτή ενεργοποιείται από την ακόρεστη επιθυμία και από την ταυτόχρονη επίμονη ανικανοποίητη κατάσταση.
Το βραχυκύκλωμα προβλέπει τον έλεγχο του εσωτερικού μας χώρου μέσω της συναισθηματικής αλλοίωσης, έως την τελική νίκη του συστήματος: την υποκειμενοποίηση της ζήτησης. Ο καθένας είναι εξαρτημένος με τον δικό του τρόπο, πεπεισμένος για το ψέμα που ανανεώνεται κάθε μέρα: σταματώ όποτε θέλω. Θα ήταν αλήθεια, αν το υποκείμενο ήταν ακόμη homo faber και όχι homo fabricatus, ετεροκατευθυνόμενο, έχοντας ανάγκη από υποκατάστατες, κινητές ταυτότητες, προϊόν της αναγνώρισης των άλλων· ένα ψευδές Εγώ που κατευνάζει την ανάγκη της ανάγκης με τίμημα μια συνεχή κατάσταση ταραχής.
Το υποκείμενο, πρώην πρόσωπο, πρώην πολίτης, πρώην άτομο, μετατρέπεται σε έναν αιτούντα δικαιώματα, οφέλη και ανταμοιβές, αιωνίως ανικανοποίητο. Είναι ο ιδανικός υπήκοος, αποδεσμευμένος από κάθε αρχή, ανίκανος να εκφράσει βούληση και δύναμη παρά μόνο για την επιδίωξη και την ικανοποίηση των ορμών. Αναγκαστικά χαμηλών, ενστικτωδών, μέτριων.
Αφού εξουδετερωθούν τα ιδανικά και οι τάσεις προς αλλαγή, καταργείται το Πολιτικό, προς μεγάλη ικανοποίηση του Κράτους, των θεσμών και των ιδιωτικών ισχυρών, που ευνοούν την ανάπτυξη των τοξικών συνθηκών οι οποίες αποσκοπούν στην ύπαρξη μιας άμορφης ανθρώπινης μάζας: του καταναλωτή-δούλου-απολιτικού-εξαρτημένου. Ενός ανθρωπάκου άκαμπτου μόνο όταν διεκδικεί ολοένα νέα δικαιώματα, σχεδόν πάντοτε στη σφαίρα των ορμών, τα οποία σύντομα βιώνονται ως ανάγκες.
Ο Ισπανός διανοούμενος Juan Manuel de Prada τα αποκαλεί derechos de bragueta —«δικαιώματα του φερμουάρ του παντελονιού»—, των οποίων σκοπός είναι η εξύψωση των σεξουαλικών και ενστικτωδών ελευθεριών, ως υποκατάστατων των κοινωνικών και κοινοτικών δικαιωμάτων. Ο ψυχαναλυτής Jacques Lacan¹⁵⁵ μίλησε για γενικευμένη προλεταριοποίηση των επιθυμιών και για θυσία της προσωπικής μοναδικότητας προς χάριν μιας συλλογικής κομφορμιστικής αλλοτρίωσης. Το σύστημα των εξαρτήσεων έχει ανάγκη να επεκταθεί στον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ατόμων, για να επιτύχει τους στόχους του: κέρδος, προσανατολισμό και κοινωνική κυριαρχία, καθώς και γενίκευση της ανάγκης της ανάγκης.[ΟΙ ΛΑΚΑΝΟΝΤΟΛΜΑΔΕΣ]
Το ισχυρότερο μέσο είναι φυσικά η διαφήμιση, η οποία συμβάλλει κατά τουλάχιστον ένα τοις εκατό στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν —20,4 δισεκατομμύρια ευρώ το 2023.¹⁵⁶ Η παράπλευρη οικονομική δραστηριότητα του διαφημιστικού πανηγυριού παράγει στην Ευρώπη σχεδόν το 5% του συνολικού πλούτου —πηγή: Google, AI Overview, λήμμα «διαφήμιση». Μια τεράστια μηχανή, στην οποία σήμερα είναι αδύνατον να αντιταχθεί η κοφτερή κρίση του Werner Sombart,¹⁵⁷ σύμφωνα με τον οποίο η διαφήμιση καταστρέφει κάθε αίσθημα ευπρέπειας, γούστου, καταλληλότητας και αξιοπρέπειας, και είναι ηθικά ξεδιάντροπη. Αναχρονιστικός ηθικισμός: σημασία έχει να ξέρει να χειραγωγεί, να αναπαράγει το σύστημα επιθυμιών-αναγκών-εξαρτήσεων και να παράγει εισόδημα· το νευρικό σύστημα του homo fabricatus στο βασίλειο του Μαμμωνά.
§ 3 Έπαινος του Ορίου. Ο Θεός Terminus
Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΒΛΗΘΗΚΕ ΠΕΙΘΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΟΣ. ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΣΑΝ ΤΗΝ ΕΓΕΛΙΑΝΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΟΣ. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ ΕΠΙ ΤΗΣ ΓΗΣ. Η ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΕΩΣ, ΤΗΣ ΕΠΙΘΥΜΙΑΣ. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΜΕΙΩΜΕΝΗ ΣΤΟΝ ΜΩΑΜΕΘΑΝΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ.
Για πολλούς, η ελευθερία είναι η ικανότητα να επιλέγουν τις ίδιες τους τις δουλείες.
Gustave Le Bon
§1 Nudges, οι γλυκές εξαρτήσεις της Χώρας των Παιχνιδιών
Η αγγλική λέξη nudge σημαίνει μικρό χτύπημα, και με μεταφορική έννοια μικρή ώθηση. Έχει γίνει μια κρίσιμη έννοια του soft power που μας περιβάλλει και μας κυριαρχεί γλυκά, οδηγώντας μας εκούσια σε πρακτικές, ιδέες και συμπεριφορές που επιθυμεί ο Μεγάλος Αδελφός.
Nudge. Η ευγενική ώθηση είναι ένα βιβλίο του 2008 του οικονομολόγου Richard H. Thaler και του νομικού και συμπεριφοριστή Cass R. Sunstein, Αμερικανών.¹⁴² Η θέση του είναι ότι ο καθένας έχει ανάγκη από ένα κέντρισμα, από μια ευγενική ώθηση (nudge) που «μας κατευθύνει προς τη σωστή επιλογή». Δηλαδή, θεωρητικοποιείται ρητά από το κέντρο της Αυτοκρατορίας η βούληση να επηρεάζεται κάθε μας πράξη —για καλό σκοπό, εννοείται!—, παραδεχόμενη ότι μεγάλο μέρος της ζωής μας είναι προγραμματισμένο, αποφασισμένο, οργανωμένο από μια εξωτερική εξουσία, φαινομενικά καλοπροαίρετη, μια Μεγάλη Μητέρα που μας καθοδηγεί και μας επιτηρεί, αλλά προς όφελός μας.
Η αλήθεια είναι αντίθετη: το σύστημα της φαινομενικά ευγενικής «μικρής ώθησης» είναι μια ισχυρή κατήχηση που τροποποιεί τη σκέψη μας. Πέρα από την επιτήρηση, πέρα από την παραδοσιακή προπαγάνδα, η παγκόσμια governance¹⁴³ διαμορφώνει αλγοριθμικά σκέψεις, λέξεις, επιλογές.
Η χρήση της τεχνολογίας nudge, η στρατηγική εφαρμογή της συμπεριφορικής ψυχολογίας, της ανάλυσης δεδομένων και της ψηφιακής χειραγώγησης, είναι πανταχού παρούσες στις αυτοαποκαλούμενες δυτικές δημοκρατίες των τελευταίων ετών. Ξεκινώντας ως ακαδημαϊκή έννοια στο πεδίο της συμπεριφορικής οικονομίας, η ιδέα των nudges έγινε ακρογωνιαίος λίθος της επιρροής πάνω στα άτομα και στην κοινωνία.
Το nudge είναι «ο σχεδιασμός και η σκόπιμη χρήση ψυχολογικών, πληροφοριακών ή τεχνολογικών σημάτων που προσανατολίζουν με λεπτό τρόπο τις επιλογές και τις συμπεριφορές των ανθρώπων, χωρίς φανερό εξαναγκασμό ή ρητές υποχρεώσεις, αξιοποιώντας τη συναισθηματικότητα και την ανορθολογικότητα των ανθρώπινων διαδικασιών λήψης αποφάσεων».¹⁴⁴ Ουσιαστικά καθιστά λειτουργική την «αρχιτεκτονική των επιλογών»: οι πολιτικοί αποφασίζοντες, οι εταιρικοί σχεδιαστές, οι αλγοριθμικοί μηχανικοί οργανώνουν την πραγματικότητα με τέτοιον τρόπο ώστε μία επιλογή να γίνεται η απλούστερη, η πιο ορατή, η πιο συναισθηματικά ελκυστική διαδρομή.
Η συμπεριφορική governance είναι η συστηματική χρήση της συμπεριφορικής επιστήμης, της ανάλυσης δεδομένων και του ψυχολογικού σχεδιασμού για τον προσανατολισμό των συμπεριφορών. Λειτουργεί ενσωματώνοντας λεπτά σήματα, από τις προεπιλεγμένες ρυθμίσεις στις δημόσιες πολιτικές έως τα μεγάλα συστήματα ψηφιακής επικοινωνίας. Περιλαμβάνει τη συναισθηματική πλαισίωση, τους κοινωνικούς κανόνες, την ανταμοιβή και την ποινή, την αλγοριθμική εξατομίκευση. Διαμορφώνει τις αποφάσεις σε υποσυνείδητο επίπεδο, αξιοποιώντας γνώσεις που προέρχονται από την ψυχολογία, τις νευροεπιστήμες και τη συνεχή συλλογή και επεξεργασία δεδομένων μεγάλης κλίμακας, με σκοπό τη δημιουργία προβλέψιμων κοινωνικών αποτελεσμάτων. Η συνέπεια είναι μια νέα μορφή soft ελέγχου, η οποία καθορίζει ένα σύστημα συλλογικού κοινωνικού προσανατολισμού μέσω σχεδιασμένων πεδίων επιλογής, που διατηρούν την εμφάνιση της ελευθερίας, κατευθύνοντας τις πράξεις και ευθυγραμμίζοντάς τες με τα συμφέροντα των μηχανισμών της εξουσίας.
Το Nudge και η συμπεριφορική governance (Behavioral Governance) καθοδηγούνται με τη σειρά τους τεχνολογικά, μέσω της ενσωμάτωσης ψηφιακών δεδομένων και συνεισφορών της Τεχνητής Νοημοσύνης, μεταξύ των οποίων αλγόριθμοι που εξατομικεύουν τα nudges χρησιμοποιώντας εξελιγμένες αναλύσεις σε πραγματικό χρόνο. Κυβερνήσεις και επιχειρήσεις χρησιμοποιούν προγνωστικά μοντέλα, εξατομικευμένα στοχευμένα μηνύματα και οργανωμένα συστήματα εμπλοκής, για να τελειοποιήσουν την πειθώ: από τη λήψη φαρμάκων και τους πολιτικούς και πολιτειακούς προσανατολισμούς έως την πώληση προϊόντων και τη γενίκευση συμπεριφορών.
Η τεχνολογία nudge είναι το κρυφό χέρι του ψηφιακού ελέγχου: διατηρεί την εμφάνιση της ελεύθερης επιλογής, εκμεταλλευόμενη σιωπηρά τις γνωστικές προκαταλήψεις, ώστε να παραγάγει τα επιθυμητά αποτελέσματα. Αυτό την καθιστά ηθικά αμφίσημη και εξαιρετικά αποτελεσματική στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς του πληθυσμού, αλλά και ιδιαίτερα ανησυχητική ως προς την αυτονομία, τη συνείδηση, την ελευθερία, φτάνοντας μέχρι το σημείο να υπονομεύει τα ίδια τα θεμέλια της δημοκρατίας. Μεταξύ των κινητήριων δυνάμεων του συστήματος nudge, οργανωμένου σε εκατοντάδες μονάδες ανάλυσης, μαζί με τους απόρρητους μηχανισμούς των κυβερνήσεων και τους τεχνολογικούς γίγαντες —Meta, X, Google κ.λπ.— ξεχωρίζει ο ΟΟΣΑ, ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης.¹⁴⁵
Το 2024 εντοπίστηκαν περισσότερες από διακόσιες μονάδες συμπεριφορικής ανάλυσης, συντονισμένες μέσω του BIN, μιας «διεθνούς κοινότητας πρακτικής, αποτελούμενης από μια ετερογενή ομάδα επαγγελματιών, με στόχο την προώθηση της κοινής μάθησης γύρω από τις συμπεριφορικές διαισθήσεις. Το BIN ενισχύει τις ικανότητες των μελών της κοινότητάς του και παρέχει υποστήριξη στη χρήση των συμπεριφορικών διαισθήσεων για τη δημιουργία, τη δοκιμή και την επέκταση καινοτόμων και αποτελεσματικών λύσεων σε διάφορα ανθρώπινα προβλήματα».¹⁴⁶
Η χρήση της τεχνολογίας nudge από κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς, τεχνολογικούς γίγαντες και ιδιωτικούς χρηματοπιστωτικούς φορείς είναι συστηματική. Αντιπροσωπεύει την κανονικοποίηση της ασυνείδητης πειθούς μέσα σε μια κρυφή ψυχολογική αρχιτεκτονική, όπου οι διάφορες αρθρώσεις της εξουσίας επιδιώκουν τη συμμόρφωση του πληθυσμού όχι μέσω του ελεύθερου διαλόγου ή της βίαιης υποχρέωσης, αλλά μέσω του νοητικού σχεδιασμού. Υπό αυτή την έννοια, το nudge είναι ο ευφημισμός που δηλώνει τη συμπεριφορική governance, δηλαδή την έμμεση εξάρτηση από τη βούληση της εξουσίας.
Ένα παράδειγμα της θεωρίας του nudge αφορά την ώθηση προς τους μαζικούς εμβολιασμούς. Τα πρωτόκολλα προτείνουν να κοινοποιούνται δεδομένα όπως ότι «επτά-οκτώ άνθρωποι στους δέκα στην ηλικιακή σου ομάδα εμβολιάστηκαν —δηλαδή συμμορφώθηκαν με μια συμπεριφορά που επιθυμεί η εξουσία, σημ. συγγρ.—», ώστε να ενισχυθούν οι κοινωνικοί κανόνες. Με άλλα λόγια, διαδίδουν μηνύματα βασισμένα στην επιρροή: «ο εμβολιασμός σου μπορεί να ενθαρρύνει τους άλλους» —κέρδος— ή «αν δεν εμβολιαστείς, μπορεί να σε ακολουθήσουν και άλλοι» —απώλεια.
Η επικοινωνία περνά από μια συμμετοχική γλώσσα σε μια προϋποθετική γλώσσα —«σήμερα θα εμβολιάσουμε το παιδί σας» αντί για «θα θέλατε να εμβολιάσετε το παιδί σας σήμερα;»—, η οποία αυξάνει την προσκόλληση στους κανόνες. Σταθερή είναι η χρήση «έμπιστων αγγελιαφόρων» —των testimonial¹⁴⁷ της διαφήμισης—, όπως οικείων πηγών και κοινωνικών προσώπων που θεωρούνται αξιόπιστα ή με κύρος, όπως υγειονομικοί, ειδικοί, ηγέτες της κοινότητας, προκειμένου να αυξηθεί η εμπιστοσύνη στο μήνυμα, στοιχείο αποφασιστικό για την αποδοχή του.
Κολοσσοί όπως η Google ή το YouTube επεξεργάζονται ενσωματωμένους αλγορίθμους συμπεριφορικής στόχευσης¹⁴⁸ για να υποβαθμίζουν τα περιεχόμενα που αντιφάσκουν προς τις κυρίαρχες αφηγήσεις, ενισχύοντας τα περιεχόμενα που μπορούν να ενδυναμώσουν την εμπιστοσύνη στο μήνυμα του nudge. Δεν λείπουν ειδικοί του «pre-bunking»¹⁴⁹, επιφορτισμένοι να προειδοποιούν εκ των προτέρων τους χρήστες, ώστε να απορρίπτουν ανεπιθύμητες αφηγήσεις. Είναι μια κλασική μεθοδολογία nudging, επαναπροτεινόμενη ως πρόληψη της επιρροής.
Το σύστημα προβλέπει την πραγματοποίηση εκτεταμένων διαφημιστικών εκστρατειών με συναισθηματικό προσανατολισμό, που αποσκοπούν κάθε φορά να επικαλούνται το καθήκον απέναντι στην κοινότητα, την προστασία ή τις ενοχές. Είναι η επικαιροποίηση της τεχνικής της ενίσχυσης της συντελεστικής εξάρτησης· βλ. §1, κεφ. III. Κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και ΜΚΟ χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο την τεχνολογία nudge, τη συμπεριφορική ψυχολογία, την ανάλυση δεδομένων και τον ψηφιακό σχεδιασμό, για να χειραγωγούν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων του ανθρώπου, διατηρώντας την ψευδαίσθηση της ελεύθερης επιλογής.
Η άνοδος του nudge σηματοδοτεί μια βαθιά εξέλιξη των στρατηγικών governance των δυτικών «δημοκρατιών» προς έναν ήπιο (soft) κοινωνικό έλεγχο, με τη μέθοδο της μηχανικά σχεδιασμένης χειραγώγησης της αντίληψης. Ενσωματώνοντας συμπεριφορικά σήματα στα ψηφιακά συστήματα και στα πολιτικά πλαίσια, οι σύγχρονοι θεσμοί κυβερνούν όλο και περισσότερο όχι μέσω του νόμου, του λόγου ή του διαλόγου, αλλά μέσω της υποσυνείδητης επιρροής και της αλγοριθμικής εξάρτησης.
Αυτή η αλλαγή διαβρώνει την ενημερωμένη συναίνεση, αποδυναμώνει την αυτονομία και καθιστά αδιαφανές το όριο ανάμεσα στη governance και στη χειραγώγηση. Σε μια κοινωνία σημαδεμένη από τη συμπεριφορική μηχανική, το πρόβλημα δεν είναι πια να διακρίνουμε την παραπληροφόρηση, αλλά να πολεμήσουμε τις πεποιθήσεις που παράγονται σιωπηρά, μέσα στις οποίες τα άτομα συγχέουν τα προγραμματισμένα συναισθήματα με βεβαιότητες και τα αντανακλαστικά που έχουν διαμορφωθεί από την εξουσία με ανεξάρτητη σκέψη.
Η μικρή ώθηση των εξαρτήσεων. Τα nudges μεταφέρουν σε μια Χώρα των Παιχνιδιών παρόμοια με εκείνη των Περιπετειών του Πινόκιο. «Εκεί δεν υπάρχουν σχολεία, εκεί δεν υπάρχουν δάσκαλοι, εκεί δεν υπάρχουν βιβλία. Σε εκείνη την ευλογημένη χώρα δεν μελετά κανείς ποτέ. Την Πέμπτη δεν γίνεται σχολείο, και κάθε εβδομάδα αποτελείται από έξι Πέμπτες και μία Κυριακή».¹⁵⁰ Μεταμορφωμένοι, λόγω άγνοιας και ασυνειδησίας, σε γαϊδουράκια, οι απρόσεκτοι κάτοικοί της κατέληξαν να πουληθούν στην αγορά.
§ 2 Η ανάγκη της ανάγκης
Όλα όσα εκτέθηκαν έως τώρα δείχνουν τη δύση του homo faber, του ανθρώπου που είναι δημιουργός της ίδιας του της τύχης, αυτόνομος, ελεύθερος στην κρίση και στις επιλογές του, ικανός να καθοδηγεί το πεπρωμένο του. Η λατινική έκφραση θα έπρεπε να επικαιροποιηθεί σε homo fabricatus, το προϊόν του αποτελεσματικού ψυχοκοινωνικού εργαστηρίου.
Η σύγχρονη εξουσία, για να αποσπάσει τη συναίνεση των μαζών με σκοπό να τις υποτάξει στα συμφέροντά της, προτιμά τον τρόπο της σαγήνης, της υπονοούμενης και εύκολης μικρής ώθησης. Όχι ότι έχει εγκαταλειφθεί η παλιά τεχνική της εξαπόλυσης του φόβου, της αβεβαιότητας και της επισφάλειας: την βιώσαμε κατά την τριετία της πανδημίας, που χαρακτηρίστηκε από την «αποδεκτή κατασταλτική φροντίδα».¹⁵¹ Η εξάρτηση από το Κράτος, από τους θεσμούς, από τη σωτήρια προστασία, θεμελιώθηκε στον φόβο: στον φόβο μήπως χαθεί η ζωή, η υγεία, η ευημερία, η ασφάλεια στην οποία ο καθένας αποβλέπει.[ΤΙΣ ΣΕΙΡΗΝΕΣ]
Για τις υλικές εξαρτήσεις που συνδέονται με την κατανάλωση, με τις εμπειρίες, με την ενεργοποίηση της επιθυμητικής μηχανής μέσα στον «λείο χώρο» της επιτρεπτικής και μεταλλασσόμενης κοινωνίας που περιέγραψαν ο Deleuze και ο Guattari,¹⁵² χρειάζεται να ενεργοποιηθεί η αρχή της ηδονής και της προσωρινής ικανοποίησης, να δημιουργηθούν και να ενισχυθούν τεχνητές ανάγκες, να καταστούν οι άνθρωποι δούλοι των επιθυμιών και των κλίσεών τους —αφαιρώντας κάθε ηθική κρίση—, να επιταχυνθεί η ανάδυση του αισθήματος στέρησης λόγω της απώλειας της ηδονής, της επιθυμίας, της συμπεριφοράς που έχει μετατραπεί σε εξάρτηση. Ο μηχανισμός της επαγωγής εργάζεται για να δημιουργήσει «την ανάγκη της ανάγκης» — Massimo Fini.
Πέρα από την κρίση για την εγκυρότητα των προϋποθέσεων και των οικονομικών του αποτελεσμάτων, ο καπιταλισμός είναι ένα εκλεπτυσμένο εργαλείο χειραγώγησης της ψυχής. Ο στόχος του, απέναντι στον κοινό άνθρωπο fabricatus, «συσσωρευτή προσομοιωμάτων»¹⁵³ —βλ. κεφ. II, §2—, είναι σαφής: «Το υποκείμενο βρίσκεται δούλο του αντικειμένου [και], περισσότερο από καταναλωτής, γίνεται εκείνο που το καταναλώνει, παθητικό αντικείμενο της βούλησης προς απόλαυση».¹⁵⁴ Αυτή ενεργοποιείται από την ακόρεστη επιθυμία και από την ταυτόχρονη επίμονη ανικανοποίητη κατάσταση.
Το βραχυκύκλωμα προβλέπει τον έλεγχο του εσωτερικού μας χώρου μέσω της συναισθηματικής αλλοίωσης, έως την τελική νίκη του συστήματος: την υποκειμενοποίηση της ζήτησης. Ο καθένας είναι εξαρτημένος με τον δικό του τρόπο, πεπεισμένος για το ψέμα που ανανεώνεται κάθε μέρα: σταματώ όποτε θέλω. Θα ήταν αλήθεια, αν το υποκείμενο ήταν ακόμη homo faber και όχι homo fabricatus, ετεροκατευθυνόμενο, έχοντας ανάγκη από υποκατάστατες, κινητές ταυτότητες, προϊόν της αναγνώρισης των άλλων· ένα ψευδές Εγώ που κατευνάζει την ανάγκη της ανάγκης με τίμημα μια συνεχή κατάσταση ταραχής.
Το υποκείμενο, πρώην πρόσωπο, πρώην πολίτης, πρώην άτομο, μετατρέπεται σε έναν αιτούντα δικαιώματα, οφέλη και ανταμοιβές, αιωνίως ανικανοποίητο. Είναι ο ιδανικός υπήκοος, αποδεσμευμένος από κάθε αρχή, ανίκανος να εκφράσει βούληση και δύναμη παρά μόνο για την επιδίωξη και την ικανοποίηση των ορμών. Αναγκαστικά χαμηλών, ενστικτωδών, μέτριων.
Αφού εξουδετερωθούν τα ιδανικά και οι τάσεις προς αλλαγή, καταργείται το Πολιτικό, προς μεγάλη ικανοποίηση του Κράτους, των θεσμών και των ιδιωτικών ισχυρών, που ευνοούν την ανάπτυξη των τοξικών συνθηκών οι οποίες αποσκοπούν στην ύπαρξη μιας άμορφης ανθρώπινης μάζας: του καταναλωτή-δούλου-απολιτικού-εξαρτημένου. Ενός ανθρωπάκου άκαμπτου μόνο όταν διεκδικεί ολοένα νέα δικαιώματα, σχεδόν πάντοτε στη σφαίρα των ορμών, τα οποία σύντομα βιώνονται ως ανάγκες.
Ο Ισπανός διανοούμενος Juan Manuel de Prada τα αποκαλεί derechos de bragueta —«δικαιώματα του φερμουάρ του παντελονιού»—, των οποίων σκοπός είναι η εξύψωση των σεξουαλικών και ενστικτωδών ελευθεριών, ως υποκατάστατων των κοινωνικών και κοινοτικών δικαιωμάτων. Ο ψυχαναλυτής Jacques Lacan¹⁵⁵ μίλησε για γενικευμένη προλεταριοποίηση των επιθυμιών και για θυσία της προσωπικής μοναδικότητας προς χάριν μιας συλλογικής κομφορμιστικής αλλοτρίωσης. Το σύστημα των εξαρτήσεων έχει ανάγκη να επεκταθεί στον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ατόμων, για να επιτύχει τους στόχους του: κέρδος, προσανατολισμό και κοινωνική κυριαρχία, καθώς και γενίκευση της ανάγκης της ανάγκης.[ΟΙ ΛΑΚΑΝΟΝΤΟΛΜΑΔΕΣ]
Το ισχυρότερο μέσο είναι φυσικά η διαφήμιση, η οποία συμβάλλει κατά τουλάχιστον ένα τοις εκατό στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν —20,4 δισεκατομμύρια ευρώ το 2023.¹⁵⁶ Η παράπλευρη οικονομική δραστηριότητα του διαφημιστικού πανηγυριού παράγει στην Ευρώπη σχεδόν το 5% του συνολικού πλούτου —πηγή: Google, AI Overview, λήμμα «διαφήμιση». Μια τεράστια μηχανή, στην οποία σήμερα είναι αδύνατον να αντιταχθεί η κοφτερή κρίση του Werner Sombart,¹⁵⁷ σύμφωνα με τον οποίο η διαφήμιση καταστρέφει κάθε αίσθημα ευπρέπειας, γούστου, καταλληλότητας και αξιοπρέπειας, και είναι ηθικά ξεδιάντροπη. Αναχρονιστικός ηθικισμός: σημασία έχει να ξέρει να χειραγωγεί, να αναπαράγει το σύστημα επιθυμιών-αναγκών-εξαρτήσεων και να παράγει εισόδημα· το νευρικό σύστημα του homo fabricatus στο βασίλειο του Μαμμωνά.
§ 3 Έπαινος του Ορίου. Ο Θεός Terminus
Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΒΛΗΘΗΚΕ ΠΕΙΘΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΟΣ. ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΣΑΝ ΤΗΝ ΕΓΕΛΙΑΝΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΟΣ. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ ΕΠΙ ΤΗΣ ΓΗΣ. Η ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΕΩΣ, ΤΗΣ ΕΠΙΘΥΜΙΑΣ. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΜΕΙΩΜΕΝΗ ΣΤΟΝ ΜΩΑΜΕΘΑΝΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ.
Ο ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥ ΥΛΙΣΜΟΥ Ο ΝΟΥΣ. ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ ΕΝΑ ΤΜΗΜΑ, ΤΟ ΑΝΩΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ. ΟΠΩΣ ΛΕΓΕΤΑΙ ΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΔΕΝ ΕΙΣΕΡΧΕΤΑΙ ΣΤΟ ΣΩΜΑ.
ΣΚΟΠΟΣ Η ΚΑΜΠΑΛΙΣΤΙΚΗ ΣΩΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΝΕΚΕΝ ΤΗΣ ΚΕΝΩΣΕΩΣ ΚΑΘΕ ΠΟΙΟΤΗΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΙΜΗΣΗ ΧΡΙΣΤΟΥ.
ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΙΘΑΓΕΝΟΥΣ ΠΡΟΣ ΑΠΟΙΚΙΟΠΟΙΗΣΗ. Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ.
Σημειώσεις:
142 Nudge, La spinta gentile. R.H. Thaler - C.R. Sunstein, Biblioteca Economica Feltrinelli, 2024.
143 Ο αγγλικός όρος governance δηλώνει έναν τρόπο άσκησης διαχειριζόμενης εξουσίας, το σύνολο των αρχών, των κανόνων και των διαδικασιών διαχείρισης και διακυβέρνησης μιας κοινωνίας.
144 Old Hunter, Nudge e Governance comportamentale: la modifica sistematica del pensiero da parte del governo, Giubbe Rosse News, 25 Ιανουαρίου 2026.
145 Ο ΟΟΣΑ —Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης— είναι ένας οργανισμός που ιδρύθηκε το 1961 και συγκεντρώνει τριάντα οκτώ χώρες, μεταξύ των οποίων και την Ιταλία, με σκοπό την προώθηση κοινών οικονομικών και κοινωνικών πολιτικών.
146 policycentre.org/whatwedo/behavioural-insights/network/
147 Το testimonial —μάρτυρας— στο μάρκετινγκ είναι ένα πρόσωπο που διαθέτει λαϊκή αξιοπιστία και χρησιμοποιείται για τη μετάδοση εμπορικών μηνυμάτων ή μηνυμάτων άλλης φύσεως.
148 Η συμπεριφορική διαφήμιση (behavioral targeting) είναι μια τεχνική εξατομίκευσης του μηνύματος, η οποία χρησιμοποιείται στο μάρκετινγκ, ιδιαίτερα στο διαδίκτυο, για την αύξηση της αποτελεσματικότητας μιας διαφημιστικής εκστρατείας.
149 Το debunking είναι μια τεχνική που συνίσταται στην ανασκευή ισχυρισμών οι οποίοι θεωρούνται ψευδείς ή ενοχλητικοί. Το pre-bunking συνίσταται στην προληπτική πραγματοποίηση αυτής της ενέργειας, προλαβαίνοντας τους αντίθετους ισχυρισμούς.
150 C. Collodi, Le avventure di Pinocchio, Fondazione Collodi, 1983. Ό.π.
151 Η έκφραση είναι του Adriano Segatori στο Società tossica e Stato spacciatore, Ed. Settimo Sigillo, 2021, σ. 5.
152 Ο «λείος χώρος», αντιτιθέμενος στον «γραμμωτό χώρο» στο Millepiani των G. Deleuze και F. Guattari, είναι συνώνυμος των περιοχών που κατοικούνται από νομάδες, τόπων-συμβόλων της διαρκούς μεταβολής.
153 A. Segatori, Società tossica e Stato spacciatore, Ed. Settimo Sigillo, 2021, σ. 6.
154 Serge Latouche, La fine del sogno occidentale, Eleuthera, 2021. Ό.π.
155 Jacques Lacan (1901-1981), Γάλλος ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, αμφιλεγόμενος εκπρόσωπος του στρουκτουραλιστικού και μεταστρουκτουραλιστικού ρεύματος.
156 www.agcom.it/comunicazione/comunicati-stampa/comunicato-stampa-68
157 Werner Sombart (1863-1941), Γερμανός οικονομολόγος και κοινωνιολόγος, μελετητής της αστικής τάξης και της καπιταλιστικής νοοτροπίας. Τα παραθέματα προέρχονται από το Il Borghese, Longanesi, 1978.
143 Ο αγγλικός όρος governance δηλώνει έναν τρόπο άσκησης διαχειριζόμενης εξουσίας, το σύνολο των αρχών, των κανόνων και των διαδικασιών διαχείρισης και διακυβέρνησης μιας κοινωνίας.
144 Old Hunter, Nudge e Governance comportamentale: la modifica sistematica del pensiero da parte del governo, Giubbe Rosse News, 25 Ιανουαρίου 2026.
145 Ο ΟΟΣΑ —Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης— είναι ένας οργανισμός που ιδρύθηκε το 1961 και συγκεντρώνει τριάντα οκτώ χώρες, μεταξύ των οποίων και την Ιταλία, με σκοπό την προώθηση κοινών οικονομικών και κοινωνικών πολιτικών.
146 policycentre.org/whatwedo/behavioural-insights/network/
147 Το testimonial —μάρτυρας— στο μάρκετινγκ είναι ένα πρόσωπο που διαθέτει λαϊκή αξιοπιστία και χρησιμοποιείται για τη μετάδοση εμπορικών μηνυμάτων ή μηνυμάτων άλλης φύσεως.
148 Η συμπεριφορική διαφήμιση (behavioral targeting) είναι μια τεχνική εξατομίκευσης του μηνύματος, η οποία χρησιμοποιείται στο μάρκετινγκ, ιδιαίτερα στο διαδίκτυο, για την αύξηση της αποτελεσματικότητας μιας διαφημιστικής εκστρατείας.
149 Το debunking είναι μια τεχνική που συνίσταται στην ανασκευή ισχυρισμών οι οποίοι θεωρούνται ψευδείς ή ενοχλητικοί. Το pre-bunking συνίσταται στην προληπτική πραγματοποίηση αυτής της ενέργειας, προλαβαίνοντας τους αντίθετους ισχυρισμούς.
150 C. Collodi, Le avventure di Pinocchio, Fondazione Collodi, 1983. Ό.π.
151 Η έκφραση είναι του Adriano Segatori στο Società tossica e Stato spacciatore, Ed. Settimo Sigillo, 2021, σ. 5.
152 Ο «λείος χώρος», αντιτιθέμενος στον «γραμμωτό χώρο» στο Millepiani των G. Deleuze και F. Guattari, είναι συνώνυμος των περιοχών που κατοικούνται από νομάδες, τόπων-συμβόλων της διαρκούς μεταβολής.
153 A. Segatori, Società tossica e Stato spacciatore, Ed. Settimo Sigillo, 2021, σ. 6.
154 Serge Latouche, La fine del sogno occidentale, Eleuthera, 2021. Ό.π.
155 Jacques Lacan (1901-1981), Γάλλος ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, αμφιλεγόμενος εκπρόσωπος του στρουκτουραλιστικού και μεταστρουκτουραλιστικού ρεύματος.
156 www.agcom.it/comunicazione/comunicati-stampa/comunicato-stampa-68
157 Werner Sombart (1863-1941), Γερμανός οικονομολόγος και κοινωνιολόγος, μελετητής της αστικής τάξης και της καπιταλιστικής νοοτροπίας. Τα παραθέματα προέρχονται από το Il Borghese, Longanesi, 1978.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου